Η Αν Κάρσον, η Καναδή ποιήτρια που πήρε το Νόμπελ Λογοτεχνίας προχθές Πέμπτη, θεωρείται ειδική στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Με μία διαφορά. Για εκείνη δεν πρόκειται για «νεκρά» αρχαία κείμενα και μύθους, που τα εξετάζεις, τα τεμαχίζεις και τα αναλύεις κλινικά.
- Από τον Βασίλη Γαλούπη
Για εκείνη είναι όλα ζωντανά, με μια ένταση χειροπιαστή, πολύ πιο αληθινή από την αποστειρωμένη, χλιαρή σύγχρονη νοοτροπία για τη ζωή. Σήμερα οι «οδηγίες» για τις ανθρώπινες σχέσεις προστάζουν συναισθηματική ασφάλεια, διαπραγματεύσεις, μια μέτρια σταθερή θερμοκρασία.
Ούτε καυτό ούτε κρύο. Αλλά για τους αρχαίους Ελληνες, τον Όμηρο, τη Σαπφώ, τους τραγικούς, οι έννοιες ήταν πολύ πιο καθαρές, γνήσιες και ολοκληρωμένες. Και ο έρωτας δεν ήταν αποστειρωμένη ρομαντική κομεντί, κάτι χαριτωμένο, όπως θα λέγαμε σήμερα, ούτε «αυτοβελτίωση». Ηταν… μαρτύριο! Ακριβώς λοιπόν για όλα τα παραπάνω η Κάρσον δεν θεωρείται συμβατική συγγραφέας. Και ασφαλώς δεν περίμενε ποτέ να της δώσουν το Νόμπελ.
Μόλις λίγες στιγμές μετά την ανακοίνωση, η Επιτροπή Απονομής των Βραβείων επικοινώνησε μαζί της για την πρώτη τηλεφωνική συνέντευξη. Αλλά η αντίδραση της Κάρσον στα πρώτα συγχαρητήρια της επιτροπής μόνο τυπική δεν ήταν: «Είστε όλοι σας τρελοί» είπε. Και στην επόμενη «πατροπαράδοτη» ερώτηση, άλλη μια αναπάντεχη απάντηση:
«Τι κάνετε αυτή τη στιγμή και τι αισθάνεστε για τα νέα;»
«Τρώω κράκερ. Σφουγγάρισα το πάτωμα. Τώρα διαβάζω Ομηρο».
Λίγο μετά αποκάλυψε στους συνομιλητές από την επιτροπή των βραβείων ότι ήδη έχει αρχίσει στο μυαλό της να επεξεργάζεται πώς θα διαθέσει τα χρήματα του βραβείου: «Εχουμε έναν φίλο που χρειάζεται σπίτι, και πάντα δίνουμε σημαντικά ποσά στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα. Ναι, τέτοιου είδους πράγματα». Η Αν Κάρσον είναι 76 ετών, Καναδή, και για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της βιοπορίστηκε διδάσκοντας αρχαία ελληνικά.
Την Πέμπτη το πρωί, όταν η Σουηδική Ακαδημία τής απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο ατζέντης της τηλεφώνησε στην Κάρσον για να την ενημερώσει. Σύμφωνα με τον ατζέντη, η Κάρσον είπε: «Ωχ». Από εκείνη τη στιγμή έχει δώσει διάφορες συνεντεύξεις, στις οποίες το μόνο που φαίνεται καθαρά είναι ότι δεν νιώθει καθόλου βολικά και δεν απολαμβάνει καθόλου να της παίρνουν συνεντεύξεις. Οταν τη ρώτησαν τι συμβουλές θα είχε να δώσει, είπε ότι δεν δίνει ποτέ συμβουλές.
Ούτε ζητάει. Οι περισσότεροι «έξυπνοι» άνθρωποι θα προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να παραδεχτούν δημοσίως ότι δεν ξέρουν κάτι. Αλλά μόλις κάποιος ρώτησε την Κάρσον κάτι που δεν γνώριζε, εκείνη είπε απλά «δεν ξέρω». Κι όλα αυτά μπροστά σ’ ένα μικρόφωνο. Η ενασχόλησή της με την αρχαία ελληνική γλώσσα ξεκίνησε σε ηλικία 16 ετών, στο λύκειο Πορτ Χόουπ. Το αλφάβητο και οι λέξεις στα ελληνικά τη μάγευαν, αλλά πώς διαβάζονταν σωστά και τι σήμαιναν ήταν μυστήριο. Τότε η καθηγήτριά της των Λατινικών, «η κυρία Αλις Κάουαν», γιατί ακόμα τη μνημονεύει, προσφέρθηκε εθελοντικά να της διδάξει αρχαία ελληνικά στο διάλειμμα του μεσημεριανού.
Ετσι, κάθε μέρα στην καφετέρια του σχολείου η 16χρονη Κάρσον άρχισε να μελετά αρχαία ελληνικά χρησιμοποιώντας μια δίγλωσση έκδοση έργων της Σαπφούς και ένα παλιό εγχειρίδιο. Από τότε μέχρι σήμερα η Σαπφώ παραμένει για εκείνη μια ηρωίδα που ερωτεύτηκε και συντρίφτηκε απ’ τον έρωτα, γιατί τα αληθινά πράγματα είναι πάντοτε ωμά κι ακαταμάχητα, κι αυτό οι αρχαίοι Ελληνες το καταλάβαιναν καλύτερα απ’ τον καθένα, πιστεύει η Κάρσον.
Μετά το σχολείο, τη δεκαετία του 1970, η Κάρσον συνέχισε κάνοντας κανονικές κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο και στη συνέχεια αρχαία ελληνικά με τον διακεκριμένο κλασικιστή Κένεθ Ντόβερ στο Πανεπιστήμιο του St. Andrews στη Σκοτία. Πριν από χρόνια, σε συνέντευξή της στο «Paris Review», τη ρώτησαν γιατί αναγκάστηκε τα πρώτα της μαθήματα να γίνονται στην καφετέρια, στο διάλειμμα.
«Δεν υπήρχε μάθημα ελληνικών;» τη ρώτησαν. «Οχι. Κανείς δεν ενδιαφερόταν εκτός από εμένα» εξήγησε η Κάρσον. «Διαβάζαμε τότε Σαπφώ μαζί με την καθηγήτριά μου και ήταν κάτι το επαναστατικό. Γιατί υπάρχει κάτι στα ελληνικά που μοιάζει να διεισδύει βαθύτερα στις λέξεις απ’ ό,τι οποιαδήποτε σύγχρονη γλώσσα. Ετσι, όταν τα διαβάζεις, βρίσκεσαι στις ρίζες, εκεί όπου λειτουργούν οι λέξεις, ενώ στα αγγλικά βρισκόμαστε στην κορυφή του δέντρου, στα κλαδιά, και κινούμαστε ανάμεσά τους».
Και πρόσθεσε: «Ηταν συγκλονιστικό για μένα, μια αποκάλυψη. Και εξακολουθεί να είναι συγκλονιστικό, η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να μοιάζει με λιμάνι που σε καλωσορίζει πάντα. Παράξενο, αλλά φιλόξενο». Και όχι μόνο η γλώσσα, αλλά και οι ιδέες: «Τα αρχαία ελληνικά κείμενα είναι η ρίζα των πραγμάτων που στη συνέχεια αναπτύχθηκαν και σχημάτισαν τα δέντρα μέσα στα οποία ζούμε τώρα – είναι φρέσκα, οι ιδέες έχουν ακόμα πάνω τους τη δροσιά». Τα τελευταία χρόνια κάνει… πυγμαχία. Διαγνώστηκε με Πάρκινσον και ο γιατρός τής συνέστησε το μποξ ως θεραπεία νευροπλαστικότητας για τη νόσο. «Αλλά δεν δέρνω στ’ αλήθεια κανέναν» λέει η Κάρσον.
Εκτός από τα λογοτεχνικά της βιβλία, η Καναδή νομπελίστρια έχει μεταφράσει έργα της Σαπφούς, του Ευριπίδη, του Αισχύλου και του Σοφοκλή. «Πάντα θα κοιτάμε τους Ελληνες και θα προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιοι είναι σε σχέση με αυτό που είμαστε εμείς. Δεν μπορούμε να βγούμε και να κρίνουμε από άλλη θέση» έλεγε το 2004. «Ούτε από ένα αντικειμενικό μέρος μπορούμε να τους κρίνουμε;» τη ρώτησαν. «Δεν υπάρχει αντικειμενικό μέρος» απάντησε.
ΑΝ ΚΑΡΣΟΝ
Νομπελίστρια, δοκιμιογράφος, ποιήτρια
και μεταφράστρια
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Γεννήθηκε το 1950 στο Τορόντο του Καναδά. Η μητέρα της ήταν νοικοκυρά, ενώ ο πατέρας της εργαζόταν σε τράπεζα. Στην εφηβεία της γοητεύτηκε από τα αρχαία ελληνικά, όταν τυχαία εντόπισε μια δίγλωσση έκδοση έργων της Σαπφούς σε ένα εμπορικό κέντρο. Απέκτησε πτυχίο το 1974, μεταπτυχιακό το 1975 και διδακτορικό το 1981 στις Κλασικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο. Το 1976 έλαβε δίπλωμα Κλασικών Σπουδών από το Πανεπιστήμιο του St. Andrews στη Σκοτία, όπου μελέτησε τις αρχαιοελληνικές μετρικές δομές. Συνέχισε με ακαδημαϊκή σταδιοδρομία, διδάσκοντας Κλασικές Σπουδές και Γραφή σε διάφορα ιδρύματα στον Καναδά και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εχει περιγράψει χαρακτηριστικά το επάγγελμά της ως «διδασκαλία αρχαίων ελληνικών για βιοπορισμό». Εξελέγη Διεθνής Συγγραφέας της Βασιλικής Εταιρίας Λογοτεχνίας, προτού λάβει προχθές το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2026. Είναι παντρεμένη με τον καλλιτέχνη Ρόμπερτ Κάρι.
