Εκτόξευση τιμών για την πρωτογενή παραγωγή, τεράστιες ανατιμήσεις σε βασικά είδη ανάγκης και στο βάθος μια νέα ενεργειακή και κοινωνική κρίση μεταξύ των οδυνηρών συνεπειών του πολέμου στη Μέση Ανατολή
Καύσιμα με το… δελτίο, τεράστια άνοδος τιμών για την πρωτογενή παραγωγή, εκτόξευση τιμών σε βασικά είδη ανάγκης και στο βάθος μια νέα ενεργειακή και κοινωνική κρίση. Οι επιπτώσεις του πολέμου στη Μέση Ανατολή όχι μόνο δεν έχουν φανεί ακόμα, αλλά αναλυτές εκτιμούν πως βρισκόμαστε στην είσοδο της «πύλης της Κολάσεως» στην οικονομία.
Είναι χαρακτηριστική η νέα προειδοποίηση του επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) Φατίχ Μπιρόλ, πως η ενεργειακή κρίση που προκλήθηκε από τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ είναι «πιο σοβαρή από εκείνες του 1973, του 1979 και του 2022 μαζί». Είναι ο ίδιος που προ ημερών προανήγγειλε πως η Ευρώπη απειλείται σύντομα με το μέτρο διάθεσης καυσίμων με το δελτίο.
Με τα Στενά του Ορμούζ να παραμένουν κλειστά, πλήττεται το 20% της παγκόσμιας ενέργειας, καθώς δεν πραγματοποιούνται διελεύσεις πλοίων που μεταφέρουν πετρέλαιο και υγροποιημένο φυσικό αέριο. Αν υποθέσει κανείς πως με εναλλακτικούς τρόπους και διαδρομές μεταφοράς καυσίμων καλύπτεται ένα 5% της διακίνησης ενέργειας από την περιοχή του Κόλπου, τότε απομένει ένα 15% της παγκόσμιας μεταφοράς πετρελαίου και LNG που λείπει καθημερινά από τη διεθνή αγορά.
Δηλαδή, επί σχεδόν 35 ημέρες καταγράφεται έλλειμμα άνω των 12 εκατ. βαρελιών πετρελαίου, κάτι που μπορεί να συνεχιστεί για άγνωστο ακόμα χρονικό διάστημα. Ωστόσο, οι ελλείψεις δεν προέρχονται μόνο από την περιοχή της Μέσης Ανατολής: οι καταστροφές στις ενεργειακές υποδομές της Ρωσίας μειώνουν τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου κατά περίπου 2 εκατ. βαρέλια την ημέρα, με αποτέλεσμα η παγκόσμια αγορά να έχει συνολικό ημερήσιο έλλειμμα πάνω από 14 εκατ. βαρέλια.
Συνωστισμός
Ηδη επικρατεί συνωστισμός από δεξαμενόπλοια στις εγκαταστάσεις της περιοχής Γιανμπού στη Σαουδική Αραβία, που αποτελεί εναλλακτική διαδρομή για τη μεταφορά πετρελαίου και LNG από τις χώρες του Κόλπου, παρακάμπτοντας τα κλειστά Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, πηγή ανησυχίας αποτελεί το σενάριο εμπλοκής των Χούθι στον πόλεμο, με αποτέλεσμα να «πυρποληθεί» η εναλλακτική διαδρομή του Γιανμπού που επιτρέπει τη μεταφορά σχεδόν 17 εκατ. βαρελιών την ημέρα.
Υπενθυμίζεται πως στα τέλη του 2023 οι Χούθι της Υεμένης άρχισαν επιθέσεις σε εμπορικά πλοία που διέρχονταν από τα Στενά Μπαμπ ελ-Μαντέμπ -στο νότιο άκρο της Ερυθράς Θάλασσας- ως αντίποινα για τον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα. Αυτές οι επιθέσεις ανάγκασαν τις ναυτιλιακές εταιρίες να ακολουθήσουν μακρύτερες διαδρομές, αυξάνοντας τον χρόνο ταξιδιού και το κόστος για καύσιμα, ασφάλιση και πληρώματα.
Οπως επισημαίνει σε δημόσιες παρεμβάσεις του ο αναπληρωτής καθηγητής Γεωπολιτικής και Ενεργειακής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας Θεόδωρος Τσακίρης, σε περίπτωση που επαναληφθεί το σκηνικό και τα Στενά καταστούν επικίνδυνα για τη ναυσιπλοΐα, η τιμή του Brent είναι πολύ πιθανό να ξεπεράσει τα 150 δολάρια το βαρέλι, καθώς το έλλειμμα καυσίμων θα εκτοξευτεί πάνω από τα 20 εκατ. βαρέλια ημερησίως, όταν η συνολική παγκόσμια ημερήσια παραγωγή αγγίζει τα 100 εκατ. βαρέλια.
Αντίστοιχο, πρόβλημα θα υπάρξει με το υγροποιημένο φυσικό αέριο. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Morgan Stanley, τα τελευταία φορτία LNG από το Κατάρ, που βρίσκονται καθ’ οδόν, θα παραδοθούν έως τις 13 Απριλίου και έκτοτε «παγώνουν» για άγνωστο χρονικό διάστημα. Επίσης, την προηγούμενη εβδομάδα τα περισσότερα ευρωπαϊκά διυλιστήρια παρέλαβαν τα τελευταία φορτία πετρελαίου από τον Κόλπο, σημειώνοντας ότι δεν αναμένονται νέες παραδόσεις για αρκετές εβδομάδες.
Για να καλυφθεί το ενεργειακό κενό έχουν ενεργοποιηθεί ήδη τα στρατηγικά αποθέματα χωρών. Αυτή την τακτική επιβεβαιώνει και ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας, καθώς τον περασμένο μήνα οι χώρες-μέλη του συμφώνησαν να απελευθερώσουν μέρος των στρατηγικών τους αποθεμάτων.
Αυτά τα αποθέματα, όμως, δεν διαρκούν αιωνίως. Συνήθως κάθε χώρα διαθέτει στις αποθήκες της καύσιμα που διαρκούν συνήθως για ένα χρονικό διάστημα τριών μηνών. Από τη στιγμή που έχουν αρχίσει να καταναλώνονται αποθέματα, το σενάριο επέκτασης του πολέμου για άλλους δύο μήνες θα σημάνει και το άδειασμα των δεξαμενών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη προετοιμάζεται ακόμα και για το σενάριο πώλησης καυσίμων με το δελτίο.
Κίνδυνος για επισιτιστική κρίση και αναταραχές
Αναλυτές ανησυχούν πως η διαφαινόμενη επισιτιστική κρίση θα φέρει σημαντικές κοινωνικές αναταραχές. Οπως τόνισε χαρακτηριστικά ο Αθανάσιος Πλατιάς, ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής – Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, σε πρόσφατη παρέμβασή του στη «Ναυτεμπορική», η Αραβική Ανοιξη, που εκδηλώθηκε από τις 18 Δεκεμβρίου του 2010 σε Β. Αφρική και Μέση Ανατολή, ξεκίνησε από την τεράστια αύξηση των τιμών σε βασικά είδη διατροφής.
Προσωρινό «λουκέτο»
Ηδη, εργοστάσια στην Ασία βάζουν προσωρινό «λουκέτο», κυβερνήσεις επιβάλλουν περιορισμούς σε καύσιμα, εφαρμόζουν έλεγχο των μετακινήσεων εμπορευμάτων και πολιτών, και ενεργοποιούν μέτρα τηλεργασίας, προκειμένου να διαχειριστούν την τεράστια κρίση που φέρνει το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, κάτι που δεν αποκλείεται να έρθει σύντομα και στην Ευρώπη.
Ολα τα παραπάνω θα βρουν την Ελλάδα σε μια ιδιαίτερα δεινή θέση, καθώς τα ποσοστά του πληθωρισμού διατηρούνται επί χρόνια σε πολύ υψηλότερα επίπεδα σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ε.Ε., αλλά και με ένα διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών της να καταλαμβάνει την τελευταία θέση σε πανευρωπαϊκή επίπεδο μαζί με τη γειτονική Βουλγαρία, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας (Eurostat).
Προβλέψεις για επιβράδυνση της οικονομίας και εκτίναξη του πληθωρισμού
Εφιαλτικές είναι και οι εκτιμήσεις για τις τιμές των τροφίμων, με το 40% της παραγωγής τους να αφορά το κόστος της ενέργειας. Η παραγωγή λιπασμάτων είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ενέργεια, καθώς έως και το 70% του κόστους βασίζεται στο φυσικό αέριο. Από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου λιπασμάτων. Από την έναρξη των συγκρούσεων η διέλευση έχει περιοριστεί, ενώ έχει διακοπεί η παραγωγή σε ενεργειακές εγκαταστάσεις.
Η διακοπή της ενεργειακής ροής έχει αναγκάσει εργοστάσια λιπασμάτων στη Μέση Ανατολή να αναστείλουν ή να περιορίσουν τη λειτουργία τους, σε μια χρονική στιγμή κρίσιμη για τους αγρότες του βόρειου ημισφαιρίου που ετοιμάζονται για τις εαρινές σπορές. Είναι χαρακτηριστικό πως σχεδόν το 50% της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων εξαρτάται από τη χρήση λιπασμάτων, ενώ σε ορισμένες χώρες το κόστος τους αντιστοιχεί έως και στο 50% της παραγωγής σιτηρών.
Μείωση κατανάλωσης
Οι φόβοι για τεράστιες αυξήσεις τιμών το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα επιβεβαιώνονται μέρα με τη μέρα, με αποτέλεσμα οι πολίτες να απειλούνται με εφιαλτικές ανατιμήσεις. Ηδη οι προβλέψεις μιλούν για εκτόξευση του πληθωρισμού τους επόμενους μήνες, κάτι που θα οδηγήσει ενδεχομένως σε μείωση της ιδιωτικής κατανάλωσης και στη συνέχεια σε επιβράδυνση της οικονομίας ή μπορεί να επιφέρει ακόμα και υφεσιακές καταστάσεις.
Ακρως ενδεικτικές είναι οι δηλώσεις της γενικής διευθύντριας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) Γκεοργκίνα Κρισταλίεβα, η οποία χαρακτήρισε αναπόφευκτη την αύξηση του πληθωρισμού και την ασθενέστερη ανάπτυξη, με το ΔΝΤ να ετοιμάζεται να «ψαλιδίσει» τις προβλέψεις του για την παγκόσμια οικονομία. «Ολοι οι δρόμοι οδηγούν πλέον σε υψηλότερες τιμές και βραδύτερη ανάπτυξη» δήλωσε χαρακτηριστικά η επικεφαλής του ΔΝΤ σε συνέντευξή της στο Reuters.
Εφιαλτικά σενάρια για καύσιμα με δελτίο
Σε ελάχιστες εβδομάδες θα αποκαλυφθεί ένα ενεργειακό και οικονομικό παγκόσμιο σοκ, το οποίο «βράζει» αυτή την ώρα και δεν έχει εμφανιστεί όλη η έκτασή του, παρότι έχουν εκτοξευτεί οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου σε δυσθεώρητα επίπεδα. Ακόμα κι αν ανοίξουν άμεσα τα Στενά του Ορμούζ, η επιστροφή του ενεργειακού τομέα στον κανονικότητα θα χρειάζονταν έως και πέντε χρόνια (π.χ. οι ζημιές στις υποδομές της Qatar Energy) για την αποκατάσταση των ζημιών που έχουν προκληθεί σε ενεργειακές υποδομές στους δύο πολέμους: σε Ρωσία, Ιράν και χωρών του Κόλπου.
Ελλείψεις στα αποθέματα
Το πρόβλημα της Ευρώπης, όμως, που και πάλι βρίσκεται πριν από τις εξελίξεις δεν είναι μόνο οι τεράστιες τιμές, αλλά και οι ελλείψεις στα αποθέματά της. Συγκεκριμένα, τα αποθέματα φυσικού αερίου διατηρούνται σε χαμηλά πενταετίας, με την πληρότητα LNG να αγγίζει μόλις το 28%. Το καλοκαίρι όμως, που παραδοσιακά θα κληθεί να γεμίσει τις δεξαμενές της, θα μπουν στο «παιχνίδι» της αναζήτησης και μεγάλες ασιατικές χώρες, όπως Ινδία, Κίνα, Ιαπωνία, Κορέα και Ταιβάν (προμηθεύονται αέριο από την περιοχή του Κόλπου) για να διεκδικήσουν τα ίδια φορτία, οδηγώντας σε μια άτυπη «δημοπρασία» τιμών.
Πρόσφατη έκθεση της Morgan Stanley αναφέρει πως μέχρι και τον Ιούνιο η Ευρώπη θα έχει χάσει τουλάχιστον το 9% των συνολικών της εισαγωγών LNG, με αποτέλεσμα να εκτοξευτούν και εκεί οι τιμές σε προϊόντα, ηλεκτρικό ρεύμα και να δημιουργούνται σενάρια πώλησης καυσίμων με το δελτίο. Μέσα σε αυτό το πολεμικό κλίμα η Ευρώπη προετοιμάζεται για το χειρότερο σενάριο, καθώς οι εξελίξεις στο μέτωπο του πολέμου όχι μόνο δεν δείχνουν άμεση αποκλιμάκωση, αλλά άγριες συγκρούσεις για τουλάχιστον τις επόμενες 7-8 εβδομάδες.
Είναι χαρακτηριστικές οι δηλώσεις τόσο του Ευρωπαίου επιτρόπου Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν όσο και του προέδρου του Ινστιτούτου Ενέργειας Νοτιοανατολικής Ευρώπης Κώστα Σταμπολή, πως δεν αποκλείεται να εφαρμοστεί το μέτρο αγοράς καυσίμων με το δελτίο ακόμα και μετά το Πάσχα, όπου κάθε καταναλωτής θα δικαιούται συγκεκριμένη ποσότητα ανά εβδομάδα. Πρόκειται για ένα μέτρο που έχει εφαρμοστεί στο παρελθόν, όπως στην πετρελαϊκή κρίση του 1973. Το τεράστιο έλλειμμα πετρελαίου παγκοσμίως οδηγεί τις τιμές σε δυσθεώρητα επίπεδα, με αποτέλεσμα να καθίστανται σταδιακά ασύμφορες ακόμα και η μεταφορά και η παράλαβή του από χώρες και πετρελαϊκές εταιρίες.
Οι εξωπραγματικές τιμές αναμένεται να οδηγήσουν άμεσα σε καθίζηση της κατανάλωσης, καθώς στην πράξη κανένας πολίτης, εταιρία ή βιομηχανία δεν θα μπορεί να πληρώσει το κόστος αγοράς του. Αυτό που δεν γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι πως η διεθνής τιμή του πετρελαίου που ακούν καθημερινά αφορά συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (futures), δηλαδή παραδόσεις πετρελαίου για τον επόμενο μήνα. Οι σημερινές τιμές παράδοσης όμως (spot) είναι αρκετά υψηλότερες, ένδειξη πως οι διεθνείς αγορές προεξοφλούν ένα ενεργειακό σοκ. Στην πραγματικότητα δηλαδή, όταν η τιμή του Brent παρουσιάζεται στα 110 δολάρια το βαρέλι, η τιμή του στις σημερινές παραδόσεις ξεπερνά τα 180 δολάρια το βαρέλι!
