Για πάνω από 60 χρόνια η παγκόσμια οικονομία είχε να παλέψει με το τέρας του πληθωρισμού. Τώρα ο νέος δράκος που ανακάλυψαν κράτη, κέντρα λήψης αποφάσεων, κεντρικοί τραπεζίτες και οργανισμοί είναι ο αποπληθωρισμός… Πρόκειται για το μεγάλο κακό, που στοίχισε στην Ιαπωνία μια χαμένη δεκαετία και τώρα χτυπά την πόρτα της ευρωζώνης προκαλώντας ρίγος στα διοικητικά συμβούλια της ΕΚΤ και του ΔΝΤ. Γιατί όμως; Είναι δικαιολογημένος αυτός ο φόβος;
Αποπληθωρισμός σημαίνει γενικευμένη μείωση των τιμών των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών σε τέτοια επίπεδα, ώστε ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή (πληθωρισμός) να έχει αρνητικό πρόσημο, κάτι που ευνοεί την ανταγωνιστικότητα μιας οικονομίας. Πώς όμως μπορεί να επιτευχθεί η μείωση των τιμών στην αγορά; Σε γενικές γραμμές οι συντελεστές που συμμετέχουν στη διαμόρφωση των τιμών είναι οι τιμές στις πρώτες ύλες – βοηθητικά υλικά, οι μισθοί των εργαζομένων και το επιχειρηματικό κέρδος. Από τους τρεις αυτούς παράγοντες που διαμορφώνουν τις τιμές των εμπορευμάτων, ο εύκολος στόχος για περικοπές είναι οι μισθοί.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποπληθωρισμού είναι η ιαπωνική οικονομία. Η Ιαπωνία αντιμετώπισε μεγάλο πρόβλημα με τον αποπληθωρισμό τη δεκαετία του ’90 έπειτα από τη «φούσκα» των ακινήτων, με τις τράπεζες να μην μπορούν να αποπληρώσουν τα δάνειά τους. Οι εταιρίες μείωσαν τις τιμές τους για να τονώσουν τη ζήτηση, όμως είδαν τον τζίρο τους να πέφτει κάθετα, με τις αντίστοιχες συνέπειες στην ιαπωνική οικονομία. Ο αποπληθωρισμός ωθεί προς τα κάτω τη ζήτηση, καθώς οι καταναλωτές κρατούν τα χρήματά τους έχοντας ως ελπίδα να μειωθούν περαιτέρω οι τιμές. Η ανεργία και η ύφεση μπορούν να είναι οι συνέπειες. Αυτό βλέπει να επαναλαμβάνεται στην ευρωζώνη ο νομπελίστας οικονομολόγος Πολ Κρούγκμαν. Πρόσφατα η γενική διευθύντρια του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ είχε πει ότι ο χαμηλός πληθωρισμός ίσως οδηγήσει σε αποπληθωρισμό, γεγονός που πρέπει να αποφευχθεί, καθώς θα μπορούσε να επιβραδύνει τις προοπτικές ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. «Εάν ο πληθωρισμός είναι το τζίνι, ο αποπληθωρισμός είναι το τέρας που πρέπει να πολεμήσουμε με αποφασιστικότητα» έλεγε η κυρία Λαγκάρντ.
Η Γερμανία έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης. Το γερμανικό εμπορικό πλεόνασμα αυξάνεται εις βάρος των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου, προκαλώντας αποπληθωριστικές τάσεις.
Το 2014 είναι πολύ πιθανόν οι δύο μεγάλες κεντρικές τράπεζες, η αμερικανική Fed και η ΕΚΤ, να βρεθούν μπροστά σε ένα δίλημμα, πιστεύει ο Στέφαν Κινγκ, επικεφαλής οικονομολόγος της τράπεζας HSBC. Πρέπει και οι δύο να απαντήσουν σε ένα σχεδόν άλυτο πρόβλημα. «Θα πρέπει να αποφασίσουν για το τέλος της χαλαρής νομισματικής πολιτικής, διότι η πραγματική οικονομία ανακάμπτει, ή θα πρέπει να συνεχίσουν την πολιτική του φθηνού χρήματος, διότι στον ορίζοντα διαφαίνεται ο κίνδυνος του αποπληθωρισμού».
Και οι δύο κεντρικές τράπεζες από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού υιοθέτησαν μια χαλαρή πολιτική χρήματος, τροφοδοτώντας τις αγορές με ρευστό. Στη θεωρία, μια τέτοια πολιτική θα οδηγούσε σε «φούσκες» τιμών, κερδοσκοπία και πληθωρισμό. Η πραγματικότητα όμως απέχει. Οι τιμές πέφτουν. Τι σημαίνει αυτό; Ο κόσμος παραμένει επιφυλακτικός με αγορές και επενδύσεις, περιμένοντας να πέσουν κι άλλο οι τιμές. Οι επιχειρήσεις μειώνουν την παραγωγή τους, μειώνοντας όμως έτσι και τα κέρδη τους, γεγονός που οδηγεί σε μείωση μισθών και απολύσεις. Και τα μειωμένα εισοδήματα οδηγούν με τη σειρά τους σε αύξηση της ανεργίας και της ζήτησης.
Εκφράζεται βέβαια και η άλλη άποψη. Κατά τον Γιοργκ Κρέμερ, επικεφαλής οικονομολόγο της Commerzbank, ο κίνδυνος του αποπληθωρισμού είναι υπερεκτιμημένος. «Πιστεύω ότι η έννοια του αποπληθωρισμού χρησιμοποιείται λανθασμένα για να δικαιολογηθεί μια νομισματική πολιτική που είναι πολύ χαλαρή». «Ενας πραγματικός αποπληθωρισμός υπήρξε μόνο μια φορά το 1930 στις ΗΠΑ» λέει ο Κρέμερ. «Αλλά ακόμα και ο αποπληθωρισμός στην Ιαπωνία δεν ήταν μια χαμένη δεκαετία, όπως συχνά γίνεται λόγος». Στις αρχές του 1990 τελείωσε απότομα το ιαπωνικό θαύμα και οι τιμές άρχισαν να πέφτουν.
Το 2013 ο πρωθυπουργός της Ιαπωνίας Σίνζο Αμπε προχώρησε στη μεγαλύτερη δημοσιονομική παρέμβαση που έγινε την τελευταία 15ετία στην Ιαπωνία, με στόχο τη μείωση του τεράστιου δημόσιου χρέους που υπερβαίνει το 200% του ΑΕΠ της και του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας που διαμορφώνεται στο 10% του ΑΕΠ. Η κυβέρνηση Αμπε αποφάσισε να αυξήσει τη φορολογία επί των πωλήσεων στο επίπεδο του 8%, από 5% όπου διαμορφώνεται σήμερα, για να εξασφαλίσει επιπρόσθετα έσοδα ύψους 8 τρισ. γεν, ταυτόχρονα όμως αντιστάθμισε την απώλεια ρευστότητας από την οικονομία μέσω πακέτου οικονομικής στήριξής ύψους τουλάχιστον 5 τρισ. γεν. Ο Αμπε επιδιώκει μία δύσκολη ισορροπία με μαζική δημοσιονομική και νομισματική στήριξη της οικονομίας και στόχο να τερματίσει μία περίοδο 15 ετών αποπληθωρισμού και υποτονικής ανάπτυξης, ενώ ταυτόχρονα να θέσει τη βάση για την εξυγίανση στα επόμενα χρόνια των δημόσιων οικονομικών. Η Κεντρική Τράπεζα της Ιαπωνίας ανακοίνωσε τον Φεβρουάριο μια επιθετική πολιτική για να πετύχει τον στόχο του πληθωρισμού. Αν και κρατά σταθερό το πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης που έχει από καιρό θέσει σε εφαρμογή, η BoJ αποφάσισε να ενισχύσει σημαντικά δύο συμπληρωματικά προγράμματα, τα οποία στοχεύουν στο να φτάσει η αυξημένη ρευστότητα στην αγορά.
Το ένα πρόγραμμα αφορά τη διοχέτευση κεφαλαίων σε κλάδους της οικονομίας που η BoJ θεωρεί ότι έχουν μεγάλα περιθώρια ανάπτυξης, όπως η υγεία και ο τουρισμός. Το δεύτερο πρόγραμμα αφορά τις τράπεζες και, συγκεκριμένα, την αναχρηματοδότηση υφιστάμενων δανείων με φθηνό χρήμα από την BoJ.
Η επιμονή της ΕΚΤ στη νομισματική σταθερότητα και στο ισχυρό ευρώ
Η ΕΚΤ βρίσκεται ακόμη στον αντίποδα και παραμένει πιστή στη νομισματική σταθερότητα. Σε ομιλία του από την Ουάσινγκτον ο επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δήλωσε ότι η ΕΚΤ είναι έτοιμη να παρέμβει απέναντι στο ισχυρό ευρώ και στον αρνητικό πληθωρισμό. Ο Μάριο Ντράγκι είπε χαρακτηριστικά: «Εάν θέλουμε η νομισματική πολιτική να παραμείνει τόσο χαλαρή όσο είναι σήμερα, η συνέχιση της αύξησης της ισοτιμίας του ευρώ μπορεί να χρειάζεται μια νομισματική παρέμβαση». Ο ίδιος παραδέχτηκε ότι η ισοτιμία του ευρώ διαδραματίζει έναν «όλο και περισσότερο σημαντικό ρόλο» στις αποφάσεις της ΕΚΤ.
Η ισοτιμία του ευρώ, που σημείωσε νέο ανοδικό ρεκόρ, επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα των Ευρωπαίων εξαγωγέων και έχει ως αποτέλεσμα την επιβράδυνση του πληθωρισμού, τον οποίο η ΕΚΤ προσπαθεί να διατηρεί κάτω από το 2%. Ο Μάριο Ντράγκι επανέλαβε μάλιστα ότι η ΕΚΤ είναι έτοιμη να λάβει τόσο νέα μέτρα νομισματικής χαλάρωσης, δηλαδή να προχωρήσει σε μείωση των επιτοκίων, όσο και «μη συμβατικά μέτρα», τονίζοντας ότι ο αρνητικός πληθωρισμός στην ευρωζώνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με συγκατάβαση.
Ο Μάριο Ντράγκι περιέγραψε τις αρνητικές συνέπειες που συνδέονται με τη χαμηλή δυναμικότητα των τιμών στην οικονομία. Μια ασθενής αύξηση των τιμών «καθιστά τη διαδικασία προσαρμογής περισσότερο δύσκολη στις χώρες που βρίσκονται υπό πίεση», δηλαδή τις χώρες της νότιας Ευρώπης, και «περιπλέκει τη μείωση του χρέους, τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα» εξήγησε.
Η δραματική υποχώρηση των πληθωριστικών πιέσεων στο 0,5% τον Μάρτιο από το 0,7% τον Φεβρουάριο, πολύ χαμηλότερα από το πλαφόν του 2%, έχει θορυβήσει τους αξιωματούχους της ΕΚΤ.
Παιχνίδι κερδοσκόπων
Γιατί φοβούνται τόσο πολύ τον αποπληθωρισμό; Μια γενικευμένη υποχώρηση των τιμών μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική καταστροφή. Οπως έχει εξηγήσει ο Αμερικανός οικονομολόγος Ιρβινγκ Φίσερ, οι τιμές υποχωρούν, τα χρέη επιδεινώνονται, οι τράπεζες καταρρέουν, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν προβλήματα, οι απεγνωσμένοι εργαζόμενοι δέχονται μειώσεις μισθών και στη συνέχεια οι βιομηχανίες μειώνουν τις τιμές περαιτέρω. Το σπειροειδές της ύφεσης διαρκεί μέχρις ότου συμβεί κάτι, πόλεμος, αναρχία ή κάποια νέα δεδομένα στη νομισματική πολιτική. Αυτό δεν συνέβη στην περίπτωση της Ιαπωνίας. Μπορεί να συμβεί στην Ευρώπη; Αμφίβολο…
Οπως πολλοί αναλυτές επισημαίνουν, το πραγματικό τέρας δεν είναι ο αποπληθωρισμός, αλλά το χρέος που διευρύνει το χάσμα μεταξύ των πλούσιων δανειστών και των φτωχών δανειοληπτών, προσφέροντας πλούτη στους κερδοσκόπους.
Στέλλα Θεοδώρου
