Η διχοτόμηση του Αιγαίου είναι η νέα παράμετρος στην εξίσωση. Το ερώτημα δεν είναι αν η οικονομική παρουσία οδηγεί αυτομάτως σε γεωπολιτική μεταβολή, αλλά αν μεταβάλλει σταδιακά τις εθνικές ισορροπίες
Η επίσκεψη Μητσοτάκη στην Αγκυρα δημιουργεί την ανάγκη αναζήτησης μοτίβων. Στη φυσική η ώσμωση δεν έχει πρόθεση. Εχει διαφορά δυναμικού. Οταν δύο περιοχές χωρίζονται από μια μεμβράνη και υπάρχει διαφορά μοριακής συγκέντρωσης, τα μόρια κινούνται από την υψηλή προς τη χαμηλή συγκέντρωση μέχρι να επέλθει ισορροπία.
Η 7ήμερη νησιωτική βίζα προς Τούρκους επισκέπτες εξαντλείται συνήθως σε όρους «τουρισμού» ή «καλής γειτονίας». Ομως κάτω από την επιφάνεια λειτουργεί ένα διαφορετικό μοτίβο, η διαπερατότητα της μεμβράνης, σε ένα σύστημα με άνισα δημογραφικά και κεφαλαιακά μεγέθη.
Ας θέσουμε το πλαίσιο καθαρά. Από τη μία πλευρά, μια χώρα 85 εκατομμυρίων, με δυναμική και πολυπληθή αστική τάξη, που τα τελευταία χρόνια αναζητά διαφοροποίηση κεφαλαίων και ασφάλεια περιουσίας. Από την άλλη, μια μικρή χώρα, με περιορισμένη παραγωγική βάση, υψηλή εξάρτηση από υπηρεσίες και τουρισμό, και με αστική τάξη που συνεχώς συρρικνώνεται λόγω της ληστρικής φορολογίας. Το ανατολικό Αιγαίο είναι η «λεπτή μεμβράνη». Γεωγραφική εγγύτητα, μικρός χώρος, πεπερασμένη γη. Οσο η μεμβράνη παραμένει ημιπερατή, επτά ημέρες, η ροή γίνεται κατανάλωση.
Ομως η πολιτική δυναμική δεν σταματά στη φωτογραφία της στιγμής. Στη φυσική, όταν αυξάνεις τη διαπερατότητα, αλλάζεις φάση. Αν οι 7 ημέρες γίνουν 15, αν η παραμονή γίνει ετήσια, αν η είσοδος συνδεθεί με δικαιώματα εγκατάστασης και ιδιοκτησίας, τότε η ροή δεν είναι πια τουριστική. Είναι ιδιοκτησιακή. Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο που η πολιτική τάξη προσπέρασε. Η ιδιοκτησία δεν είναι παλμός, είναι κατάσταση. Δημιουργεί δίκτυο συμφερόντων, πρόσοδο, μεταβίβαση. Σε μικρά νησιωτικά συστήματα, ακόμα και μικρό ποσοστό εισερχόμενου κεφαλαίου μπορεί να αλλάξει δυσανάλογα τις τιμές και τη διάρθρωση κατοχής γης.
Η «ισορροπία» έρχεται με εξίσωση πληθυσμών και με κορεσμό του μικρού χώρου. Γιατί, λοιπόν, η Ν.Δ. επέλεξε την αύξηση διαπερατότητας; Αν αφαιρέσουμε τα εύκολα επιχειρήματα περί τουριστικού οφέλους και τα συμβολικά περί διπλωματικής εικόνας, μένει η δομική λογική ενός μοντέλου ανάπτυξης προσόδου. Οταν η μεταποίηση είναι χαμηλή, όταν η διεθνώς εμπορεύσιμη παραγωγή είναι περιορισμένη, η οικονομία στρέφεται στη γη, στα ακίνητα, στις υπηρεσίες. Το πολυεθνικό κράτος μεγιστοποιεί ροές επισκεπτών, κεφαλαίων, αγοραστών.
Η βραχυπρόθεσμη επένδυση υπερισχύει της μακροπρόθεσμης θωράκισης εθνικής παρουσίας. Η φτωχοποίηση δεν είναι μόνο μείωση εισοδήματος, είναι η δυνατότητα διατήρησης περιουσίας. Οταν τα εισοδήματα μειώνονται σε σχέση με τις τιμές ακινήτων, όταν η εγχώρια αστική τάξη αδυνατίζει, η πώληση γίνεται ορθολογική επιλογή. Αν απέναντι υπάρχει μεγαλύτερη μάζα κεφαλαίου, η ώσμωση επιταχύνεται. Δεν χρειάζεται βίαιη εκχώρησης .
Αρκεί η διαφορά δυναμικού. Το ιστορικό παράδοξο είναι εμφανές. Τον 19ο αιώνα τα ελληνικά εμπορικά δίκτυα και κεφάλαια κυριαρχούσαν στον οθωμανικό χώρο. Σήμερα, η κατεύθυνση της ροής κεφαλαίου έχει αντιστραφεί. Η διαφορά είναι ότι τότε το παιχνίδι ήταν κεφαλαιακό και εθνικό, ενώ σήμερα είναι μόνο χρηματικό.
Υπάρχει και η γεωπολιτική διάσταση. Η πάγια τουρκική θέση περί «ειδικού καθεστώτος». Η διχοτόμηση του Αιγαίου είναι η νέα παράμετρος στην εξίσωση. Το ερώτημα δεν είναι αν η οικονομική παρουσία οδηγεί αυτομάτως σε γεωπολιτική μεταβολή, αλλά αν μεταβάλλει σταδιακά τις εθνικές ισορροπίες. Το πραγματικό «σημείο θραύσης» δεν είναι οι επτά ημέρες. Είναι η στιγμή που η παρουσία μετατρέπεται σε συσσώρευση δικαιωμάτων, ιδιοκτησία, εταιρική δραστηριότητα, μόνιμη εγκατάσταση. Τότε η μεμβράνη παύει να είναι απλώς διάβαση και γίνεται κανάλι αναδιάταξης χωρίς σφαίρες.
Τα παραπάνω συνεπάγονται νομοτελειακή, σιωπηλή αλλαγή στο καθεστώς του Αιγαίου. Για να υπάρξει αντίδραση, πρέπει πρώτα να αναγνωριστεί το μοτίβο. Η ώσμωση φαίνεται μόνο στο μικροσκόπιο, όχι στον τύπο. Φαίνεται μόνο όταν κοιτάξεις τη διαφορά δυναμικού και τη διαπερατότητα της μεμβράνης. Εκεί κρίνεται αν η ροή θα παραμείνει κατανάλωση ή θα γίνει δομή. Και οι δομές, σε αντίθεση με τους παλμούς, γράφουν ιστορία.
*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
