Ο λαϊκισμός και ο ελιτισμός, το εθνικό και το υπερεθνικό. Αυτή τη στιγμή δύο Ελλάδες κινούνται παράλληλα σε εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις
Η ομοιομορφία είναι τυραννία. Και η διαφορετική γνώμη είναι ευλογία. Αρκεί οι άνθρωποι και τα έθνη να έχουν την αίσθηση της συλλογικής μοίρας. Οτι πορεύονται προς έναν εθνικό στόχο, προς έναν μοναδικό προορισμό, στο όνομα μίας ανεξάρτητης χώρας. Εχω την εντύπωση ότι στην πατρίδα μας αντιμετωπίζουμε τεράστιο πρόβλημα εθνικού, κοινωνικού, ιδεολογικού και πολιτισμικού διχασμού.
- Του Μανώλη Κοττάκη
Οι μισοί δεν μπορούμε να αντέξουμε τους άλλους μισούς. Δεν αντέχουμε τις απόψεις που διατυπώνουν επί συγκεκριμένων θεμάτων, δεν αντέχουμε τις επιλογές τους στην ένδυση, στη διατροφή, στον πολιτισμό, στη μουσική, δεν αντέχουμε τη συμπεριφορά τους στον δημόσιο χώρο, δεν αντέχουμε τη γενικότερη αισθητική τους.
Δεν αντέχουμε την προσέγγισή τους για τη χώρα: Για έννοιες όπως εμπιστοσύνη ή προδοσία, ρίσκο ή ασφάλεια, έθνος ή διεθνισμός, θρησκεία ή αθεΐα, βεβαιότητα ή αμφιβολία, ιστορία ή αμνησία, διαφθορά ή εντιμότητα, πατριωτική ταυτότητα ή κοσμοπολιτισμός, φιλοευρωπαϊσμός ή ευρωσκεπτικισμός. Μιλάμε και πορευόμαστε παράλληλα. Καιρό τώρα. Δεν προσπαθούμε να κρύψουμε την αντιπάθειά μας ο ένας για τον άλλον. Πολλοί δεν μπορούν να κρύψουν και το μίσος τους! Βασικά, κλεινόμαστε στον εαυτό μας. Δοξάζουμε τον εγωισμό.
Δεν αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας. Εχουμε τόσο ριζωμένες αντιλήψεις, που δεν αμφιβάλλουμε για τίποτα. Είμαστε τόσο βέβαιοι για τον κόσμο. Τον κόσμο όπως τον βλέπουμε εμείς, ώστε δεν αντέχουμε να κάνουμε διάλογο με άλλη σχολή σκέψης. Με συνέπεια, βασικές έννοιες γύρω από τις οποίες στο παρελθόν υπήρχε σύνταξη για το έθνος να έχουν παραφθαρεί στο μυαλό μας. Ακόμα κι αν τυχόν μιλήσουμε ο ένας με τον άλλον, να μην εννοούμε το ίδιο πράγμα. Ο,τι ζούμε καταρχάς είναι αποτέλεσμα του ελιτισμού και του λαϊκισμού. Επικίνδυνος ο ένας, επικίνδυνος και ο άλλος.
Ο ελιτισμός είναι αποτέλεσμα υπερμόρφωσης, χωρίς γείωση με την κοινωνία. Ο λαϊκισμός είναι αποτέλεσμα ημιμόρφωσης χωρίς προσέγγιση με την πολιτεία. Ο ελιτισμός ίπταται αφ’ υψηλού και χλευάζει, ο λαϊκισμός απωθεί εκ του σύνεγγυς ό,τι δεν καταλαβαίνει. Δρουν και λειτουργούν λοιπόν παράλληλα δύο κοινωνίες, από τις οποίες η πρώτη, η ελιτίστικη, θεωρεί την άλλη αγράμματη, τεμπέλικη αδαή και επικίνδυνη, ενώ η δεύτερη θεωρεί την πρώτη ψυχρή, ξιπασμένη, νεόπλουτη, βολεμένη, κυνική και διεφθαρμένη. Με αυτά τα γυαλιά βλέπουμε τον κόσμο και αυτά τα γυαλιά είναι προϊόν δύο διαφορετικών εκπαιδευτικών συστημάτων.
■ Του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος της τελευταίας τριακονταετίας, το οποίο δεν βοήθησε τις λαϊκές τάξεις να αποκτήσουν εθνική αυτογνωσία και κοινωνική αυτοπεποίθηση, με συνέπεια σήμερα να πορεύονται με έλλειψη βασικών γνώσεων.
■ Του ιδιωτικού επίσης εκπαιδευτικού συστήματος, το οποίο ασφαλώς είναι πιο πλήρες και εξωστρεφές, αλλά σε πολλές περιπτώσεις προάγει τον πολυπολιτισμό και πολύ δευτερευόντως αυτό το οποίο περιγράφει το Σύνταγμα του 1974 στο άρθρο 16 ως καλλιέργεια εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης.
Η εκπαίδευση
Πολλά ιδιωτικά σχολεία εκπαιδεύουν ελληνόφωνους. Νέα παιδιά που γνωρίζουν φαρσί ξένες γλώσσες αλλά έχουν μείνει πίσω στη διατύπωση νοημάτων στην ελληνική γλώσσα. Με άλλα λόγια: Η δημόσια εκπαίδευση είναι ελλιπής στην προσέγγιση του εθνικού και η ιδιωτική εκπαίδευση είναι πλεονάζουσα στην κατήχηση του υπερεθνικού. Τα δύο αυτά κοινωνικά ρεύματα έχουν σχηματιστεί, έχουν ομογενοποιηθεί και δεν πορεύονται προς την ίδια κατεύθυνση.
Το μεγάλο λαϊκό πορεύεται με την ασφάλεια της πλειοψηφίας, το μειοψηφικό κοσμοπολίτικο πορεύεται με την ασφάλεια της ισχύος. Η ανωμαλία πάντως παραμένει: Αλλα εννοεί το ένα ρεύμα, άλλα εννοεί το άλλο. Το ρεύμα που έχει καταφέρει χάρη στην ατομική προκοπή του κυρίως (αλλά και με άνομες μεθόδους, σε άλλες περιπτώσεις) να διαμορφώσει ένα μέλλον ασφαλείας για την οικογένειά του έχει απόλυτη εμπιστοσύνη σε αυτό που ονομάζεται σύστημα και δεν επιθυμεί καμία δοκιμή.
Καμία αλλαγή. Δεν θέλει να ρισκάρει τίποτα. Επιθυμεί να παραμείνουν τα πράγματα όπως έχουν. Το καθοδηγεί ο φόβος για το αβέβαιο αύριο. Για τη σύνταξη που κατοχύρωσε μετά κόπων και βασάνων, για τις οικονομίες που έχει στην τράπεζα, για την ιδιοκτησία του που δεν θέλει να φορολογείται υπέρμετρα. Το ρεύμα το οποίο δεν βρίσκεται στα ραντάρ της εξουσίας έχει μείνει πίσω, έχει διαγράψει την έννοια της εμπιστοσύνης από το λεξιλόγιό του.
Είναι καχύποπτο και δεν εμπιστεύεται παρά μόνον πολύ λίγους όταν αισθάνεται ότι ανακαλύπτει τον εαυτό του στις λέξεις τους. Και κινείται αναλόγως. Και βεβαίως θέλει να ρισκάρει. Ψάχνει την αλλαγή. Και τούτο γιατί καταλαβαίνει ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν να χάσουν πράγματα από τις αλλαγές, αλλά κι άλλοι που δεν έχουν να χάσουν τίποτα. Το πρώτο μεγάλο πολιτικό πρόβλημα της χώρας λοιπόν είναι η διάρρηξη της εμπιστοσύνης στις τάξεις της κοινωνίας.
Επεται η διάρρηξη της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και το πολιτικό σύστημα. Προηγείται η διάρρηξη της εμπιστοσύνης προς τον διπλανό σου και αυτό είναι ένα τεράστιο πολιτισμικό πρόβλημα. Εχουμε επίσης πολύ μεγάλο πρόβλημα με τις έννοιες. Ας πάρουμε τη διαφθορά. Πολλοί καταγγέλλουμε τη διαφορά ως κάτι ανέντιμο και θεωρούμε ότι όποιος κηλιδώνεται ως διεφθαρμένος εκτίθεται στην αποδοκιμασία της κοινωνίας. Είναι έτσι αλλά όχι και απολύτως έτσι. Ενα ισχυρό κομμάτι της κοινωνίας που το διαπερνά ο κυνισμός δεν ενοχλείται από τη διαφθορά. Στην πραγματικότητα, ζηλεύει τη διαφθορά. Εχοντας βαρεθεί να πηγαίνει με τον σταυρό στο χέρι και να αντιμετωπίζει πρόβλημα επιβίωσης, θα ήθελε να μπορεί να μετέχει κι εκείνο στο κόλπο της διαφθοράς.
Οποιος «τρελός» λοιπόν σηκώνει σημαία κατά της διαφθοράς πρέπει να έχει υπόψη του ότι εκεί έξω στην κοινωνία υπάρχουν λαϊκές δυνάμεις που βαρέθηκαν να μένουν έξω από το κόλπο και θέλουν να μπουν στο κόλπο. Κι αν τυχόν θελήσουν να τιμωρήσουν την πολιτική στις προσεχείς εκλογές, δεν είναι γιατί αυτή έγινε διεφθαρμένη, αλλά γιατί δεν έδωσε και στους ίδιους τη δυνατότητα να διαφθαρούν. Αλλα πράγματα επίσης εννοούν οι μισοί Ελληνες όταν χρησιμοποιούν τη λέξη «πατρίδα» κι άλλα οι άλλοι μισοί.
Υπάρχουν άνθρωποι με βαθιά αίσθηση της Ιστορίας, που γνωρίζουν ότι θα πρέπει να κόβεις από τη ρίζα κάθε προσπάθεια αμφισβήτησης της εθνικής κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων. Διότι, αν δεν το κάνεις αυτό και αφήσεις έναν βράχο να γίνει γκρίζος, αύριο μπορεί να γίνει κι ένα νησί γκρίζο, αύριο μπορεί και ένα κομμάτι τις θαλάσσιας επικράτειάς σου να γίνει γκρίζο.
Επικίνδυνη προσέγγιση
Εχοντας περάσει μεγάλη χρονική απόσταση από την τελευταία εθνική τραγωδία στην Ελλάδα, που ήταν η Μικρασιατική, και με άγνοια του συναισθήματος τι σημαίνει απώλεια εθνικού εδάφους, υπάρχουν σε όλη τη χώρα, με κυρίαρχη την Αθήνα, διάσπαρτες δυνάμεις που δεν θεωρούν έγκλημα καθοσιώσεως να χαρίσουμε 6 μίλια στην Τουρκία στο Αιγαίο άμα είναι να γλιτώσουμε τον πόλεμο.
Μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας κινείται στη λογική αυτού που ακούστηκε κάποτε στα χρόνια του ΣΥΡΙΖΑ «και τι έγινε αν χάσουμε ένα νησάκι»… Με τη διαφορά ότι αυτή τη λογική δεν την ενστερνίζονται μόνο μερικοί λίγοι απάτριδες αριστεροί αλλά και κοσμοπολίτες κεντρώοι της ελίτ. Διαφορετική είναι η προσέγγιση των δύο αυτών ρευμάτων για την προσέγγιση της έννοιας «ελευθερία».
Το κοσμοπολίτικο ρεύμα θέλει την ελευθερία στις ανθρώπινες σχέσεις στη βάση του φιλελεύθερου «ο καθένας μπορεί να διαθέσει το σώμα του όπως θέλει και να κάνει τις ατομικές του επιλογές με βάση την ατομική ευθύνη», αλλά όταν πρόκειται για αναμετρήσεις στις οποίες υπάρχουν πολύ μεγάλα διακυβεύματα, μεταξύ των οποίων και τα κεκτημένα του, εγκρίνει τον περιορισμό της ελευθερίας. Δεν έχει πρόβλημα με τη συρρίκνωση της ελευθερίας της ενημέρωσης, αν πρόκειται αυτή να οδηγήσει στην επίτευξη του σκοπού που επιθυμεί. Αρα ελεύθερο μπορεί να είναι μόνο ό,τι μας συμφέρει. Ο,τι δεν μας συμφέρει δεν μπορεί να είναι ελεύθερο.
Είναι προφανές ότι η συμπίεση του κοινωνικού ατμού με τη συρρίκνωση των ατομικών ελευθεριών δημιουργεί μακροπρόθεσμα συνθήκες μεγάλης έκρηξης, γιατί ένα κομμάτι της κοινωνίας βιώνει αυτόν τον φιλελευθερισμό του ατομικού συμφέροντος ως ιδιότυπη δικτατορία. Που το πνίγει. Στην κοινωνική πόλωση που υπάρχει εντάσσεται και ο διχασμός για το μεταφυσικό, για τη θρησκεία, για το αν υπάρχει κάτι μετά τη ζωή ή δεν υπάρχει. Οι πεφωτισμένες ελίτ διακηρύσσουν με άνεση και αυτοπεποίθηση την αθεΐα τους. Την αμφισβήτηση του μετά.
Την αποθέωση του εγκόσμιου. Και ορίζουν τη συμπεριφορά τους στην καθημερινότητα με βάση αμιγώς υλικά κριτήρια. Αλλες κοινωνικές ομάδες όμως, πλειοψηφικές αλλά σιωπούσες, δεν έχουν την ίδια άποψη. Πίσω από κοντοκουρεμένους Ελληνες και Ελληνίδες με σπορτέξ παπούτσια και σακίδια στην πλάτη κρύβονται βαθύτατα θρησκευόμενοι άνθρωποι. Κυκλοφορούν δίπλα μας και ούτε μπορούμε να φανταστούμε ότι αυτοί οι μοντέρνοι άνθρωποι προσεύχονται, προσκυνούν εικόνες και ανάβουν κεριά. Κι όμως υπάρχουν και είναι πάρα πολλοί.
Μια κατηγορία από μόνοι τους είναι οι απαρατήρητοι. Αυτοί που πασχίζουν να τους δούμε, να τους κοιτάξουμε στα μάτια και να μην τους ξεχάσουμε την επόμενη φορά. Μπορεί να είναι μια ταμίας στο σούπερ μάρκετ, ένας σερβιτόρος που σερβίρει καφέ, ένας υπάλληλος που κόβει απόδειξη στα διόδια, ένας ναυτικός που κόβει το εισιτήριο στο πλοίο, ένα παιδί στην είσοδο ενός νυχτερινού κέντρου.
Τεράστιο χάσμα
Ο ελιτισμός ενός τμήματος της κοινωνίας έχει ως συνέπεια να μην κοιτάμε ο ένας τον άλλον στα μάτια. Απλώς τον ακούμε μηχανικά. Και αυτό μεγαλώνει ακόμα περισσότερο το χάσμα και τη διάρρηξη της κοινωνικής εμπιστοσύνης. Δεν έχουμε πλέον ηγεσίες που διαμορφώνουν ρεύματα, αλλά ρεύματα που επιλέγουν ηγεσίες. Τυχαία μάλιστα. Αν αυτή τη στιγμή ο αρχηγός του κυνισμού στην πατρίδα μας είναι ο Κυριάκος, είναι γιατί προϋπάρχει του Κυριάκου ένα κυνικό ρεύμα, δεν το δημιούργησε ο ίδιος.
Αν σήμερα διεκδικεί την ηγεσία της αμφισβήτησης κάποια Καρυστιανού ή η Ζωή Κωνσταντοπούλου, και αυτό τυχαίο είναι. Πρώτα δημιουργήθηκε το αξιακό μπλοκ μέσα στα χρόνια των Μνημονίων και μετά ξεπήδησαν ηγεσίες του. Οπως το λέει κυνικά ένας πολιτικός, «πρώτα βρίσκεται η πελατεία και μετά ανοίγει το κατάστημα». Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι δύο Ελλάδες κινούνται παράλληλα αυτή τη στιγμή σε εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις. Δεν συναντώνται. Δεν έχουν διάθεση να συναντηθούν, αλλά ούτε και να γεφυρώσουν τις διαφορές τους. Ενώ θα έπρεπε η μία να περιέχει την άλλη.
Οι αριστοκράτες να γίνουν ταπεινοί και οι λαϊκοί να γίνουν άρχοντες. Χιαστί. Και μετά να πορευτούν με το ίδιο βήμα, με την ίδια πίστη, προς την ίδια κατεύθυνση. Για να υπάρξει αυτό που συνηθίζουμε να λέμε συλλογική μοίρα. Οσο υπάρχει τρύπα στην κοινωνία μας, θα υπάρχει τρύπα και στην ηγεσία μας. Και όσο αυτό γίνεται αντιληπτό από τους επιβουλείς της πατρίδας μας τόσο εκείνοι με ψυχολογικό πόλεμο θα προσπαθούν να μας χειραγωγούν για να παραδοθούμε. Και όταν θα έρθει εκείνη η στιγμή, σημασία δεν θα έχει αν είσαι πατριώτης ή κοσμοπολίτης, θρησκευόμενος ή άθεος, διεφθαρμένος ή αδιάφθορος, αλλά αν είσαι Ελληνας.
