Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι ο μεγαλύτερος χαμένος σε αυτή τη σύγκρουση είναι ο ιρανικός λαός. Ενα σημαντικό μέρος της «νομιμοποίησης» του πολέμου χάνεται όταν δεν επιτυγχάνεται η ουσιαστική, υπαρκτή ανατροπή του καθεστώτος, δηλαδή όταν η νίκη μένει μόνο σε επίπεδο στρατιωτικών πληγμάτων και δεν μεταφράζεται σε πραγματική αλλαγή εξουσίας.
Αν ισχύει ότι το τηλεφώνημα του Ερντογάν στον Τραμπ σχετικά με τους Κούρδους του Ιράν έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο να μην ενεργοποιηθούν αυτοί οι Κούρδοι, τότε υπάρχει βάσιμη υπόθεση ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν έμμεσα να «τορπιλίσουν» τη Χεζμπολάχ μέσω της Συρίας. Με αυτόν τον τρόπο θα άφηναν τους σουνιτικούς παράγοντες να ανταγωνιστούν τους σιιτικούς, εξασθενώντας έτσι τη συνολική επιρροή του Ιράν και των συμμάχων του. Αυτό το σενάριο συγκεντρώνει αρκετές πιθανότητες, τουλάχιστον ως διαπραγματευτικό όπλο στα χέρια των Αμερικανών.
Οι σαφείς στρατηγικοί στόχοι των ΗΠΑ ήταν δύο: η αποπυρηνικοποίηση του Ιράν και η συνδιαχείριση (ή, τουλάχιστον, η αποτροπή μονομερούς ελέγχου) των Στενών του Ορμούζ. Η αποσύνδεση του Ιράν από τρομοκρατικές οργανώσεις ήταν επίσης στόχος, αλλά κυρίως για να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις του Ισραήλ και λιγότερο ως αυτοτελής αμερικανική προτεραιότητα. Παρόλο που οι ΗΠΑ πέτυχαν σαφή στρατιωτική υπεροχή απέναντι σε ένα κράτος, αυτή η υπεροχή δεν μετετράπη σε ολοκληρωμένη στρατηγική νίκη που να αποτυπώνεται σε μια ισχυρή και παρατεταμένη εκεχειρία. Το κεντρικό ερώτημα που προκύπτει είναι το εξής: αφού η στρατιωτική νίκη ήταν τόσο καθαρή και συντριπτική, γιατί ο Τραμπ δεν την αξιοποίησε πολιτικά;
Μία από τις επικρατέστερες εξηγήσεις είναι ότι ο υψηλός πληθωρισμός μέσα στις ΗΠΑ τον ώθησε, εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών, να σταματήσει τις εχθροπραξίες. Η βάση του ψηφίζει κυρίως με οικονομικά κριτήρια και όχι με γεωπολιτικά. Ωστόσο, αν αυτή είναι η πραγματική αιτία, τότε η αδυναμία του να καταγράψει μια ξεκάθαρη νίκη στην εκεχειρία που υπέγραψε θα δημιουργήσει ερωτήματα και δυσαρέσκεια στο μη απομονωτιστικό τμήμα της βάσης του – δηλαδή σε εκείνους που θα ήθελαν να δουν μια πιο αποφασιστική αμερικανική επικράτηση. Σε κάθε περίπτωση, κατά τη διάρκεια των μελλοντικών διαπραγματεύσεων για μια οριστική ειρήνη οι απειλές του Τραμπ για επανάληψη βομβαρδισμών θα έχουν πολύ μικρότερη αξιοπιστία απέναντι στο ιρανικό καθεστώς.
Οσον αφορά την αποπυρηνικοποίηση, θεωρητικά οι ΗΠΑ πρόκειται να ξεκινήσουν συζητήσεις με το Ιράν μέσα στις επόμενες 60 ημέρες. Οι Φρουροί της Επανάστασης θα υπολογίσουν ότι η άρση των κυρώσεων μπορεί να γίνει πραγματικότητα μόνο εφόσον υπάρξει ουσιαστική αποπυρηνικοποίηση, η οποία θα πρέπει να επιβεβαιωθεί επιτόπου από ανεξάρτητους ελεγκτές. Το ιρανικό καθεστώς έχει δώσει παρόμοιες υποσχέσεις στο παρελθόν και δεν τις έχει τηρήσει. Η αμερικανική πλευρά ποντάρει στο ότι τα οικονομικά ανταλλάγματα που θα προσφερθούν θα είναι τόσο ισχυρά, ώστε να υπερκεράσουν τις ενστάσεις του καθεστώτος.
Οικονομικά κίνητρα
Στο πεδίο των οικονομικών κινήτρων, οι ΗΠΑ φαίνεται να επιδιώκουν έμμεσα -πιθανότατα μέσω του Κατάρ- να αποκτήσουν ρόλο στη διαχείριση του ιρανικού πετρελαίου και της ενέργειας γενικότερα. Ωστόσο, η ομάδα Τραμπ φαίνεται να υποτιμά τον ανορθολογικό χαρακτήρα του ιρανικού καθεστώτος. Η ίδια η ύπαρξη και η νομιμοποίηση αυτού του καθεστώτος βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην αντίθεσή του προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό καθιστά πολύ δύσκολη την ουσιαστική αλλαγή συμπεριφοράς του, ακόμα και με ισχυρά οικονομικά κίνητρα.
Η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ είναι ακόμα πιο περίπλοκη. Χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ήδη κινούνται για να παρακάμψουν τα Στενά μέσω αγωγών. Το μεγάλο στοίχημα των ΗΠΑ είναι η ανακατεύθυνση των ιρανικών ενεργειακών εξαγωγών, κυρίως προς την Ινδία. Αυτό το σημείο είναι καθοριστικό: Αν οι ΗΠΑ αποτύχουν εδώ, τότε η συνολική τους προσπάθεια θα ισοδυναμεί σχεδόν με ήττα. Το φθηνό πετρέλαιο που διοχετεύεται στην Κίνα τόσο από τη Βενεζουέλα όσο και από το Ιράν αποτελεί το βασικό εργαλείο με το οποίο οι Κινέζοι «μπαίνουν δυναμικά» στην παγκόσμια αγορά, προκαλώντας αποβιομηχανοποίηση στη Δύση.
Φθηνό πετρέλαιο
Αντίθετα, αν οι ΗΠΑ καταφέρουν να κατευθύνουν φθηνό πετρέλαιο προς την Ινδία, θα ενισχύσουν την Ινδία ως στρατηγικό ανταγωνιστή της Κίνας, ενώ ταυτόχρονα θα στηρίξουν τον διάδρομο IMEC. Μια τέτοια επιτυχία θα έθετε οριστικό τέλος στην προσπάθεια δημιουργίας πετρογιουάν. Οι επενδύσεις των χωρών του Κόλπου στην ενεργειακή βιομηχανία του Ιράν λειτουργούν ως το μέσο για την επίτευξη αυτού του τελικού στόχου.
Σε αυτό το σημείο εισέρχεται και το Κατάρ, γεγονός που εξηγεί και τη μερική αποστασιοποίηση των ΗΠΑ από το Ισραήλ (καθώς το Κατάρ είναι ανταγωνιστής του Ισραήλ στην περιοχή). Μια ενδεχόμενη αποτυχία σε αυτό το ενεργειακό-γεωπολιτικό μέτωπο θεωρείται από πολλούς ακόμα πιο σοβαρή και από την ίδια την αποτυχία της αποπυρηνικοποίησης. Ολα αυτά, φυσικά, θα κριθούν στην πράξη. Οι σχεδιασμοί των Μεγάλων Δυνάμεων υπόκεινται πάντα στην ετερογονία των σκοπών – δηλαδή, στα απρόβλεπτα και ανεπιθύμητα αποτελέσματα των πράξεών τους. Η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία επιδιώκουν σταθερά μεγαλύτερη αυτονομία κινήσεων απέναντι τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Κίνα.
Το σύνθημα «ούτε με την Αμερική ούτε με την Κίνα» αρχίζει να ακούγεται ολοένα και περισσότερο και αποτυπώνεται στην πολιτική αντιστάθμισης κινδύνου (hedging) που ακολουθούν πολλές χώρες απέναντι στις δύο υπερδυνάμεις. Αυτή η τάση ενισχύεται ιδιαίτερα από τη συνειδητοποίηση της δημογραφικής έκρηξης του Ισλάμ. Και αυτός ακριβώς είναι ο πιο απρόβλεπτος και υποτιμημένος παράγοντας: ο οικονομισμός στην ανάλυση των διεθνών σχέσεων αγνοεί συστηματικά το πολιτισμικό και θρησκευτικό κεφάλαιο, το οποίο μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο καθοριστικό από τα καθαρά οικονομικά συμφέροντα.
*Υπ. δρ Γεωπολιτικής – πρόεδρος Δικτύου Ελλήνων Συντηρητικών
