Δεν πρόκειται για ένα ακόμη επεισόδιο «κακής χρονιάς» ούτε για μια συγκυριακή εκτροπή των τιμών. Οι δύο αναλυτικές μελέτες που έδωσε στη δημοσιότητα η Επιτροπή Ανταγωνισμού για την αγορά του εξαιρετικά παρθένου ελαιολάδου αποδομούν το απλουστευτικό αφήγημα και αποκαλύπτουν έναν σύνθετο μηχανισμό που τροφοδοτεί, διογκώνει και παγιώνει την ακρίβεια. Έναν μηχανισμό που λειτουργεί ταυτόχρονα σε διεθνές, εθνικό και λιανεμπορικό επίπεδο, μετατρέποντας το ελαιόλαδο από βασικό διατροφικό αγαθό σε πεδίο έντονης οικονομικής στρέβλωσης.
Στο επίκεντρο της πρώτης μελέτης βρίσκεται το μεσογειακό τρίγωνο Ισπανίας–Ιταλίας–Ελλάδας, όχι ως ισότιμο σύστημα, αλλά ως μια ασύμμετρη αλυσίδα ισχύος. Η Ισπανία, με παραγωγή που ξεπερνά το 50% της παγκόσμιας αγοράς, αναδεικνύεται σε απόλυτο ρυθμιστή τιμών: κάθε μεταβολή στη Χαέν της Ανδαλουσίας μεταδίδεται σχεδόν αυτόματα σε όλη τη Μεσόγειο.
Η Ιταλία δεν καθορίζει τη μακροπρόθεσμη τάση, αλλά λειτουργεί ως ενισχυτής των κραδασμών, αξιοποιώντας τον ρόλο της ως βασικός εισαγωγέας χύμα ελαιολάδου, κέντρο ανάμειξης, τυποποίησης και παγκόσμιου branding. Η Ελλάδα, τέλος, εμφανίζεται ως ο πιο ευάλωτος κρίκος: δεν οδηγεί τις εξελίξεις, αλλά προσαρμόζεται, συχνά με καθυστέρηση και μεγαλύτερο κόστος για τον τελικό καταναλωτή.
Κύματα ανόδου
Το κρίσιμο εύρημα, ωστόσο, είναι ότι οι ανατιμήσεις δεν ξεκινούν μόνο όταν μειώνεται πραγματικά η παραγωγή. Πολύ συχνά ενεργοποιούνται από την προσδοκία της έλλειψης. Ξηρασίες, καύσωνες ή αρνητικές προβλέψεις αρκούν για να «τιμολογηθεί» ο φόβος πριν ακόμη αποτυπωθεί η ζημιά στα ελαιοτριβεία. Κερδοσκοπικές κινήσεις, μαζικές αγορές και αποθεματοποίηση δημιουργούν κύματα ανόδου που προηγούνται της πραγματικής στενότητας, ανεβάζοντας τις τιμές νωρίτερα και υψηλότερα από όσο θα δικαιολογούσαν τα θεμελιώδη μεγέθη.
Σε αυτή τη διεθνή δυναμική προστίθεται το καθαρά ελληνικό πρόβλημα της ανελαστικής προσφοράς. Η εγχώρια αγορά χαρακτηρίζεται από χιλιάδες μικρούς παραγωγούς, υψηλή εσωτερική κατανάλωση και περιορισμένη χρηματοοικονομική οργάνωση. Ακόμη και όταν οι τιμές εκτοξεύονται, η προσφορά δεν αυξάνεται άμεσα. Τα αποθέματα συγκρατούνται, η αγορά «στεγνώνει» και το αρχικό σοκ αποκτά διάρκεια και ένταση δυσανάλογη με τις διεθνείς εξελίξεις.
Η δεύτερη μελέτη κατεβάζει το μικροσκόπιο στο ράφι και αποκαλύπτει ότι το διεθνές σοκ δεν περνά αυτούσιο στον καταναλωτή, αλλά «φιλτράρεται» μέσα από στρατηγικές τιμολόγησης. Στα σούπερ μάρκετ δεν υπάρχει μία ενιαία αγορά ελαιολάδου, αλλά πολλαπλά παράλληλα πεδία ανταγωνισμού. Οι μεγάλες αλυσίδες δεν μετακυλίουν παθητικά το κόστος· αναπροσαρμόζουν τα σημεία αναφοράς τους, αλλάζουν βαθμούς ευθυγράμμισης και χρησιμοποιούν το ελαιόλαδο ως εργαλείο εμπορικής πολιτικής, ανάλογα με το αν οι τιμές κινούνται σε χαμηλά, μεσαία ή υψηλά επίπεδα.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η συμπεριφορά στα ευρείας κυκλοφορίας, συγκρίσιμα brands. Εκεί, οι τιμές μεταδίδονται σχεδόν μηχανικά από αλυσίδα σε αλυσίδα, δημιουργώντας ένα άτυπο «καρφί» σε υψηλά επίπεδα. Η άνοδος γίνεται γρήγορα, αλλά η αποκλιμάκωση καθυστερεί, καθώς καμία αλυσίδα δεν ρισκάρει να κινηθεί πρώτη προς τα κάτω.
Το συνολικό συμπέρασμα είναι σαφές και πολιτικά ενοχλητικό: η ακρίβεια στο ελαιόλαδο δεν είναι αποτέλεσμα ενός μόνο παράγοντα, αλλά προϊόν μιας πλήρους «μηχανής ανατιμήσεων». Διεθνείς προσδοκίες και κερδοσκοπία, ο ιταλικός ρόλος ως φίλτρο και πολλαπλασιαστής, η ελληνική ανελαστική προσφορά και οι ενεργητικές στρατηγικές των αλυσίδων συνθέτουν ένα σύστημα που εξηγεί γιατί οι τιμές ανεβαίνουν γρήγορα και πέφτουν βασανιστικά αργά.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι μελέτες εκπονήθηκαν από στελέχη της Μονάδας Χαρτογράφησης και Έρευνας Αγορών της Επιτροπής Ανταγωνισμού, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, και βασίζονται σε σύγχρονες οικονομετρικές μεθοδολογίες που χρησιμοποιούνται διεθνώς σε αγορές υψηλής μεταβλητότητας. Τα ευρήματα δεν αφήνουν περιθώρια για εύκολες δικαιολογίες: το πρόβλημα είναι δομικό και χωρίς παρεμβάσεις, η «κανονικότητα» στις τιμές θα παραμένει διαρκώς εκτός ραφιού.
