Η τραυματική εμπειρία της διχοτόμησης της Λευκωσίας ανασυντίθεται μέσα από μια πολυεπίπεδη ιστορική και καλλιτεχνική αφήγηση
- Μύρνα Νικολαΐδου
«Sector 2 Λευκωσία». Μια φράση που στον νου κάθε Ελληνα φέρνει αυτομάτως έννοιες όπως η Πράσινη Γραμμή, η διχοτόμηση, η προσφυγιά, η απώλεια και οι χαμένες πατρίδες. Ο όρος Sector 2 (Τομέας 2) αποτελεί την κωδική ονομασία για το κομμάτι της Πράσινης Γραμμής που διασχίζει τη Λευκωσία, τη μοναδική διχοτομημένη πρωτεύουσα της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Και γι’ αυτό ακριβώς επιλέχθηκε ως ονομασία για την εμβληματική έκθεση της κυπριακής προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που εγκαινιάστηκε προ ημερών στο Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων από τον πρόεδρο της Βουλής Νικήτα Κακλαμάνη, παρουσία της υφυπουργού της Κυπριακής Δημοκρατίας Βασιλικής Κασσιανίδου.
Μέσα από ιστορικά τεκμήρια, αρχειακό υλικό, αντικείμενα καθημερινής ζωής, έργα τέχνης και προφορικές μαρτυρίες προσεγγίζεται το τραυματικό αποτύπωμα της διαίρεσης στον αστικό ιστό και στη συλλογική μνήμη της Λευκωσίας. Στην έκθεση, που θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου και συνδιοργανώνεται από το υφυπουργείο Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας και το Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας, αναπτύσσονται τέσσερεις κύριες ενότητες με γνώμονα τις χρονολογίες-ορόσημα 1956, 1958, 1963, 1964 και 1974. Συγκλονίζουν οι φωτογραφίες με στιγμιότυπα από τις οδομαχίες στη Λευκωσία το 1963, τους πρόσφυγες που κουβαλούν τα υπάρχοντά τους με τη συνοδεία Βρετανών στρατιωτών, αλλά και η θέα του ραδιοφώνου που μετέφερε τα νέα στους εγκλωβισμένους κατοίκους του Τράχωνα.
«Ξαφνικοί πυροβολισμοί, κατ’ οίκον περιορισμοί, απομόνωση και κατόπιν μια ανατριχιαστική ησυχία ήταν τα χαρακτηριστικά που συνέθεταν την εικόνα της πρωτεύουσας τον Δεκέμβριο του 1963» αναφέρεται στο τμήμα της εκθέσεως υπό τον τίτλο «Η πράσινη γραμμή: Η Λευκωσία διαμελίζεται».
«Η κατάσταση άρχισε να βελτιώνεται ύστερα από έντονες διεθνείς πιέσεις, που ανάγκασαν τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές να δεχτούν εκεχειρία, την οποία θα εγγυόταν αρχικά η Βρετανία. Βασικό σημείο της συμφωνίας ήταν η δημιουργία μιας ουδέτερης ζώνης ανάμεσα στις ελληνοκυπριακές και τουρκοκυπριακές συνοικίες της πόλης. Η ουδέτερη ζώνη που δημιουργήθηκε έλαβε τον χαρακτηρισμό “Πράσινη Γραμμή”, όταν ο διοικητής των βρετανικών δυνάμεων, ο υποστράτηγος Peter Young, που είχε αναλάβει και την οριοθέτησή της, χάραξε τη διαχωριστική γραμμή πάνω στον χάρτη με ένα πράσινο μολύβι. Εκείνη την ημέρα το ημερολόγιο έγραφε 30 Δεκεμβρίου 1963» αναγράφεται σε ένα από τα ιστορικά κείμενα που ξεδιπλώνουν την ιστορία της μαρτυρικής πόλεως.
Η Λευκωσία αναδεικνύεται «όχι μόνο ως γεωγραφικός τόπος αλλά ως ανθρώπινη εμπειρία» ανέφερε στον χαιρετισμό του ο πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ελλάδα Σταύρος Αυγουστίδης, υπογραμμίζοντας ότι μέσω του πολιτισμού δημιουργούνται ουσιαστικοί «χώροι κατανόησης». Τόνισε, επίσης, ότι από την Αθήνα απευθύνεται ένα μήνυμα ότι «η ειρήνη δεν είναι δεδομένη, αλλά μια διαρκής επιλογή» και ότι το παρελθόν μπορεί να αποτελέσει «εργαλείο για να φανταστούμε μαζί το μέλλον». Με μια περιγραφή του Κώστα Μόντη άρχισε την ομιλία του ο κ. Κακλαμάνης. «Κ’ η Λευκωσία λυπημένο παιδάκι που του κάκου αγωνίζεσαι να το κάνης να χαμογελάση».
Με μια τέτοια συγκλονιστική προσωποποίηση περιγράφει ο Κώστας Μόντης τις «Στιγμές εισβολής» τη Λευκωσία. Την πόλη την οποία η Πράσινη Γραμμή μετέτρεψε σε παιδί χωρίς χαμόγελο, σε πληγωμένο, διχασμένο σώμα. Την πόλη όπου ο χώρος, θεμελιώδης σε κάθε μορφή κοινοτικής ζωής, μετασχηματίστηκε σε μέσο άσκησης εξουσίας κατά Φουκώ» επισήμανε στον χαιρετισμό του ο πρόεδρος της Βουλής.
Η υφυπουργός Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας, δρ Βασιλική Κασσιανίδου επισήμανε ότι η έκθεση συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάδειξη της ιστορικής και κοινωνικής διάστασης της Πράσινης Γραμμής μέσα από μια σύγχρονη, πολυεπίπεδη και τεκμηριωμένη προσέγγιση. Ενώ ο δήμαρχος Λευκωσίας Χαράλαμπος Προύντζος ανέφερε ότι η Πράσινη Γραμμή «χαράχθηκε μέσα σε λίγες ώρες» και εξελίχθηκε σε «βαθιά τομή στον αστικό ιστό και στις ζωές των ανθρώπων», καθώς «διέσχισε δρόμους, αυλές και γειτονιές· χώρισε φίλους, οικογένειες και αναμνήσεις». Τόνισε ότι «η Λευκωσία δεν είναι μόνο η πόλη της διαίρεσης», αλλά και «η πόλη της αντοχής», όπου οι άνθρωποι «συνεχίζουν να δημιουργούν, να συνεργάζονται και να οραματίζονται».
Πράγματι αυτό είναι και το καταληκτικό συμπέρασμα της εκθέσεως, που παρά την τραύματα κλείνει με ένα μήνυμα αισιοδοξίας. «Απομένει ακόμη ένα κομμάτι γαλάζιου ουρανού στην Κύπρο και είναι προς αυτό που αρμενίζει το καράβι των ελπίδων μας – Γεώργιος Πολ. Γεωργίου».
