Αυτή είναι η κατάσταση στην Ελλάδα. Η καθολική παρακμή είναι συνέπεια της οικογενειοκρατίας
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ισότητα στην εξουσία. Η πολιτική ζωή χαρακτηρίζεται από τη μακροχρόνια παρουσία οικογενειών και δικτύων στο κέντρο των αποφάσεων. Το φαινόμενο αυτό ερμηνεύεται με μεγάλη ακρίβεια από την κλασική θεωρία των ελίτ, όπως διατυπώθηκε από τον Vilfredo Pareto, τον Gaetano Mosca και τον Robert Michels, οι οποίοι υποστήριξαν ότι σε κάθε οργανωμένη κοινωνία η εξουσία συγκεντρώνεται αναπόφευκτα σε μια μειοψηφία που τείνει να αναπαράγει τον εαυτό της.
Ο Pareto μιλούσε για την «κυκλοφορία των ελίτ», θεωρώντας ότι μια κοινωνία παραμένει δυναμική μόνο όταν νέες ομάδες μπορούν να αντικαταστήσουν τις παλαιές. Οταν αυτή η κυκλοφορία περιορίζεται, η χώρα οδηγείται σε παρακμή. Ο Mosca τόνισε ότι πάντα υπάρχει μια οργανωμένη μειοψηφία που κυβερνά μια ανοργάνωτη πλειοψηφία, ενώ ο Michels διατύπωσε τον περίφημο «σιδερένιο νόμο της ολιγαρχίας», σύμφωνα με τον οποίο τα δημοκρατικά συστήματα τείνουν να ελέγχονται από μικρές ομάδες που επιδιώκουν τη διατήρηση της ισχύος τους.
Η θεωρία αυτή περιγράφει μια δομική τάση των κοινωνιών να δημιουργούν σταθερές ελίτ, οι οποίες έχουν συμφέρον να διατηρούν τις συνθήκες που επιτρέπουν την αναπαραγωγή τους. Σε αυτό το πλαίσιο, η ύπαρξη πολιτικών δυναστειών είναι μηχανισμός συνέχειας της εξουσίας. Το οικογενειακό όνομα, τα δίκτυα, η πρόσβαση σε πόρους, η γνώση των μηχανισμών του κράτους και των κομμάτων, η παρουσία στα μέσα ενημέρωσης και η δυνατότητα ελέγχου της πολιτικής ατζέντας αποτελούν μορφές κεφαλαίου που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Οσο πιο αδύναμοι είναι οι θεσμοί αξιοκρατίας τόσο ευκολότερα αυτές οι μορφές κεφαλαίου μετατρέπονται σε δικτατορία και η δημοκρατία δεν λειτουργεί, επειδή η πρόσβαση στην εξουσία παραμένει αδύνατη. Με αφορμή την αυτοκτονία καθηγήτριας στη Θεσσαλονίκη λόγω της βίας των μαθητών της και την απαξίωσή της από το σύστημα τονίζεται ότι ο καθοριστικός παράγοντας που επιτρέπει ή εμποδίζει την ανανέωση των ελίτ είναι οι αυστηροί θεσμοί στη δημόσια εκπαίδευση. Οταν το δημόσιο σχολείο δημιουργεί πολίτες με υψηλότερη ηθική και γνωστικές δεξιότητες, μεγαλύτερη αυτονομία σκέψης και μεγαλύτερη ικανότητα συμμετοχής στη δημόσια ζωή και υψηλό δείκτη ευφυΐας, αυξάνεται η κοινωνική κινητικότητα και επιτρέπεται η είσοδος νέων ανθρώπων στις ελίτ. Αντίθετα, όταν η εκπαίδευση υποβαθμίζεται, η μέση ευφυΐα του πληθυσμού μειώνεται ως αποτέλεσμα περιβάλλοντος και θεσμών.
Η ανυπαρξία πειθαρχίας, η απουσία αξιολόγησης και η κοινωνική απαξίωση του σχολείου οδηγούν σε γενικευμένη πτώση δεξιοτήτων, η οποία έχει άμεσες συνέπειες στην οικονομία, στη διοίκηση και την ποιότητα της δημοκρατίας. Ο φαύλος κύκλος διατηρείται. Η ελίτ παράγει συνειδητά αδύναμη εκπαίδευση, αυτή παράγει χαμηλό επίπεδο γνωστικών δεξιοτήτων, ενώ ένας πληθυσμός με ανύπαρκτες δεξιότητες αδυνατεί να απαιτήσει αποτελεσματικούς θεσμούς και να ελέγξει την εξουσία. Αυτό επιτρέπει στις ίδιες πολιτικές ομάδες να παραμένουν στην κορυφή, ενισχύοντας τη θεσμική αδράνεια.
Με τον τρόπο αυτό η αναπαραγωγή της εξουσίας δεν χρειάζεται να επιβληθεί με καταναγκασμό· προκύπτει από τη δομή των θεσμών και των ευκαιριών. Ο Bertrand Russell είχε επισημάνει ότι η διαμόρφωση χαρακτήρα και πεποιθήσεων από τις ελίτ μέσω εκπαίδευσης και πολιτισμικών μηχανισμών οδηγεί σε παγίωση των διαφορών μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων. Η ελληνική περίπτωση παρουσιάζει χαρακτηριστικά που περιγράφονται σε αυτό το μοτίβο. Η διαφορά σε σχέση με χώρες με ισχυρότερη θεσμική λειτουργία βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται η παιδεία, η διοίκηση και η πολιτική ανταγωνιστικότητα.
Συνεπώς, η ποιότητα της δημοκρατίας εξαρτάται από το αν οι ελίτ ανανεώνονται και εάν η εκπαίδευση παραμένει ισχυρή. Οταν η εκπαίδευση αποδυναμώνεται και οι θεσμοί καταργούνται, η αναπαραγωγή της εξουσίας γίνεται ευκολότερη ενώ το συνολικό κοινωνικό δυναμικό μειώνεται. Και όταν αυτό συμβεί, η παρακμή εμφανίζεται ως συνέπεια ενός συστήματος που δεν ανανεώνεται. Αυτή είναι η κατάσταση στην Ελλάδα. Η καθολική παρακμή είναι συνέπεια της οικογενειοκρατίας.
*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
