Σε μια εποχή που επανεξετάζει τους μύθους της και αμφισβητεί τους ήρωές της, η «Ισμήνη», το έργο της πολυβραβευμένης Καναδής συγγραφέως Καρόλ Φρεσέτ, έρχεται να δώσει φωνή σε όσους έμειναν στη σκιά, προτείνοντας έναν διαφορετικό, αθόρυβο αλλά ουσιαστικό ηρωισμό.
Πολύ συχνά το θέατρο δεν επιστρέφει απλώς σε έναν μύθο, αλλά τον κοιτάζει από την αρχή. Η «Ισμήνη», το έργο της πολυβραβευμένης συγγραφέως Καρόλ Φρεσέτ, στρέφει το βλέμμα σε μια μορφή που στην τραγωδία του Σοφοκλή έμεινε στη σκιά. Δίνει τον λόγο στη σιωπηλή αδελφή της Αντιγόνης και της επιτρέπει να μιλήσει για όσα έγιναν στη Θήβα, όχι για να απολογηθεί, αλλά για να καταθέσει τη δική της οπτική.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Με γλώσσα σύγχρονη, άμεση και συχνά αυτοσαρκαστική, η Ισμήνη θυμάται, αμφιβάλλει και αναμετριέται με τον φόβο, θέτοντας ξανά το ερώτημα τι σημαίνει «σωστό» όταν το τίμημα είναι η ίδια σου η ζωή. Το έργο μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την ηρωική θυσία στην επιβίωση και ανοίγει μια συζήτηση που αφορά άμεσα το σήμερα.
Η ελληνική παρουσίαση του θεατρικού έργου άρχισε από το Ρέθυμνο, στο πλαίσιο του 11ου Φεστιβάλ Αντίβαρο, ενός θεσμού που δημιούργησε το 2013 ο ίδιος ο Μανόλης Σειραγάκης και έκτοτε έχει εξελιχθεί στο μεγαλύτερο χειμερινό θεατρικό φεστιβάλ της Κρήτης. Η παράσταση συνεχίζει τη διαδρομή της στην Αθήνα, στη σκηνή του θεάτρου Arroyo, με την Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη στον ομώνυμο ρόλο.
Με αφορμή τη διαδρομή του θεατρικού έργου και στην Αθήνα, ο σκηνοθέτης της παράστασης και επίκουρος καθηγητής Θεατρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης Μανόλης Σειραγάκης μιλάει στο «Enjoy» για τον σύγχρονο ηρωισμό, τον ρόλο των γυναικών μέσα σε πατριαρχικές δομές και τη σημασία του να δημιουργείς πολιτισμό εκτός αθηναϊκού άξονα.
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να θελήσετε να σκηνοθετήσετε την «Ισμήνη»
της Καρόλ Φρεσέτ;
Ο μύθος της Αντιγόνης, όπως όλοι ξέρουμε, είναι από τις ιστορίες εκείνες που έχουν κατεξοχήν διαμορφώσει τη σκέψη του δυτικού ανθρώπου. Σε μια σχετικά πρόσφατη έρευνα στη Βρετανία, η Αντιγόνη συγκαταλεγόταν στα 30 βιβλία που επηρέασαν περισσότερο τη διαμόρφωση της νοοτροπίας μας, τη συγκρότησή μας ως σύγχρονα υποκείμενα. Από την άλλη, έχει απασχολήσει όλους τους μεγάλους φιλοσόφους, αποτελεί αγαπημένο θέμα της φαινομενολογίας. Η ανάγκη να συνομιλήσουμε, λοιπόν, με έναν τέτοιο μύθο μέσα από ένα εντελώς σύγχρονο έργο μάς έφερε σε αυτήν την τόσο προνομιακή κατάσταση, να ανεβάσουμε την Ισμήνη και μάλιστα ενώπιον της Καρόλ Φρεσέτ, που ταξίδεψε από τον Καναδά για να δει την ελληνική πρεμιέρα.
Πώς διαβάσατε εσείς την «Ισμήνη»; Ως θύμα, ως ρεαλίστρια, ως επιζήσασα ή ως μια κρυφή επαναστάτρια;
Το έργο την παρουσιάζει ως ένα πρόσωπο στο οποίο συνενώνονται οι τρεις παραπάνω χαρακτηρισμοί. Συνενώνονται, μάλιστα, με μια τέτοια ισορροπία με βάση την οποία είναι πολύ δύσκολο να της αποδοθεί ο παραμικρός ψόγος για τις επιλογές της.
Στο έργο τίθεται το ερώτημα «τι σημαίνει να κάνεις το σωστό όταν το κόστος είναι η ζωή σου;». Πώς συνομιλεί αυτό το ερώτημα με τη σημερινή κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα;
Ζούμε σε αντιηρωική εποχή και η Καρόλ Φρεσέτ, ακτιβίστρια επί δεκαετίες στη νιότη της, το γνωρίζει πολύ καλά. Η Φρεσέτ ξεδιπλώνει τις σχετικές επιλογές, της αναδίπλωσης, της τακτικής υποχώρησης και της συνειδητής αυτοθυσίας με τρόπο ξεκάθαρο και σαν επιδέξια δραματουργός αφήνει στον θεατή την επιλογή της προτιμότερης στάσης. Αυτό, βέβαια, σμιλεύει την ίδια ώρα μια εξαιρετικά ελκυστική προσωπικότητα της ηρωίδας της.
Τελικά, είναι η Ισμήνη λιγότερο γενναία από την Αντιγόνη ή απλώς γενναία με έναν άλλον τρόπο;
Οταν ξεκινήσαμε να μελετάμε το έργο, είχαμε μείνει στη στερεοτυπική αντίληψη ότι είναι απλά λιγότερο θαρρετή, λιγότερο εξωστρεφής και τολμηρή. Οταν, όμως, αρχίσαμε να σηκωνόμαστε από το τραπέζι και να δοκιμάζουμε στην πράξη τις σκηνές του έργου, αναδύθηκε χάρη και στην Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη, η αλήθεια της, ότι δηλαδή πρόκειται για το πρόσωπο εκείνο που τελεί εξίσου ηρωικές πράξεις χωρίς τον παραμικρό θόρυβο, κάτι που σε κάθε εποχή αλλά ειδικά στη δική μας είναι αξιοθαύμαστο προσόν.
Πιστεύετε ότι σήμερα δοξάζουμε ακόμη τους «ήρωες» και αποσιωπούμε τους «απλούς ανθρώπους»;
Σαφώς. Σε πολύ μεγάλο βαθμό δεν αντέχουμε τον έπαινο για τους αφανείς. Αμέσως μόλις ακουστεί κάτι τέτοιο, είμαστε έτοιμοι να φυτέψουμε την καχυποψία και την αμφιβολία.
Ζούμε σε μια εποχή όπου επανεξετάζονται μύθοι, πρόσωπα και σύμβολα. Είναι αυτό ένδειξη ωριμότητας ή κρίση ταυτότητας;
Είναι μια δημιουργική διαδικασία που μας κάνει καινούργιους ανθρώπους, σύγχρονους, βαθύτερους, ουσιαστικότερους, ακόμη κι αν, ύστερα από όλη αυτή την αμφισβήτηση, επιστρέψουμε σε συμπεράσματα που μοιάζουν κλασικά και ασφαλή. Η μετατόπιση έχει ήδη συμβεί. Πώς θα βρεις την ψυχή σου αν δεν
τη χάσεις πρώτα;
Θα λέγαμε πως η Ισμήνη είναι ένα σχόλιο πάνω στον ρόλο των γυναικών που δεν επαναστατούν «ηρωικά», αλλά επιβιώνουν μέσα σε πατριαρχικές δομές;
Επαναστατεί διαλλακτικά και ακροβατεί πολύ επιδέξια μέσα στις πατριαρχικές δομές. Κι είναι πολύ εντυπωσιακό ότι αυτή η υπογράμμιση των πατριαρχικών δομών, εξίσου έντονη στο τότε και στο τώρα, έρχεται από μια σύγχρονη γυναικεία φωνή από την άλλη άκρη του Ατλαντικού, από μια εξαιρετικά προηγμένη κοινωνία, όπως αυτή του σημερινού Καναδά, για να μας θυμίσει ότι δεν έχουν λυθεί ακόμα και σήμερα στοιχειώδη ζητήματα για την ισότιμη και αξιοπρεπή αντιμετώπιση των γυναικών στην πατριαρχία.
Το Φεστιβάλ Αντίβαρο θεωρείται το μεγαλύτερο χειμερινό θεατρικό φεστιβάλ στην Κρήτη. Τι σημαίνει για εσάς να δημιουργείτε πολιτιστικό «πυρήνα» εκτός Αθήνας;
Είναι μετά την οικογένεια και τα δύο παιδιά μου, ό,τι σημαντικότερο έχω πετύχει στη ζωή μου, θεωρώ.
Νιώθετε ότι το φεστιβάλ έχει διαμορφώσει ένα δικό του καλλιτεχνικό στίγμα; Αν ναι, ποιο είναι αυτό;
Δεν είναι το καλλιτεχνικό του στίγμα αυτό για το οποίο καμαρώνουμε στο Αντίβαρο και συγχωρέστε μας γι’ αυτό. Είναι η λειτουργικότητά του. Σε μια πόλη που τα τελευταία χρόνια πλήττεται από τον υπερτουρισμό, ο χειμώνας είναι κάτι παραπάνω από δύσκολος καλλιτεχνικά. Δεν υπάρχει Δημοτικό Θέατρο, δεν υπάρχει ικανοποιητική αίθουσα συναυλιών και ξαφνικά προσφέρεται σε απίστευτα προσιτή τιμή μια δέσμη δέκα παραστάσεων, τοπικών και αθηναϊκών, για να περάσει κανείς έναν πλούσιο και δημιουργικό θεατρικό χειμώνα.
Το Αντίβαρο ξεκίνησε μέσα σε μια δύσκολη οικονομικά περίοδο. Ηταν το θέατρο για εσάς μια μορφή αντίστασης;
Ακριβώς, γι’ αυτό ονομάστηκε Αντίβαρο. Ηταν και είναι αντίβαρο στα βάρη της καθημερινότητας και της κοινωνικής πίεσης, στην αναλγησία, στην αδιαφορία για τον άλλον, στην ιδιόρρυθμη ιδιωτία μας.
Τι σας έχει συγκινήσει περισσότερο όλα αυτά τα χρόνια στο φεστιβάλ; Μια στιγμή με το κοινό; Μια παράσταση; Μια αποτυχία που έγινε μάθημα;
Ας σταθούμε όντως σε μια αποτυχία που μας στοίχισε πολύ. Στο περσινό φεστιβάλ είχαμε καλεσμένο έναν εξαιρετικά ελπιδοφόρο νέο κιθαρίστα που διαπρέπει στο εξωτερικό, έναν λαμπερό καλλιτέχνη. Θέλετε οι περιορισμένες μας δυνάμεις, θέλετε η επιμονή μας να γνωρίσουμε στο τοπικό κοινό ένα είδος μουσικής που δεν έχει μεγάλη απήχηση στην Κρήτη, θέλετε οι λιγοστές μας δυνάμεις που δεν έφτασαν για να ειδοποιηθεί επαρκώς το κοινό και να γεμίσει η αίθουσα, μας ανάγκασαν να ματαιώσουμε τη συναυλία. Ηταν μια στιγμή που δεν πρέπει να ξεχαστεί από μας ως οργανωτές. Δημήτρη Σουκαρά, σου ζητάμε ταπεινά συγγνώμη.
Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στον ακαδημαϊκό σας ρόλο και στην καλλιτεχνική σας ταυτότητα; Υπάρχει σύγκρουση ή τροφοδοτούν το ένα το άλλο;
Δεν υπάρχει καμιά δυσαρμονία θεωρώ. Αυτό που αναζητάς θεωρητικά στην πανεπιστημιακή έρευνα και διδασκαλία, καλείσαι να το επανεξετάσεις πρακτικά κατά τη διαδικασία της πρόβας ή της παράστασης. Και τα δύο είναι εξίσου δημιουργικά.
Αν η Ισμήνη μπορούσε να απευθυνθεί απευθείας στο σημερινό κοινό, τι πιστεύετε ότι θα του έλεγε;
Χτίσε μια ισχυρή προσωπικότητα με ανθρωπιστικές αξίες και κλείσε τα αυτιά σου στις φωνασκίες.
Info: Η «Ισμήνη» της Καρόλ Φρεσέτ παρουσιάζεται στο θέατρο Arroyo (Μ. Αλεξάνδρου 128). Σκηνοθεσία: Μανόλης Σειραγάκης. Τον ρόλο της Ισμήνης ερμηνεύει η Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη. Κάθε Σάββατο και Κυριακή, στις 19.00.
