Η συζήτηση γύρω από την πρέσβειρα των ΗΠΑ Κίμπερλι Γκίλφοϊλ και τον ρόλο της στην προώθηση αμερικανικών ενεργειακών συμφερόντων στη Νοτιοανατολική Ευρώπη ξαναφέρνει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που στην Ελλάδα έχει ιστορία τουλάχιστον μίας δεκαετίας: Πού τελειώνει η οικονομική διπλωματία και πού αρχίζει η προώθηση συγκεκριμένων ιδιωτικών επιχειρηματικών συμφερόντων;
- Γράφει Ειδικός Συνεργάτης
Το ερώτημα δεν αφορά μόνο την Γκίλφοϊλ. Πριν από εκείνη ο Τζέφρι Πάιατ και στη συνέχεια ο Τζορτζ Τσούνης είχαν υιοθετήσει έναν ιδιαίτερα ενεργό ρόλο στην προβολή αμερικανικών επενδύσεων στην Ελλάδα. Στην περίπτωση Πάιατ η εικόνα έγινε σχεδόν συμβολική: από το ηλεκτρικό πατίνι της Lime στους Δελφούς έως τα εγκαίνια της μονάδας της ΤΕΧΑΝ – envipco και τα περίφημα «σπιτάκια» ανταποδοτικής ανακύκλωσης. Η συνέχεια επί Τσούνη είναι λιγότερο θεαματική επικοινωνιακά, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα: η TEXAN – envipco παρέμεινε μέρος του δημόσιου αφηγήματος περί επιτυχημένων αμερικανικών επενδύσεων και η ίδια η εταιρία ευχαριστούσε δημόσια το προσωπικό της αμερικανικής πρεσβείας για τη συνδρομή του.
Τα γεγονότα αποκτούν διαφορετικό βάρος σήμερα, επειδή τα «σπιτάκια» ανακύκλωσης βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο οικονομικών διαφορών, δημοσιονομικών ελέγχων και έρευνας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας.
Η πρώτη ενδιαφέρουσα ημερομηνία είναι ο Νοέμβριος του 2018. Τότε παρουσιάστηκε το «Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης του Υπουργείου Εθνικής Αμυνας», σε συνεργασία με την Ανταποδοτική Ανακύκλωση και την αμερικανική envipco. Στην εκδήλωση βρισκόταν και ο Αμερικανός πρέσβης Τζέφρι Πάιατ. Η παρουσία αυτή έχει σημασία γιατί προηγείται κατά περίπου έναν χρόνο της μεγάλης επένδυσης ΤΕΧΑΝ – envipco που θα εγκαινιαζόταν στην Παλλήνη.
Λίγους μήνες αργότερα, στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, εμφανίζεται μια διαφορετική όψη της ίδιας οικονομικής διπλωματίας. Η αμερικανική Lime είχε μόλις ξεκινήσει δραστηριότητα σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Στους Δελφούς έγινε official smart mobility partner του συνεδρίου και προσέφερε ηλεκτρικά πατίνια στους συμμετέχοντες. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν και ο Τζέφρι Πάιατ.
Η ίδια η Lime κατέγραψε ότι ο πρέσβης υποδέχθηκε την αντιπροσωπία της και χαιρέτισε την απόφασή της να επενδύσει στην Ελλάδα. Ηταν ένα χαρακτηριστικό δείγμα της αντίληψης Πάιατ περί οικονομικής διπλωματίας. Πριν από λίγο διάστημα πάντως η ελληνική κυβέρνηση αναγκάστηκε να ψηφίσει αυστηρές διατάξεις για τη χρήση των πατινιών και κυρίως ότι απαγορεύεται η χρήση τους από άτομα κάτω των 17 ετών. Κι ενώ μια αμερικανική startup παρουσιάστηκε το 2019 ως πρότυπο «έξυπνης κινητικότητας», επτά χρόνια αργότερα το κράτος χρειάστηκε να επιβάλει ηλικιακό όριο, ασφάλιση, μητρώο και βαριά πρόστιμα.
Η κρίσιμη φράση
Η πιο ουσιαστική σύνδεση του Πάιατ με την ανταποδοτική ανακύκλωση έρχεται στις 5 Δεκεμβρίου 2019. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Αμερικανός πρέσβης εγκαινιάζουν τη μονάδα παραγωγής μηχανημάτων ανταποδοτικής ανακύκλωσης της envipco και της ΤΕΧΑΝ.
Η επένδυση παρουσιάζεται ως η πρώτη μονάδα παραγωγής των συγκεκριμένων μηχανημάτων της envipco εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Ο ίδιος ο Πάιατ μιλά για τη σημασία της κυκλικής οικονομίας και για τη δυνατότητα της Ελλάδας να αποτελέσει κέντρο εξαγωγής της τεχνολογίας προς την ευρύτερη περιοχή. Ομως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο βρίσκεται στη δήλωση της διοίκησης της εταιρίας. Στην επίσημη παρουσίαση της ΤΕΧΑΝ αναφέρεται ότι ο Παναγιώτης Μούργος ευχαρίστησε τον Πάιατ και σημείωσε ότι ο Αμερικανός πρέσβης είχε «largely contributed» -είχε δηλαδή συμβάλει σημαντικά- στην επιλογή της Ελλάδας για την επένδυση της πρώτης μονάδας παραγωγής εκτός ΗΠΑ. Αυτή είναι πολύ ισχυρότερη διατύπωση από μια απλή εθιμοτυπική παρουσία στα εγκαίνια. Δεν διευκρινίζεται, ωστόσο, τι ακριβώς περιλάμβανε αυτή η συμβολή: επαφές με την αμερικανική εταιρία, διπλωματική διαμεσολάβηση, διευκόλυνση επαφών ή κάποια άλλη μορφή στήριξης. Και αυτό αποτελεί ένα από τα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά.
Δημόσια προμήθεια
Την ίδια περίοδο, η υπόθεση περνά από το επίπεδο της ιδιωτικής επένδυσης στο επίπεδο των δημόσιων προμηθειών. Στον διαγωνισμό του ΕΔΣΝΑ για πολυκέντρα ανακύκλωσης προβλέφθηκε αρχικά η προμήθεια 90 μονάδων, με δαπάνη 33,48 εκατ. ευρώ με ΦΠΑ.
Υπήρχε ταυτόχρονα δικαίωμα προαίρεσης έως 100%, γεγονός που ανέβαζε τη συνολική δυνητική αξία στα 66,96 εκατ. ευρώ και τα πολυκέντρα έως τα 180. Ο προϋπολογισμός αντιστοιχούσε περίπου σε 372.000 ευρώ ανά μονάδα, μαζί με τη συντήρησή τους για τέσσερα χρόνια. Η ΤΕΧΑΝ εμφανιζόταν ως ο μοναδικός υποψήφιος μειοδότης για το συγκεκριμένο τμήμα του διαγωνισμού, με την ενεργή στήριξη του Πάιατ. Η χρονική αλληλουχία είναι σαφής: Μια επιχειρηματική συνεργασία που προβάλλεται έντονα από την αμερικανική διπλωματία μπαίνει τα επόμενα χρόνια σε μεγάλες δημόσιες προμήθειες. Η σχέση δημόσιας προβολής δεν τελειώνει στα εγκαίνια του 2019.
Στην 85η Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης ο Πάιατ επισκέπτεται το περίπτερο της TEXAN – envipco μαζί με τον περιφερειάρχη Απόστολο Τζιτζικώστα και χρησιμοποιεί ένα από τα πολυκέντρα ανταποδοτικής ανακύκλωσης. Στις σχετικές ανακοινώσεις της εταιρίας καταγράφονται επίσης επισκέψεις υπουργών και άλλων κυβερνητικών αξιωματούχων.
Η εικόνα έχει πλέον παγιωθεί: η TEXAN – envipco παρουσιάζεται ως αμερικανική τεχνολογική επένδυση με ισχυρή θεσμική στήριξη τόσο από την ελληνική κυβέρνηση όσο και από την αμερικανική πρεσβεία.
Έρευνα
Τον Μάιο του 2022 ο Τζορτζ Τσούνης διαδέχεται τον Πάιατ. Μόλις τέσσερις μήνες αργότερα, στις 9 Σεπτεμβρίου, βρίσκεται στο Thessaloniki Metropolitan Summit του «Economist» σε κοινό πάνελ με τον τότε υπουργό Ανάπτυξης Aδωνι Γεωργιάδη και τον επικεφαλής της TEXAN – envipco Παναγιώτη Μούργο.
Το συγκεκριμένο πάνελ είναι ίσως η σαφέστερη ένδειξη συνέχειας από τη μία πρεσβευτική περίοδο στην άλλη. Ο Μούργος παρουσιάζει την επένδυση της TEXAN – envipco ως μία από τις σημαντικές αμερικανικές επενδύσεις στην Ελλάδα και ευχαριστεί δημοσίως τόσο τον Αδωνι Γεωργιάδη όσο και το προσωπικό της αμερικανικής πρεσβείας για τη βοήθειά του. Δεν αναφέρεται ποια μορφή είχε αυτή η βοήθεια. Οπως και στην περίπτωση της αναφοράς περί «σημαντικής συμβολής» Πάιατ το 2019, πρόκειται για μια λεπτομέρεια που αξίζει περαιτέρω διερεύνηση. Ο ίδιος ο Τσούνης στο συνέδριο προβάλλει γενικότερα την επιτυχία των αμερικανικών επενδύσεων στην Ελλάδα και την ενίσχυση των διμερών οικονομικών σχέσεων.
Η επόμενη φάση είναι πλέον καθαρά επιχειρησιακή. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο ΕΔΣΝΑ σε μεταγενέστερη δικαστική διαμάχη, την τριετία 2023-2025 μέσω των πολυκέντρων συγκεντρώθηκαν περίπου 29.000 τόνοι ανακυκλώσιμων υλικών.
Το στοιχείο θα αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία το 2026, όταν θα ξέσπαγε διαφωνία για το σε ποιον ανήκουν τα υλικά και ποια ήταν η οικονομική τους αξία.
Μέχρι εκείνο το σημείο τα πολυκέντρα παρουσιάζονταν επί χρόνια ως ένα μεγάλο project πράσινης μετάβασης. Στη συνέχεια, όμως, έρχονται οι έλεγχοι. Σύμφωνα με την «Καθημερινή», έλεγχοι της Επιτροπής Δημοσιονομικού Ελέγχου εντόπισαν ζητήματα σε σχέση με την επιλεξιμότητα των έργων και τη χρήση των πολυκέντρων.
Τον Ιούλιο του 2026 η εφημερίδα ανέφερε ότι η Ελλάδα είχε ήδη κληθεί να επιστρέψει περίπου 6 εκατ. ευρώ κοινοτικών πόρων έπειτα από σχετικούς ελέγχους, ενώ παράλληλα είχε ήδη ξεκινήσει έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Λίγες εβδομάδες αργότερα το πρόβλημα διευρύνθηκε.
Νεότερη δημοσιονομική αξιολόγηση οδήγησε, σύμφωνα με την «Καθημερινή», σε απαίτηση επιστροφής 13,2 εκατ. ευρώ από τον ΕΔΣΝΑ, 6 εκατ. ευρώ από τον ΕΣΔΑΚ Κρήτης και 5,8 εκατ. ευρώ από τον ΦΟΔΣΑ Πελοποννήσου.
Την 1η Ιουλίου 2026 η ΤΕΧΑΝ ενημέρωσε την Περιφέρεια Αττικής ότι σταματά να υποστηρίζει τη λειτουργία των πολυκέντρων και την έκδοση ή εξαργύρωση των κουπονιών ανταποδοτικού αντιτίμου. Η εταιρία φέρεται ότι υποστήριξε ότι η σχετική συμφωνία κάλυπτε μόνο τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, το 2023, και ότι δεν υπήρξε στη συνέχεια νέα συμφωνία.
Στις 24 Ιουλίου έγινε γνωστό ότι ο ΕΔΣΝΑ δεν θα ανανέωνε τη σχετική σύμβαση και ζητούσε από τους δήμους να αναλάβουν τη λειτουργία των πολυκέντρων.
Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία
Την ίδια περίοδο, η υπόθεση περνά σε ακόμη σοβαρότερο θεσμικό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία διερευνά τις προμήθειες πολυκέντρων που πραγματοποιήθηκαν με κοινοτικά χρήματα από φορείς της Αττικής, της Πελοποννήσου και της Κρήτης.
Η υπόθεση που πριν από μερικά χρόνια παρουσιαζόταν ως εμβληματικό παράδειγμα πράσινης και ελληνοαμερικανικής επένδυσης εξετάζεται πλέον από έναν από τους σοβαρότερους ευρωπαϊκούς ελεγκτικούς και εισαγγελικούς μηχανισμούς.
Η σύγκρουση κορυφώνεται στα τέλη Ιουλίου και γίνεται γνωστή τον Αύγουστο. Ο ΕΔΣΝΑ καταθέτει αγωγή κατά της ΤΕΧΑΝ και ζητά να του αποδοθούν οι περίπου 29.000 τόνοι ανακυκλώσιμων υλικών που είχαν συγκεντρωθεί την τριετία 2023-2025. Εναλλακτικά, διεκδικεί αποζημίωση περίπου 6 εκατ. ευρώ, όσο αποτιμά την αξία τους.
Η εταιρία έχει διαφορετική ερμηνεία για τις συμβατικές της υποχρεώσεις. Πρόκειται για αστική και συμβατική διαφορά που βρίσκεται στα δικαστήρια και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τελεσίδικη διαπίστωση υπέρ της μίας πλευράς.
Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο έρχεται η σημερινή αντιπαράθεση γύρω από την Κίμπερλι Γκίλφοϊλ. Το πρόσφατο ρεπορτάζ της «Wall Street Journal» περιγράφει έναν εξαιρετικά ενεργό ρόλο της πρέσβειρας στην προώθηση αμερικανικού LNG στην περιοχή και δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην παρουσία του λομπίστα Χρήστου Μαραφάτσου σε επαφές με αξιωματούχους. Και εν προκειμένω το ζήτημα που εγείρεται είναι η διαφάνεια: ποιος συμμετέχει στις επαφές, με ποια ιδιότητα, ποιον εκπροσωπεί και ποιος τελικά ωφελείται από τις συμφωνίες που προωθούνται.
Σταθερό μοτίβο
Αν τοποθετήσει κανείς τις τρεις πρεσβευτικές περιόδους στη σειρά, εμφανίζεται ένα σταθερό μοτίβο. Με τον Πάιατ η αμερικανική πρεσβεία πρωταγωνιστεί δημόσια στην προώθηση αμερικανικών επιχειρηματικών επενδύσεων: Lime, τεχνολογία, ενέργεια, envipco. Με τον Τσούνη το μοντέλο συνεχίζεται περισσότερο μέσα από την έννοια της στρατηγικής επενδυτικής σχέσης Ελλάδας – ΗΠΑ. Η TEXAN – envipco εξακολουθεί να εμφανίζεται δίπλα στην πρεσβεία και να αναγνωρίζει δημοσίως τη βοήθεια του προσωπικού της.
Με την Γκίλφοϊλ η οικονομική διπλωματία μεταφέρεται ακόμη περισσότερο στον ενεργειακό τομέα και αποκτά μεγαλύτερη γεωπολιτική διάσταση μέσω LNG και Κάθετου Διαδρόμου.
Η διαφορά είναι ότι σήμερα, λόγω της εμπειρίας προηγούμενων υποθέσεων, η δημόσια συζήτηση είναι πολύ περισσότερο υποψιασμένη για τα όρια μεταξύ διπλωματίας, lobbying και επιχειρηματικής διαμεσολάβησης. Εδώ βρίσκεται και το νήμα που συνδέει την εποχή των πρακτόρων της με τη σημερινή συζήτηση για την Γκίλφοϊλ: όχι η απόδειξη μιας κοινής «υπόθεσης», αλλά το διαρκές ερώτημα για τα όρια ανάμεσα στη διπλωματία, στην επιχειρηματική προώθηση και στο lobbying.
Η αμφιλεγόμενη «παρέμβαση» και παρουσία στην Ουκρανία
Πριν έρθει στην Αθήνα, ο Τζέφρι Πάιατ είχε υπηρετήσει σε ένα από τα πιο κρίσιμα διπλωματικά πόστα της Ευρώπης: την αμερικανική πρεσβεία στο Κίεβο. Ο Πάιατ ανέλαβε πρέσβης των ΗΠΑ στην Ουκρανία τον Ιούλιο του 2013, λίγους μήνες πριν ξεσπάσουν οι διαδηλώσεις του Euromaidan. Η κρίση άρχισε όταν ο τότε πρόεδρος Βίκτορ Γιανουκόβιτς εγκατέλειψε την προοπτική συμφωνίας σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Ενωση και στράφηκε προς τη Μόσχα.
Η Βικτόρια Νούλαντ, τότε υφυπουργός Εξωτερικών αρμόδια για ευρωπαϊκές και ευρασιατικές υποθέσεις, δήλωνε δημοσίως ότι τόσο η ίδια όσο και ο Πάιατ είχαν «πολύ ισχυρές και στενές σχέσεις» με τους βασικούς ηγέτες της αντιπολίτευσης. Παράλληλα, υποστήριζε ότι η Ουάσινγκτον επιδίωκε ειρηνική και δημοκρατική επίλυση της κρίσης και ότι η τελική επιλογή ανήκε στους Ουκρανούς.
Η πιο αμφιλεγόμενη στιγμή της παρουσίας Πάιατ στην Ουκρανία ήταν το τηλεφώνημα με τη Νούλαντ που διέρρευσε στις αρχές Φεβρουαρίου 2014. Στη συνομιλία οι δύο Αμερικανοί διπλωμάτες συζητούσαν ανοιχτά για τα πρόσωπα της ουκρανικής αντιπολίτευσης και για το ποιος θα μπορούσε να συμμετέχει σε μια μελλοντική κυβέρνηση. Η Νούλαντ εμφανιζόταν να θεωρεί τον Αρσένι Γιατσενιούκ καταλληλότερο για κυβερνητικό ρόλο από τον Βιτάλι Κλίτσκο, ενώ ο Πάιατ συμμετείχε στη συζήτηση για το πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί η πολιτική μετάβαση.
Το τηλεφώνημα έγινε διάσημο κυρίως λόγω της φράσης της Νούλαντ «Fuck the EU», για την οποία η ίδια απολογήθηκε στους Ευρωπαίους συνομιλητές της. Το ουσιαστικότερο όμως σημείο του τηλεφωνήματος δεν ήταν η αγενής αναφορά στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Ηταν ότι αποκάλυπτε πόσο λεπτομερώς η αμερικανική διπλωματία συζητούσε τη σύνθεση μιας πιθανής μελλοντικής ουκρανικής κυβέρνησης, την ώρα που η Ουάσινγκτον δήλωνε δημοσίως ότι η πολιτική πορεία της χώρας έπρεπε να αποφασιστεί από τους ίδιους τους Ουκρανούς.
Παρέμβαση ή κανονική διπλωματία; Το επεισόδιο έκτοτε χρησιμοποιείται για δύο εντελώς διαφορετικές αφηγήσεις. Η ρωσική κυβέρνηση και επικριτές της αμερικανικής πολιτικής το έχουν παρουσιάσει ως απόδειξη ότι η Ουάσινγκτον ενορχήστρωσε την ανατροπή του Γιανουκόβιτς. Η αμερικανική πλευρά υποστηρίζει ότι επρόκειτο για διπλωματικές επαφές και προσπάθεια διαμεσολάβησης σε μια βαθιά πολιτική κρίση. Μετά την πτώση Γιανουκόβιτς, πάντως ο ρόλος του Πάιατ παρέμεινε κεντρικός. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ κατέγραφε ότι βρισκόταν σε επαφή με τη νέα ουκρανική ηγεσία, ενώ στη συνέχεια αποτέλεσε έναν από τους βασικούς Αμερικανούς αξιωματούχους στη διαχείριση της κρίσης που ακολούθησε την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία και την έναρξη του πολέμου στο Ντονμπάς. Αργότερα, το ίδιο το Στέιτ Ντιπάρτμεντ τού απένειμε διάκριση για τον ρόλο του. Και η ουκρανική περίοδος του Πάιατ έχει ενδιαφέρον στην ελληνική ιστορία γιατί φωτίζει και τον τρόπο με τον οποίο άσκησε αργότερα τα καθήκοντά του στην Αθήνα…