Το «ουδέν γαρ ανθρώποισιν οίον άργυρος κακόν νόμισμ’ έβλαστε» συνοψίζει πολιτικές και κοινωνικές παθογένειες χιλιετιών
«Κανένα απ’ όσα συνηθίζονται στους ανθρώπους δεν φύτρωσε τόσο κακό σαν το χρήμα. Αυτό κυριεύει και πόλεις, αυτό διώχνει και τους ανθρώπους από τα σπίτια τους, αυτό πλανεύει και γυρίζει τα μυαλά των φρονίμων, ώστε να παρασύρονται σε αισχρά πράγματα∙ αυτό επίσης έδειξε στους ανθρώπους να μεταχειρίζονται τις πονηριές και να γίνονται έμπειροι σε κάθε έργο ασεβές».
Σοφοκλέους Αντιγόνη, Απαντα Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, εκδόσεις Πάπυρος, στ. 295-301, σελ. 29.
Η κόρη του Οιδίποδα, που γεννήθηκε από το ανόσιο σμίξιμο του βασιλιά της Θήβας με τη μητέρα του Ιοκάστη, θέλει να θάψει τον αδελφό της Πολυνείκη, ο οποίος έπεσε νεκρός από το χέρι του αδελφού του Ετεοκλή κατά τη διάρκεια της προσπάθειάς του να πορθήσει την πόλη στην οποία βασίλευε – εναλλάξ με τον Ετεοκλή. Ο λόγος της αλληλοσφαγής είναι η εξουσία. Οταν ο Ετεοκλής δεν έδωσε στον ορισμένο χρόνο τη βασιλεία στον Πολυνείκη, εκείνος συμμάχησε με ακόμα έξι βασιλείς και κίνησε να καταλάβει τη Θήβα. Από τα δύο αδέλφια που σκοτώνονται ο Κρέων, ο νέος βασιλιάς της πόλης του Κάδμου, ορίζει να μείνει άταφος ο Πολυνείκης. Η Αντιγόνη θα παρακούσει τον ανθρώπινο νόμο και θα υπακούσει στον θεϊκό. Θα θάψει τον αδελφό της γνωρίζοντας ότι η ποινή είναι θάνατος.
Η «Αντιγόνη» του Σοφοκλέους από την πρώτη διδασκαλία της ενώπιον του κοινού της αρχαίας Αθήνας (υπολογίζεται περίπου το έτος 441 π.Χ.) μέχρι σήμερα θεωρείται ένα από τα τελειότερα δράματα που παρήγαγε το εργαστήριο των υψηλών διανοημάτων της Κλασικής Εποχής. Η ανάπτυξη της πλοκής, τα έξοχα χορικά, η σκιαγράφηση των χαρακτήρων και τα διαχρονικά, καθολικής ισχύος μηνύματα της Αντιγόνης ανέβασαν αυτό το δημιούργημα πολύ ψηλά στις συνειδήσεις των πολιτισμένων ανθρώπων.
Η μορφή της Αντιγόνης στην ομώνυμη τραγωδία επισκιάζει όλους τους υπόλοιπους πρωταγωνιστές – μια κι έτσι το θέλησε ο Σοφοκλής, ο οποίος σμίλεψε την ψυχοδομή της με τα εκτυφλωτικά και άκαμπτα χαρακτηριστικά της ατσάλινης θέλησης και της ανυποχώρητης προσήλωσης στις προσταγές των θεών. Οι νεκροί πρέπει να θάπτονται. Αυτό ήταν το πρώτο άρθρο της άγραφης αλλά πανίσχυρης και απόλυτα δεσμευτικής συμφωνίας των ανθρώπων με τους θεούς. Ο θείος νόμος, υπέρτερος πάσης άλλης εκδήλωσης ζωής και νοημοσύνης, αν δεν τηρείτο, οδηγούσε τους παραβάτες στην οδό της έσχατης, απόλυτης απώλειας. Η Αντιγόνη, συναρμόζοντας τον εν ζωή θάνατό της με τις βουλές των θεών, δεν μπορεί παρά να αποθεώνεται στις συνειδήσεις των θεατών.
Ενάρετη εξουσία
Ωστόσο, η μεγάλη παρεξήγηση στο σοφόκλειο δημιούργημα συμπυκνώνεται στον κομβικό ρόλο του Κρέοντα. Ο θείος της Αντιγόνης παρουσιάζεται σαν ένας τύραννος, όπως υπήρξαν, υπάρχουν και θα προκύψουν αναρίθμητοι άλλοι στα άπειρα γυρίσματα του χρόνου. Στις αναλύσεις σχολαστικών και μη μελετητών του αρχαίου ελληνικού δράματος το είδωλό του φαντάζει θαμπό και στρεβλωμένο. Εγωιστής, παράφορος, εκπρόσωπος του χθόνιου και διά τούτο ατελούς νομικού και πολιτικού εποικοδομήματος, ο οποίος συντρίβεται από το βάρος των πράξεών του, υπαναχωρεί αλλά ηττάται.
Ο Κρέων μπορεί να έχει σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό ψήγματα από τα ανωφελή και αστείρευτα κοιτάσματα της ανθρώπινης ματαιότητας, αλλά το στόμα του χρησιμοποιείται από τον Σοφοκλή (για να μεταφέρει τις θέσεις του ποιητή στο κοινό) πολύ συχνότερα απ’ όσο φαίνεται. Για παράδειγμα, το «κατηγορώ» που εκτοξεύει ο Κρέων εναντίον του χρήματος είναι ένα από τα περιεκτικότερα και πειστικότερα που έχουν διατυπωθεί ποτέ σε καλλιτεχνικό έργο. Το «ουδέν γαρ ανθρώποισιν οίον άργυρος κακόν νόμισμ’ έβλαστε» συνοψίζει ψυχολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και ιστορικές παθογένειες χιλιετιών.
Ο Κρέων τα λέει όλα αυτά στη συνομιλία με φύλακα του πτώματος του Πολυνείκη, ο οποίος του λέει ότι κάποιος παρέβη τις εντολές του κι έθαψε τον νεκρό. Η πρώτη σκέψη του Κρέοντα για τα κίνητρα αυτής της πράξης ταξιδεύει στο αίτιο των περισσότερων δεινών του ανθρώπινου είδους: το χρήμα. Η συμπεριφορά του και η στάση του απέναντι στα πράγματα δεν είναι ανήθικες. Ο Κρέων εκπροσωπεί την ενάρετη εξουσία μεν, αλλά εκείνης της ποιότητας που δεν μπορεί να διακρίνει τα πεπερασμένα όριά της συγκρινόμενα με την απολυτότητα και απεραντοσύνη της θείας τάξης.
Συνεπώς δεν είναι ορθό να παραλληλίζονται με τον βλοσυρό αλλά ανθρωπίνως ενάρετο Κρέοντα όλοι οι μικροί και μεγάλοι εξουσιαστές του κόσμου τούτου, που έχουν ως βασικό αξιολογικό κριτήριό τους και κίνητρο δράσης το χρήμα, αυτό ακριβώς που καταγγέλλει ο βασιλιάς της Θήβας.
Παναγιώτης Λιάκος
