Η συμφωνία μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Δανίας και της Γροιλανδίας έθεσε τυπικά τέλος σε μία από τις πιο ασυνήθιστες διαμάχες στην ιστορία του ΝΑΤΟ. Η Ουάσινγκτον αναγνωρίζει τη δανική κυριαρχία επί της Γροιλανδίας, εξασφαλίζοντας παράλληλα μια σημαντικά διευρυμένη και μόνιμη στρατηγική παρουσία στο νησί. Για την Ευρώπη η διευθέτηση αυτή εγείρει ένα πολύ πιο κρίσιμο ερώτημα: τι ακριβώς διατήρησε η Ευρώπη και τι παραχώρησε;
Του Εμμανουήλ Μπέζα*
Ο Τραμπ αμφισβήτησε ανοιχτά τη δανική κυριαρχία, επιδιώκοντας τον αμερικανικό έλεγχο της Γροιλανδίας. Η συμφωνία επεκτείνει την παρουσία των ΗΠΑ πέρα από το πλαίσιο της Αμυντικής Συμφωνίας του 1951: δυνατότητα επέκτασης της στρατιωτικής παρουσίας, ευρεία επιχειρησιακή ελευθερία, επιρροή στον αποκλεισμό ανταγωνιστικών στρατιωτικών και στρατηγικών οικονομικών παραγόντων και διατήρηση αυτής της αρχιτεκτονικής ασφάλειας ακόμα και σε περίπτωση ανεξαρτησίας της Γροιλανδίας. Ο Τραμπ, επομένως, δεν απέκτησε τη Γροιλανδία de jure, εξασφάλισε όμως μεγάλο μέρος του στρατηγικού ελέγχου που θα του προσέφερε η απόκτησή της. Πρόκειται για ένα σχήμα γνώριμο στο δυτικό ημισφαίριο: τυπική κυριαρχία, αλλά de facto αμερικανικός έλεγχος επί της ασφάλειας και των στρατηγικών εξωτερικών σχέσεων.
Η αξία της Γροιλανδίας
Η Γροιλανδία είναι αραιοκατοικημένη και καλύπτεται στο μεγαλύτερο μέρος της από πάγο. Ωστόσο, η γεωπολιτική της σημασία είναι δυνητικά τεράστια, επειδή η γεωγραφία παραμένει σταθερή, ενώ οι συνθήκες πρόσβασης στην Αρκτική μεταβάλλονται. Τρία στοιχεία έχουν πρωταρχική σημασία: οι αρκτικές θαλάσσιες οδοί, οι κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες της Γροιλανδίας και οι υδρογονάνθρακες της περιοχής. Προς το παρόν η οικονομική τους αξία περιορίζεται από τους πάγους, τις αποστάσεις, τις ελλείψεις υποδομών και το κόστος εξόρυξης. Οι περιορισμοί αυτοί, όμως, δεν είναι μόνιμοι. Καθώς υποχωρούν, η Αρκτική θα μπορούσε να προσθέσει στο παγκόσμιο σύστημα έναν νέο θαλάσσιο χώρο, με τη Γροιλανδία να αποτελεί μία από τις κύριες στρατηγικές πύλες του.
Οι αρκτικές διαδρομές μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη διάρκεια ορισμένων θαλάσσιων ταξιδιών μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Το 2026 η κινεζική Sea Legend εγκαινίασε προγραμματισμένη εβδομαδιαία γραμμή μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων Κίνας – Ευρώπης μέσω της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού, με χρόνους διέλευσης περίπου 20-22 ημερών, αν και οι δραστηριότητες παραμένουν ακόμη εποχικές και οι όγκοι περιορισμένοι.
Εξίσου υπολογίσιμο είναι το δυναμικό των φυσικών πόρων. Σύμφωνα με εκτίμηση της USGS, η Αρκτική ενδέχεται να διαθέτει περίπου το 13% των παγκόσμιων μη ανακαλυφθέντων πόρων πετρελαίου και το 30% των αντίστοιχων πόρων φυσικού αερίου, με περίπου το 84% να βρίσκεται σε υπεράκτιες περιοχές. Η Γροιλανδία διαθέτει, επίσης, αξιοσημείωτους πόρους κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών, μεταξύ των οποίων σπάνιες γαίες. Η Ρωσία διαθέτει τις πλέον ανεπτυγμένες υποδομές στην Αρκτική και τον μοναδικό στον κόσμο στόλο πυρηνοκίνητων παγοθραυστικών. Η Κίνα, παρότι δεν είναι αρκτικό κράτος, αναπτύσσει έναν «Πολικό Δρόμο του Μεταξιού», διευρύνει την ερευνητική της παρουσία και καθιερώνει πλέον εποχική εμπορική ναυτιλιακή διαδρομή μέσω της περιοχής. Οσο μεγαλύτερη γίνεται η μελλοντική αξία της Γροιλανδίας τόσο μεγαλύτερη είναι και η σημασία όσων παραχώρησε η Ευρώπη.
Λανθασμένοι υπολογισμοί
Η Ευρώπη ενδέχεται να υπολόγισε ότι η αποδοχή των αμερικανικών απαιτήσεων για τη Γροιλανδία να ήταν το τίμημα για τη διατήρηση του ΝΑΤΟ και της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας, σε μια περίοδο κατά την οποία και τα δύο εμφανίζονται λιγότερο δεδομένα. Η συμφωνία, όμως, μπορεί να αναγνωστεί και αντίστροφα. Από τη στιγμή που η Ουάσινγκτον εξασφάλισε απευθείας τους βασικούς στρατηγικούς της στόχους στη Γροιλανδία έχει πλέον λιγότερο -και όχι περισσότερο- κίνητρο να διατηρήσει τις δεσμεύσεις της απέναντι στην Ευρώπη. Ακόμα όμως και αν η αμερικανική δέσμευση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια παραμείνει ακέραιη, υπάρχει ένα δεύτερο ζήτημα. Η γεωγραφική θέση της Γροιλανδίας και η πρόσβαση που προσφέρει στην Αρκτική αποτελούσαν στρατηγικά πλεονεκτήματα της Ευρώπης στη διατλαντική σχέση. Παραχωρώντας ουσιαστικό de facto έλεγχο αυτών των πλεονεκτημάτων στην Ουάσινγκτον η Ευρώπη ενίσχυσε τις Ηνωμένες Πολιτείες, αποδυναμώνοντας ταυτόχρονα τη δική της θέση εντός της Συμμαχίας. Στην πράξη μεταβίβασε στη δύναμη από την προστασία της οποίας εξαρτάται μέρος εκείνων ακριβώς των πλεονεκτημάτων που την καθιστούσαν στρατηγικά σημαντική.
Στρατηγικά λάθη
Τα κράτη συγκροτούν συμμαχίες για να ενισχύσουν την ασφάλειά τους απέναντι σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή ή να εξισορροπήσουν μια ανταγωνιστική δύναμη. Η διαμάχη για τη Γροιλανδία, όμως, αποκαλύπτει απόκλιση συμφερόντων στο εσωτερικό του ίδιου του ΝΑΤΟ. Οταν ο εσωτερικός ανταγωνισμός αρχίζει να υπερισχύει της εξωτερικής απειλής, που οδήγησε στη συγκρότηση μιας συμμαχίας, η θεμελιώδης λογική της αποδυναμώνεται. Αντί να επιχειρεί να εξισορροπήσει την αυξανόμενη ασυμμετρία εντός της Συμμαχίας, η Ευρώπη κάνει παραχωρήσεις,
επειδή θεωρεί ότι δεν μπορεί να εξασφαλίσει την ασφάλειά της χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας οι Ευρωπαίοι ενδέχεται, με τις παραχωρήσεις τους, να αποδυναμώνουν την ίδια την αρχή στην οποία στηρίζεται το ΝΑΤΟ: μια συμμαχία κυρίαρχων κρατών και όχι μια ιεραρχική σχέση, στην οποία η παροχή προστασίας μετατρέπεται σε μοχλό επιρροής.
Σε πολύ διαφορετικές βέβαια συνθήκες, η ιστορία του Συμφώνου της Βαρσοβίας έχει δείξει πού μπορεί να οδηγήσει μια τέτοια μετατόπιση, όταν μια συμμαχία μετατρέπεται σε σχέση εξάρτησης από μια κυρίαρχη δύναμη. Οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται και επιδιώκουν να εξισορροπούν η μία την άλλη, ενώ τα μικρότερα κράτη επιδιώκουν να ισορροπούν ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις. Σε ένα διπολικό διεθνές σύστημα οι επιλογές είναι περισσότερο περιορισμένες. Σε ένα πολυπολικό σύστημα, αντίθετα, η εξωτερική πολιτική γίνεται αναγκαστικά περισσότερο πολυδιάστατη.
Η Ρωσία και η Κίνα θα παραμείνουν, για το ορατό μέλλον, μεγάλες δυνάμεις και ανταγωνιστές των Ηνωμένων Πολιτειών. Η σημερινή ευθυγράμμιση της Ευρώπης με την Ουάσινγκτον ανταποκρίνεται στην υφιστάμενη διάταξη του διεθνούς συστήματος. Εάν, όμως, η Ευρώπη εξελιχθεί σε αυτόνομο πόλο, θα πρέπει να μπορεί να διαμορφώνει τις σχέσεις της και με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις με βάση τα δικά της συμφέροντα και τις συνθήκες που θα επικρατούν τότε.
Υπό αυτή την έννοια, η μόνιμη δέσμευση του στρατηγικού προσανατολισμού της Γροιλανδίας με βάση τη σημερινή κατανομή ισχύος περιορίζει τη μελλοντική ελευθερία επιλογών της Ευρώπης. Ακόμα και αν οι Ευρωπαίοι θεωρούν ότι το σημερινό status quo θα διατηρηθεί, είναι στρατηγικά κοντόφθαλμο να περιορίζουν από τώρα την ελευθερία κινήσεών τους σε έναν κόσμο που σε πενήντα χρόνια μπορεί να έχει μια εντελώς διαφορετική ισορροπία ισχύος.
