Φτώχεια, ανέχεια, εξαθλίωση, μυρωδιά θανάτου και δυστυχίας. Η περίοδος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπήρξε για τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία, όπως και για την υπόλοιπη Ευρώπη, μια μαύρη περίοδος της Ιστορίας. Δίπλα στους εκατομμύρια νεκρούς των χαρακωμάτων, άλλοι τόσοι πολίτες, άμαχος πληθυσμός, χάθηκαν ως παράπλευρες απώλειες στον βωμό του πιο αιματοβαμμένου πολέμου της ανθρωπότητας.
Ενας ιερέας κηδεύει ένα κοριτσάκι λίγων ετών σε υποτυπώδες φέρετρο, που σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια βομβαρδισμών. Δύο τραυματισμένοι στρατιώτες βαδίζουν μέσα στο χιόνι και στις λάσπες, από τη Γραμάδα προς την Αλβανία, ενώ μια τουρκική περίπολος Ιππικού διασχίζει ένα χωριό της ανατολικής Μακεδονίας.
Το Γενί Τζαμί στη Θεσσαλονίκη φιλοξενεί αυτές τις ημέρες μια έκθεση με σπάνιες φωτογραφίες, που αποτυπώνουν τη φρίκη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου στα Βαλκάνια, με τίτλο «Πόλεμος και ειρήνη στα Βαλκάνια». Εκεί παρουσιάζονται τα έργα πέντε φωτογράφων, οι οποίοι κατέγραψαν εικόνες-ιστορικά ντοκουμέντα που δείχνουν γλαφυρά τη ζωή, την καθημερινότητα, τις συγκρούσεις, τις τρομερές δυσκολίες αλλά και τη δύναμη της ανθρώπινης φύσης.
«Μικρά, αδύναμα κράτη»
«Στην περιοχή μας υπάρχει ακόμη η τάση της βαλκανοποίησης, που σημαίνει δημιουργία μικρών, αδύναμων κρατών. Το Κόσοβο και η Αλβανία είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. Αυτό σημαίνει πολλαπλασιασμό των συνόρων και κονιορτοποίηση ταυτοτήτων. Τίποτα δεν εξασφαλίζει ότι δεν θα υπάρξει νέα ανάφλεξη. Εξακολουθούν να δημιουργούνται εθνικές ταυτότητες στην περιοχή. Δεν έχει τελειώσει η εθνογένεση» αναφέρει στο σημείωμά της στην έκθεση η καθηγήτρια του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου Χριστίνα Κουλούρη.
Η έκθεση απαρτίζεται από τη δουλειά πέντε φωτογράφων. Ο Αμερικανός Λιούις Χάιν φωτογράφισε παιδιά-θύματα του πολέμου. Το θέμα ενός άλλου Αμερικανού φωτογράφου, του Αριέλ Βάργκες, είναι η Θεσσαλονίκη μετά την απόβαση των συμμαχικών στρατευμάτων. Ο Ρώσος Σαμψών Τσερνόφ κατέγραψε την υποχώρηση του σερβικού στρατού στα βουνά της Αλβανίας. Δύο ανώνυμοι φωτογράφοι, τέλος, που ανήκαν στον γερμανικό και στον γαλλικό στρατό αντίστοιχα, φωτογράφισαν την καθημερινότητα του πολέμου στα Βαλκάνια και τα εγκλήματα πολέμου κατά του άμαχου πληθυσμού.
Ο Αμερικανός και τα παιδιά-θύματα
Για τον Αμερικανό κοινωνιολόγο και φωτογράφο Λιούις Χάιν η φωτογραφική μηχανή ήταν ένα… όπλο για την κοινωνική αλλαγή και την καταγραφή των δεινών των άμαχων, απροστάτευτων πληθυσμών και κυρίως των παιδιών. Επικεντρώθηκε στην καταγραφή της παιδικής εργασίας και της μετανάστευσης, ενώ τα ρεπορτάζ του οδήγησαν στην αλλαγή του καθεστώτος της παιδικής εργασίας στις ΗΠΑ. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν φωτογράφος του Ερυθρού Σταυρού στα Βαλκάνια. Εκεί απαθανάτισε τα οδυνηρά βλέμματα των παιδιών, την ορφάνια, τους εκτοπισμούς, την πείνα και τις ανυπέρβλητες κακουχίες.
H απόβαση των συμμάχων
Ο Αμερικανός φωτογράφος ήταν ένας από τους πρώτους φωτορεπόρτερ που κατέγραψαν πολεμικές συγκρούσεις. Το 1916 έμεινε για ένα διάστημα στη Θεσσαλονίκη, που εκείνη την εποχή ήταν το κέντρο απόβασης των συμμαχικών δυνάμεων με προορισμό το Μακεδονικό Μέτωπο. Οι στρατιώτες που πέρασαν από τους δρόμους της πόλης προέρχονταν από όλο τον κόσμο. Ετσι, οι κάτοικοι είδαν για πρώτη φορά στη ζωή τους Ινδούς, Κινέζους και Αφρικανούς στρατιώτες, από τις αποικίες των Μεγάλων Δυνάμεων.
Η σερβική υποχώρηση από τον φακό του Τσερνόφ
Ο Ρώσος φωτογράφος και εικονολήπτης Σαμψών Τσερνόφ στάλθηκε στα Βαλκάνια κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και εργάστηκε κυρίως σε σερβικό έδαφος. Οταν ο σερβικός στρατός ηττήθηκε από τις Κεντρικές Δυνάμεις, κατέγραψε την υποχώρησή του, την αγωνία των στρατιωτών, την περιπλάνηση και τον αργό θάνατο από την πείνα και την εξάντληση.
Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ο γερμανικός στρατός εισχώρησε στη βαλκανική ενδοχώρα μέσω της Αυστροουγγαρίας, φτάνοντας έως τη νότια Σερβία και τη Βουλγαρία. Ενας ανώνυμος φωτογράφος του γερμανικού στρατού απαθανάτισε σκηνές των στρατιωτικών επιχειρήσεων αλλά και της καθημερινότητας σε στιγμές ανάπαυλας μεταξύ των μαχών. Ο δεύτερος ανώνυμος φωτογράφος είναι Γάλλος και κατέγραψε την πολιορκία του Μοναστηρίου, την καθημερινότητα στους δρόμους και στα σπίτια, τη ζωή και τον θάνατο.
Αριστείδης Μάτιος
