Εναν χρόνο μετά την κατάρρευση, που συγκίνησε το 90% των Ελλήνων, οι φορείς της περιοχής βλέπουν το χρονοδιάγραμμα για την αναστήλωσή του να τινάζεται στο αέρα και ιδιώτες που ήταν πρόθυμοι να προσφέρουν να διατηρούν πλέον επιφυλάξεις. Aκόμα να ολοκληρωθούν οι τεχνικές μελέτες του έργου
Από τους
Γεράσιμο Κόντο,
Αγγελο Σκορδά
Σχεδόν ένας χρόνος πέρασε από την κατάρρευση του ιστορικού γεφυριού της Πλάκας στα Τζουμέρκα, που συγκίνησε το 90% των Ελλήνων πολιτών, σύμφωνα με έρευνα κοινής γνώμης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, αλλά και τον ίδιο τον πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, και κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πότε θα ξεκινήσουν οι εργασίες αναστήλωσης του μνημείου. Κάτοικοι και φορείς της περιοχής βλέπουν το χρονοδιάγραμμα του έργου να τινάζεται στον αέρα, καθώς οι τεχνικές μελέτες δεν έχουν ακόμα ολοκληρωθεί και ο κίνδυνος να χαθεί το καλοκαίρι είναι πλέον ορατός.
«Σε σχέση με το αρχικό πλάνο, υπάρχει καθυστέρηση δύο τριών μηνών, κυρίως λόγω γραφειοκρατίας και οικονομικών δυσκολιών. Πρέπει να ολοκληρωθούν οι μελέτες ως την άνοιξη, να “τρέξουν” πιο γρήγορα όλες οι διαδικασίες, ώστε όταν υποχωρήσουν τα νερά του ποταμού Αράχθου να είμαστε έτοιμοι να πιάσουμε δουλειά. Δεν έχουμε το περιθώριο να χάσουμε τον Ιούνιο, τον Ιούλιο, τους μήνες που ο καιρός είναι καλός. Αν μας βρει το φθινόπωρο, το ποτάμι, αργά ή γρήγορα, θα φουσκώσει και δεν θα προλάβουμε να κάνουμε τίποτα. Το έργο θα πάει πολύ πίσω» λέει στην «κυριακάτικη δημοκρατία» ο δήμαρχος Βορείων Τζουμέρκων Γιάννης Σεντελές.
Οι προεργασίες
Το περασμένο καλοκαίρι, αμέσως μετά την ολοκλήρωση και παρουσίαση της «μελέτης προδιαγραφών» του ΕΜΠ για την αναστήλωση του γεφυριού, πραγματοποιήθηκαν στην περιοχή εργασίες διάνοιξης δρόμων για τα βαριά μηχανήματα (μπουλντόζες, 
γερανοί κ.λπ.), ενώ έγιναν και οι απαραίτητες γεωτρήσεις. «Σε επίπεδο μελετητικού έργου, το Πολυτεχνείο έβγαλε τα 4/5 της δουλειάς. Εκκρεμεί ένα κομμάτι, που θα αναλάβουν ιδιώτες, ενώ στη συνέχεια απαιτείται η έγκριση των αρμόδιων υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού. Η διαδικασία είναι χρονοβόρα. Προχωράμε με πολύ αργούς ρυθμούς, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και τους αστάθμητους παράγοντες. Για παράδειγμα, δεν ξέρουμε ακόμα ποια κομμάτια του γεφυριού, που σήμερα βρίσκονται πεσμένα στη βάση του ή έχουν θαφτεί μέσα στο ποτάμι, θα μπορέσουμε τελικά να χρησιμοποιήσουμε. Δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο, και αυτό πρέπει να το αντιληφθούν όλοι» σημειώνει ο καθηγητής Μεταλλευτικής του ΕΜΠ Δημήτρης Καλιαμπάκος.
Σύμφωνα με το αρχικό χρονοδιάγραμμα, οι εργασίες αναστήλωσης του γεφυριού θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν ως το τέλος του 2016 ή, το αργότερο, ως το φθινόπωρο του 2017. «Αυτός ήταν ο στόχος που τέθηκε από τον φορέα υλοποίησης του έργου, στον οποίο συμμετέχουν η Περιφέρεια Ηπείρου, το ΕΜΠ, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ), ο Δήμος Βόρειων Τζουμέρκων, ο Σύλλογος Προστασίας Αράχθου και οι Μητροπόλεις Ιωαννίνων και Αρτας. Ωστόσο, το υπουργείο Πολιτισμού άφηνε πάντα ανοικτό το ενδεχόμενο να φθάσουμε ως το 2019. Δεν έχουμε ακόμα σαφή εικόνα. Δεν ξέρουμε τι θα αντιμετωπίσουμε κατά τη διάρκεια των εργασιών, ενώ υπάρχει και το εμπόδιο της έλλειψης χρημάτων. Το σημαντικό για εμάς είναι να ξεκινήσει το έργο. Προτεραιότητά μας είναι να στερεώσουμε τα βάθρα στις άκρες του γεφυριού και να φθάσουμε το έργο ως ένα σημείο, ώστε να προσελκύσουμε χορηγούς» αναφέρει ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέξανδρος Καχριμάνης.
Το κόστος
Το κόστος της αναστήλωσης του γεφυριού εκτιμάται ότι θα πλησιάσει τα 2.000.000-2.500.000 ευρώ, βάρος που η Περιφέρεια Ηπείρου δεν μπορεί να σηκώσει. «Υπάρχουν και άλλες εκτιμήσεις, σύμφωνα με τις οποίες η αναστήλωση του γεφυριού θα στοιχίσει λιγότερο. Ούτε σε αυτό το κομμάτι έχει ξεκαθαρίσει το τοπίο. Το σημαντικό όμως, ως προς τη χρηματοδότηση, είναι ότι το υπουργείο Πολιτισμού δεν έχει εγγυηθεί ότι το έργο θα προχωρήσει, ανεξαρτήτως των προβλημάτων που ενδέχεται να προκύψουν. Πέρα από το ενδιαφέρον του πρωθυπουργού και τις δηλώσεις που έχουν γίνει στο παρελθόν, δεν υπάρχει κάποια δικλίδα ασφαλείας, μια σαφής δέσμευση ότι το γεφύρι θα γίνει πάση θυσία. Τι θα συμβεί αν δεν βρεθούν τελικά χορηγοί; Ηδη κάποιοι ιδιώτες, που ήταν πρόθυμοι να προσφέρουν, εκφράζουν επιφυλάξεις, επειδή βλέπουν ότι το έργο έχει κολλήσει» λέει ο κ. Μήτσης.
Το ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας παραμένει πάντως ζωηρό, παρά τις καθυστερήσεις, ενώ την προσπάθεια των κατοίκων και φορέων της περιοχής για την αναστήλωση του ιστορικού γεφυριού έχουν «αγκαλιάσει» και οι Ελληνες του εξωτερικού. «Μας τηλεφωνούν από τις ΗΠΑ, τον Καναδά – είναι απίστευτο αυτό που συμβαίνει. Ο ρόλος της τοπικής κοινωνίας είναι σημαντικός. Πρέπει να πιέσουμε όσο μπορούμε, για να μείνει το θέμα στον “αφρό”. Συμβολικά, θα φτιάξουμε και έναν “κουμπαρά”, ώστε να μαζέψουμε κάποια χρήματα και να στείλουμε ένα θετικό μήνυμα στους μεγάλους χορηγούς. Για να έχει όμως αποτέλεσμα όλη αυτή η προσπάθεια, πρέπει να αλλάξουν οι προτεραιότητες του υπουργείου Πολιτισμού και να βρεθεί το γεφύρι της Πλάκας πιο ψηλά στην ατζέντα του υπουργείου. Μιλάμε για το μεγαλύτερο μονότοξο γεφύρι των Βαλκανίων και το τρίτο μεγαλύτερο της Ευρώπης, που έπεσε επειδή δεν συντηρήθηκε σωστά από την Πολιτεία. Επεσε, όπως η πατρίδα μας στα χρόνια της κρίσης, και τώρα πρέπει να σηκωθεί ξανά» καταλήγει ο κ. Μήτσης.
Εκεί ήταν κάποτε τα ελληνικά σύνορα!
Το γεφύρι της Πλάκας χτίστηκε το 1866, με άνοιγμα τόξου 40,2 μέτρα και ύψος 19 μέτρα, και ένωνε τους νομούς Ιωαννίνων και Αρτας. Το 1880 σταμάτησε να χρησιμοποιείται, καθώς στον ποταμό Αραχθο «χαράχθηκαν» τα σύνορα της Ελλάδας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ενώ, από το 1881 ως το 1912, λειτούργησε δίπλα στη γέφυρα τελωνειακός σταθμός. To 1944, στο γεφύρι της Πλάκας υπογράφηκε η συμφωνία μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ (Συμφωνία Μυρόφυλλου – Πλάκας), με σκοπό να δοθεί τέλος στον εμφύλιο σπαραγμό. Το γεφύρι γλίτωσε από τα εκρηκτικά που τοποθέτησαν κοντά στη βάση του οι Γερμανοί, στα χρόνια της Κατοχής, αλλά τελικά κατέρρευσε πέρυσι τον χειμώνα, λόγω της αδιαφορίας της Πολιτείας.
«Είναι προτιμότερο τα χρήματα να δοθούν για άλλα μνημεία της περιοχής, που διατρέχουν κίνδυνο»
Τη στιγμή που το τοπίο σχετικά με την αναστήλωση ενός εκ των ιστορικότερων γεφυριών των Τζουμέρκων παραμένει θολό και οι κάτοικοι αγωνιούν για την τύχη του έργου, δεν λείπουν οι φωνές που επισημαίνουν ότι τα χρήματα που απαιτούνται θα μπορούσαν κάλλιστα να διοχετευθούν στη συντήρηση άλλων πετρόχτιστων γεφυριών της ευρύτερης περιοχής, τα οποία σήμερα κινδυνεύουν να έχουν την τύχη αυτού της Πλάκας. Μιλώντας στην «κυριακάτικη δημοκρατία», ο ιδρυτής του Αρχείου Γεφυριών Ηπειρώτικων και πρόεδρος του Κέντρου Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών Σπύρος Μαντάς εξηγεί ότι «κανείς δεν μας έχει μιλήσει για το ακριβές κόστος της διαφημιζόμενης αναστήλωσης. Σίγουρα δεν θα είναι μικρό και, υπό τις παρούσες οικονομικές συνθήκες, θα φαντάζει προκλητικό. Οποια, λοιπόν, χρήματα περισσεύουν ας διατεθούν για τη διάσωση άλλων γεφυριών που βρίσκονται σε εξαιρετικά άσχημη κατάσταση».
Ο πρώην καθηγητής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και επί 35ετίας μελετητής, που μέχρι σήμερα έχει καταγράψει περισσότερα από 1.200 πέτρινα γεφύρια, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τρία από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα των παραδοσιακών μαστόρων, μεταξύ των οποίων και το περιβόητο γεφύρι της Αρτας! «Το πολυθρύλητο γεφύρι και ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για τη γνωστή παραλογή-μπαλάντα σε όλη τη Βαλκανική δεν βρίσκεται στην καλύτερη δυνατή κατάσταση. Καταγράφτηκαν σοβαρές ζημιές, τις οποίες υπέστη από την ίδια θεομηνία που έριξε το γεφύρι της Πλάκας (1η Φεβρουαρίου 2015), και από όλους αναγνωρίστηκε το επείγον της επέμβασης» σημειώνει ο κ. Μαντάς, προσθέτοντας ότι ακόμα δεν έχει γίνει το παραμικρό. «Μέχρι στιγμής, ο φετινός καλός καιρός στέκεται σύμμαχος, αλλά ως πότε; Κάλλιο προλάβαινε, παρά… αναστήλωνε» συμπληρώνει με νόημα.
Στην Κόνιτσα
Ακόμα ένα γεφύρι-σύμβολο της Ηπείρου, που βρίσκεται αντιμέτωπο με την καταστροφή, είναι αυτό της Κόνιτσας. «Παρόλο που συνιστά το σήμα κατατεθέν της πόλης και βρίσκεται σε θέση που και ωφελιμιστικά θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, καμία ουσιαστική ενέργεια για τη στατική του κατάσταση δεν έχει γίνει. Αφαιρέθηκε μόνο μια σκουριασμένη μπέλεϊ (είδος μεταφερόμενης προκατασκευασμένης γέφυρας), που του έκρυβε τη θέα, κι αυτό, το αυτονόητο, έπειτα από αγώνες» συνεχίζει ο ίδιος. Το συγκεκριμένο μεγάλο μονότοξο γεφύρι αποτέλεσε κόπο του λαϊκού πρωτομάστορα από την κοντινή Πυρσόγιαννη, Ζιώγα Φρόντζου, που το ανέγειρε το 1870 με δαπάνη που έφτασε τα 120.000 γρόσια.
Στην ίδια μοίρα, όμως, βρίσκεται και το λεγόμενο «γεφύρι του Παπαστάθη», ανατολικά των Ιωαννίνων, πάνω στον Αραχθο, απέναντι από το χαμένο της Πλάκας. «Τούτο, με τέσσερα τόξα, κατασκευάστηκε το 1746 με 175 βενετικά φλουριά που έδωσε ο ηγούμενος της Μονής Βύλιζας, Αγάπιος. Δυστυχώς, η από καιρό αλλαγή της κοίτης του ποταμού συνεχίζει αργά, αλλά ύπουλα και σταθερά, να το κάνει να ξεφτίζει. Αν και βρίσκεται κάπως παράμερα, αξίζει να διασωθεί λόγω της αρχιτεκτονικής του αξίας, αλλά και επειδή αποτέλεσε ιστορικό πέρασμα για τα ξακουστά βλαχοχώρια Συρράκο και Καλαρρύτες» τονίζει ο κ. Μαντάς.
Ποια είναι, όμως, η εικόνα από το… μέλλον που έχει ο άνθρωπος, ο οποίος μαζί με τον σκηνοθέτη Νίκο Παπαθανασίου έχει γυρίσει το προφητικό, όπως αποδεικνύεται, ντοκιμαντέρ «Τα Γεφύρια της Ηπείρου. Περιμένοντας τον θάνατο»; «Συνειδητοποιώντας τη σκληρή πραγματικότητα, εύχομαι και κάνω έκκληση τα πέτρινα γεφύρια της πατρίδας μας, έργα απλών ανθρώπων που για να καλύψουν μια ανάγκη προεξέτειναν τη φύση, τουλάχιστον να μελετηθούν. Με μεγάλες προσωπικές θυσίες, έχω την αίσθηση πως στην Πίνδο τα κατάφερα. Το παρήγορο; Γνωρίζω κι άλλους που, αθόρυβα αλλά εντατικά, εργάζονται για άλλες περιοχές. Ευτυχώς, γιατί ο χρόνος παραμένει αμείλικτος. Οσο για την Πολιτεία, τούτη που μας έλαχε -μάλλον, που δημιουργήσαμε- ας φροντίσει κάποια γεφύρια, έστω λίγα, να διατηρηθούν όρθια. Αξίζει τον κόπο για μνημεία που μετουσιώθηκαν πια σε σύμβολα. Για να έχουμε τουλάχιστον πρότυπα, όταν έρθει ο καιρός -γιατί σίγουρα θα έρθει- για συνειδητές αναστηλώσεις» σημειώνει.
Καταλήγοντας, ο κ. Μαντάς εξηγεί γιατί η αναστήλωση ή μη του γεφυριού της Πλάκας αποτελεί πρωτίστως ηθικό και όχι τεχνικό θέμα: «Φαντάζει το λιγότερο κοροϊδία να δηλώνουμε -όχι να θέλουμε- να ξαναφτιάξουμε το γεφύρι της Πλάκας, τη στιγμή που επί 25 χρόνια κωφεύαμε στις συνεχείς εκκλήσεις των ντόπιων και άλλων φορέων για τη διάσωσή του. Αλλά και αν, θεωρητικά, υλοποιηθεί η αναστήλωση, αναρωτιέμαι τι θα σηματοδοτεί πλέον ένα τέτοιο κτίσμα. Γιατί μνημείο σίγουρα δεν θα είναι. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει μνήμη και αυτή την αφήσαμε να βουλιάξει στην αδιαφορία και στα νερά του Αράχθου. Κακά τα ψέματα, δεν θα έχουμε να κάνουμε με το γεφύρι του Πραμαντιώτη Κώστα Μπέκα, του σοφού αυτού πρωτομάστορα, αλλά με ένα έργο του ΕΜΠ. Η μνήμη -επιμένω- συνιστά την ειδοποιό διαφορά και οφείλαμε να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν έπρεπε. Ολα αυτά, βέβαια, συνιστούν προσωπική μου θέση. Από εκεί και πέρα, σέβομαι την επιθυμία κυρίως των ντόπιων να ξαναδούν όρθιο το γεφύρι τους, έστω κατ’ εικόνα και ομοίωση του γνησίου, και το εύχομαι ειλικρινά».
