Τον περασμένο μήνα τέλειωσε η ελληνική προεδρία στην Ε.Ε., με την Ελλάδα να ανταποκρίνεται στις (κυρίως διεκπεραιωτικές) υποχρεώσεις της, στην προώθηση δηλαδή των ζητημάτων που είχαν μείνει εκκρεμή από τις προηγούμενες προεδρίες, τούτο δε υπό ιδιαίτερα πιεστικές συνθήκες, μια και η προεδρία μας είχε λίγο χρόνο στη διάθεσή της (σχεδόν μόλις τέσσερις μήνες) πριν από τις ευρωεκλογές.
Παρ’ όλα αυτά πρόλαβε να αναδείξει μία σειρά θεμάτων, η κυριότερη των οποίων, πάντα υπό το πρίσμα των ενδιαφερόντων της στήλης, ήταν οι νέες προκλήσεις για την ασφάλεια και την άμυνα της Ευρώπης, έναν τομέα που η Ε.Ε. είχε σχετικά παραμελήσει τα τελευταία χρόνια και στον οποίο η χώρα μας, κυρίως στον χώρο της άμυνας, περιέργως καταφέρνει ακόμη να έχει μια καλή παράδοση, τουλάχιστον σε σχέση με αρκετές άλλες. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η δράση της Ελλάδας σε σχέση με το συγκεκριμένο θέμα αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης ελληνικής προεδρίας του 2003, αφού ήδη στο Συμβούλιο της Θεσσαλονίκης έγινε η πρώτη συζήτηση για το σχέδιο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ασφάλειας, η οποία αφορούσε την εξωτερική διάσταση της ασφάλειας της Ευρώπης, που τελικώς εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο του 2003.
Παρά τον έντονο σκεπτικισμό που έχει εκφράσει η στήλη ως προς το θέμα της ευρωπαϊκής άμυνας, κρίνεται σκόπιμη μια αναδρομή στις τελευταίες εξελίξεις στον τομέα αυτόν για την ενημέρωση των αναγνωστών της «κυριακάτικης δημοκρατίας». Συγκεκριμένως, μετά την αποχώρηση του Χ. Σολάνα και υπό την «καθοδήγηση» της λαίδης Αστον -που προφανώς εκφράζει τη γνωστή αγγλική πολιτική για την ευρωπαϊκή άμυνα- τα θέματα της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Αμυνας (CSDP) φάνηκε ότι ετέθησαν σε δεύτερη μοίρα. Σε αντίθεση με τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν και είχε δοθεί μεγάλη βαρύτητα στην απόκτηση ικανοτήτων της Ε.Ε. για να διεξάγει επιχειρήσεις εκτός Ευρώπης, και με τη μικρή αναλαμπή της γαλλικής προεδρίας το 2008, η Ε.Ε. δεν είχε θέσει έκτοτε τα θέματα της CSDP στο κέντρο των δραστηριοτήτων της.
Η αδράνεια αυτή φάνηκε ότι σταματά τον Δεκέμβριο του 2013, όταν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εστιάστηκε πάλι στην ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια, ενδεχομένως υπό το πρίσμα των εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή. Μεταξύ των νέων απειλών που αναγνώρισε η Ευρώπη είναι η τρομοκρατία, το οργανωμένο έγκλημα, η λαθρομετανάστευση, το λαθρεμπόριο ναρκωτικών, η εμπορία ανθρώπων κ.λπ.
Το πρόβλημα εν προκειμένω είναι ότι η Ε.Ε., αν και θέλει να κάνει περισσότερα, βρίσκεται σήμερα σε έναν νέο κόσμο όπου, λόγω της υφέσεως και της γερμανικής εμπνεύσεως εμμονής στη δημοσιονομική πειθαρχία, τα διαθέσιμα κονδύλια είναι σημαντικά λιγότερα. Επιπλέον, οι νέες απειλές απαιτούν αντιμετώπιση όχι τόσο με στρατιωτικά μέσα, αλλά κυρίως με μη στρατιωτικά. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που αυτή τη φορά η συζήτηση εστιάζεται στην ανάγκη ουσιαστικού διαλόγου μεταξύ των φορέων της ασφάλειας και της άμυνας.
Κατά την άποψή μας, αν και προς έκπληξή μας, η ελληνική προεδρία άδραξε επιτυχώς την ευκαιρία αυτή, λίγες εβδομάδες μετά το Συμβούλιο του Δεκεμβρίου του 2013. Αν και στην περίπτωση αυτή δεν ανελήφθησαν αυτόνομες εθνικές πρωτοβουλίες, όπως είχε γίνει κατά την προηγούμενη προεδρία μας το 2003, αυτή τη φορά η εστίαση ήταν στη δημιουργία διάφορων εκδηλώσεων (events).
O στόχος ήταν να γίνει κατανοητή η νέα αντίληψη της σχέσεως μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας για τη δημιουργία μίας προσεγγίσεως «συνολικής ασφάλειας». Πέραν του στόχου να κάνουν όλους τους ενδιαφερομένους κοινωνούς με τις νέες προκλήσεις, η κύρια πρόκληση είναι προφανές ότι έγκειται στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των εμπλεκόμενων φορέων για το τι πρέπει να κάνουν. Κύριοι παίκτες για τα θέματα εσωτερικής ασφάλειας τα υπουργεία Προστασίας του Πολίτη (με τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας και των υπηρεσιών επιβολής του νόμου, όπως η ΕΛ.ΑΣ. και το Λ.Σ. / Ακτοφυλακή) καθώς και το Παιδείας, που μέσω της Γενικής Γραμματείας Ερευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ) διαχειρίζεται τα κοινοτικά κονδύλια για την έρευνα στον νέο αυτόν χώρο, ενώ παίκτης είναι προφανώς και το αρμόδιο για την εξωτερική ασφάλεια ΥΠΕΘΑ.
Αν και η συνειδητοποίηση και η επίγνωση συνιστούν μία σημαντική πρόκληση, το κύριο θέμα της συνεργασίας μεταξύ των επιμέρους φορέων άμυνας και ασφάλειας είναι ακόμη δυσκολότερο, λόγω των γνωστών παγιωμένων αντιλήψεων και αγκυλώσεων δεκαετιών. Οι πρώτες, πάντως, ενδείξεις ήταν ενθαρρυντικές, δεδομένου ότι, μόνο και μόνο λόγω της προεδρίας, τα διάφορα υπουργεία αναγκάστηκαν να συνεργαστούν εκ των πραγμάτων και μάλιστα με ικανοποιητικά, όπως πληροφορούμεθα, αποτελέσματα.
Μάχη με τη λαθρομετανάστευση και τις πυρκαγιές με βοήθεια από το Διάστημα
Οι ημερίδες που έγιναν ήσαν καλά οργανωμένες και οι θεματικές καλύφθηκαν με επάρκεια από ξένους, κυρίως, ομιλητές από τα αρμόδια θεσμικά όργανα και υπηρεσίες της Ε.Ε. αλλά και από Ελληνες αρμοδίους, ενώ σημαντική παρουσία είχε και η εγχώρια αεροδιαστημική βιομηχανία, η οποία προσδοκά οφέλη από τη συμμετοχή της στα ερευνητικά προγράμματα που εκπονεί η Ε.Ε. για τον συγκεκριμένο τομέα, υπό την αίρεση βέβαια ότι οι αρμόδιοι υπουργοί θα συμβάλουν επιτέλους στην ευόδωση των προσδοκιών αυτών.
Σε αυτές δόθηκαν πρακτικά παραδείγματα για το πώς εννοεί η Ευρώπη τη συνέργεια, τον διάλογο και τον συντονισμό μεταξύ των φορέων της άμυνας και ασφάλειας σε όλες τις φάσεις μίας κρίσεως, ήτοι την πρόληψη, την ανταπόκριση και την αποκατάσταση. Ανάμεσα σε αυτά ήταν η κοινή ανάλυση των απειλών, η κοινή σχεδίαση, ανταλλαγή πληροφοριών, κοινές ασκήσεις, χρήση των μέσων μίας χώρας από μία άλλη κ.λπ. Για παράδειγμα, στον παραδοσιακά εμβληματικό χώρο του Διαστήματος, που φημίζεται για τη «διπλή χρήση» των δορυφορικών συστημάτων (κοινή χρήση για άμυνα και ασφάλεια), αναφέρθηκε ότι στη Γαλλία οι πολίτες συνοριοφύλακες συνεργάζονται με τις Ε.Δ. και χρησιμοποιούν εικόνες από στρατιωτικούς δορυφόρους τους για να εντοπίζουν τα περάσματα των λαθρομεταναστών ή έχουν δημιουργήσει χάρτες επικινδυνότητας / διαπερατότητας συνοριακών περιοχών για να κατευθύνουν εκεί τα μέσα τους. Αλλού αναφέρθηκε ότι οι πυροσβέστες χρησιμοποιούν εικόνες από μετεωρολογικούς δορυφόρους κάθε πέντε λεπτά για να βλέπουν την πορεία των πυρκαγιών ή ότι χρησιμοποιούν δορυφορικές επικοινωνίες ως κύριο τρόπο για τη διαλειτουργικότητα μεταξύ τόσων ετερογενών φορέων σε μία κοινή επιχείρηση.
Παρόμοιες απειλές, ανάγκες, φορείς και μέσα υπάρχουν φυσικά και στην Ελλάδα και θα είχε ενδιαφέρον να δούμε εάν η οριζόντια διυπουργική συνεργασία που επετεύχθη με την ευκαιρία της προεδρίας μας περιορίστηκε απλώς σε «κάποιες ομιλίες» για να επιδείξουμε τις δυνατότητές μας στους «ξένους» ή εάν όντως αρχίζει να κινείται επιτέλους κάτι, που θα οδηγήσει στη δυνατότητα εφαρμογής της πολιτικής που καθόρισε η Ε.Ε. για τον συγκεκριμένο τομέα. Η πολύχρονη εμπειρία μας στον χώρο μάς οδηγεί στην εύλογη επιφυλακτικότητα για τον τρόπο που προσεγγίζονται στην Ελλάδα θέματα συνεργειών μεταξύ των διάφορων διυπουργικών μηχανισμών διαχειρίσεως κρίσεων, ή περίεργα φαινόμενα στην αρχή πρωτοβουλιών για βελτίωσή τους. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα, εν προκειμένω, είναι η πρόσφατη πληροφορία ότι η ΓΓΕΤ όρισε ως εθνικό εκπρόσωπο για θέματα ασφάλειας στον χώρο της έρευνας και της καινοτομίας έναν εκπρόσωπο από το… (αναρμόδιο) υπουργείο Αμυνας.
Τα απλά βήματα
Αν και η συνάφεια μεταξύ της εσωτερικής και της εξωτερικής ασφάλειας είναι σημαντική, ελπίζεται ότι η δημιουργία και εμπέδωση της ικανότητας για μία ολοκληρωμένη επίγνωση και εφαρμογή των πολιτικών ασφάλειας θα πρέπει να ξεκινήσει από απλά και βασικά θέματα. Για παράδειγμα, ποια είναι η εθνική στρατηγική και η ιεράρχηση προτεραιοτήτων σε θέματα εσωτερικής ασφάλειας, ποιες είναι οι εθνικές αρμοδιότητες, ποιος έχει θεσμικό ρόλο και προτεραιότητα στον τομέα αυτόν και λοιπά απλά βήματα. Γιατί, συνήθως, εκεί στα απλά μπλέκουμε…
Μάνος Ηλιάδης
