Προ των πυλών ο εκσυγχρονισμός και οι προμήθειες υποβρυχίων για την ενίσχυση του Πολεμικού Ναυτικού μας
Σημαντική κινητικότητα καταγράφεται την παρούσα περίοδο σε δύο εξοπλιστικά προγράμματα του Πολεμικού Ναυτικού (ΠΝ), τον εκσυγχρονισμό μέσης ζωής (ΕΜΖ) των υποβρυχίων τύπου 214 («Παπανικολής») και την προμήθεια νέων υποβρυχίων.
- Από τον Περικλή Ζορζοβίλη
Πρόκειται για δύο πολύ κρίσιμα, υψηλού οικονομικού κόστους και πολυπλοκότητας προγράμματα, που όμως η υλοποίησή τους είναι αναγκαία ώστε να ανανεωθεί και να αναβαθμιστεί ο ελληνικός υποβρύχιος Στόλος.
Σήμερα ο στόλος αριθμεί εννέα υποβρύχια, εκ των οποίων τέσσερα είναι τύπου 214 («Παπανικολής»), ένα τύπου «Ωκεανός» (εκσυγχρονισμένο τύπου 209/1200), τρία τύπου 209/1200 («Ποσειδών») και ένα τύπου 209/1100 («Γλαύκος»). Από τα συνολικά εννέα υποβρύχια, τα τέσσερα των τύπων «Ποσειδών» και «Γλαύκος» έχουν συμπληρώσει 46 έως 53 χρόνια σε υπηρεσία, διάστημα πέραν του σχεδιαστικού τους βίου, και αποτελεί επιτακτική ανάγκη η αντικατάστασΉ τους, ώστε για τις επόμενες δύο δεκαετίες να διασφαλιστεί η οροφή των οκτώ μονάδων.
Η δρομολόγηση της υλοποίησης των δύο προγραμμάτων γίνεται 25 χρόνια μετά την ανάθεση δύο ανάλογων συμβάσεων: της 012Β/00 «Αρχιμήδης» για την προμήθεια τριών με δικαίωμα προαίρεσης επιπλέον ενός υποβρυχίων τύπου 214, και της 021Β/02 «Ποσειδών ΙΙ», για εκσυγχρονισμό και επισκευή τριών υποβρυχίων του ΠΝ τύπου 209/1200. Επίσης, μισό αιώνα από την πρώτη μεταπολεμική προμήθεια υποβρυχίων νέας κατασκευής, των τεσσάρων τύπου 209/1100, που εντάχθηκαν σε υπηρεσία με το ΠΝ στις αρχές της δεκαετίας του 1970.
Ο ΕΜΖ των τύπου 214
Ειδικότερα, σε ό,τι αφορά το εκτιμώμενου προϋπολογισμού 1 δισ. ευρώ πρόγραμμα ΕΜΖ των τεσσάρων υποβρυχίων τύπου 214 «Παπανικολής», όλες οι πληροφορίες συγκλίνουν ότι το ΠΝ βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις με την κατασκευάστρια TKMS ώστε να καθοριστεί λεπτομερώς το περιεχόμενο του ΕΜΖ, το χρονοδιάγραμμα υλοποίησης του έργου και, φυσικά, το τελικό κόστος. Σε ό,τι αφορά τις εργασίες του προγράμματος, θα πρέπει να θεωρηθεί δεδομένο ότι θα εκτελεστούν στη Ναυπηγεία Σκαραμαγκά Μονοπρόσωπη Α.Ε., η οποία απέκτησε τις εξειδικευμένες εγκαταστάσεις υποβρυχίων της Ελληνικά Ναυπηγεία Α.Ε. (ΕΝΑΕ), όπου την πρώτη δεκαετία του 2000 είχαν ναυπηγηθεί τρία υποβρύχια τύπου 214 (τα ΠΙΠΙΝΟΣ S121, ΜΑΤΡΩΖΟΣ S122 και ΚΑΤΣΩΝΗΣ S123) και έγινε ο ΕΜΖ ενός υποβρύχιου τύπου 209/1200, του ΩΚΕΑΝΟΣ S118.
Την παρούσα περίοδο αναμένεται από τον υποψήφιο ανάδοχο (TKMS) η υποβολή τεχνικής και οικονομικής προσφοράς ώστε να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις με τη Διεύθυνση Εξοπλισμών του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού (ΓΕΝ/ΔΕΞ) για την οριστικοποίηση του εργασιών, υλικών και του κόστους του ΕΜΖ. Στη συνέχεια θα αρχίσει στο ΓΕΝ η προβλεπόμενη εσωτερική διαδικασία για την έγκριση από το Ανώτατο Ναυτικό Συμβούλιο (ΑΝΣ) και στην επόμενη φάση για την ενεργοποίηση του προγράμματος και τα περαιτέρω.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως και στην περίπτωση των φρεγατών τύπου MEKO-200HN του ΠΝ, περίπου 20 χρόνια πριν, το ΠΝ άρχισε έγκαιρα τις διαδικασίες του ΕΜΖ των υποβρυχίων τύπου 214 (το ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ S120, που είναι το πρώτο του τύπου, μόλις συμπλήρωσε 15 χρόνια σε υπηρεσία) και εναπόκειται στην πολιτική ηγεσία του υπουργείου Εθνικής Αμυνας να διασφαλίσει τις αναγκαίες πιστώσεις ώστε η υλοποίηση να γίνει εξίσου έγκαιρα.
Το πρόγραμμα αφορά την προμήθεια τεσσάρων νέας κατασκευής υποβρυχίων με δικαίωμα προαίρεσης (option) επιπλέον ένα. Στον εγκεκριμένο Μακροπρόθεσμο Προγραμματικών Αμυντικών Εξοπλισμών 2024-2035 για τη χρηματοδότηση του φέρεται ότι περιλαμβάνονται πιστώσεις 5 δισ. ευρώ. Με βάση τις μέχρι στιγμής πληροφορίες, πρόθεση του ΠΝ είναι το 2035 να ενταχθεί σε υπηρεσία το πρώτο από τα νέα υποβρύχια. Μπορεί ημερολογιακά το 2035 να απέχει μία δεκαετία, αλλά στην πραγματικότητα σε ό,τι αφορά την υλοποίηση του προγράμματος προμήθειας των υποβρυχίων είναι πολύ πιο κοντά. Καταρχάς η ναυπήγηση υποβρυχίων λόγω της εγγενούς πολυπλοκότητας απαιτεί μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από αυτή ενός πλοίου επιφανείας.
Το παράδειγμα της ΚΙΜΩΝ F-601, της πρώτης φρεγάτας τύπου FDI-HN για το ΠΝ, είναι ενδεικτικό για τον χρόνο που μεσολαβεί μεταξύ ανάθεσης της σύμβασης και της παράδοσης. Η σύμβαση για τις τρεις πρώτες φρεγάτες του τύπου υπεγράφη στις 24 Μαρτίου 2022, η έναρξη της ναυπήγησής της έλαβε χώρα στις 21 Οκτωβρίου 2022 και η ύψωση της ελληνικής σημαίας έγινε στις 15 Δεκεμβρίου 2025, δηλαδή έπειτα από 38 μήνες. Στην περίπτωση των υποβρυχίων, κατά μέσο όρο ο χρόνος ναυπήγησής τους είναι σημαντικά μεγαλύτερος, περί τα επτά έτη ή ακόμα περισσότερο, ενώ βαρύνοντα παράγοντα θα αποτελέσει η αυξημένη ζήτηση συμβατικών υποβρυχίων που καταγράφεται διεθνώς κατά την παρούσα περίοδο.
Εάν υιοθετηθεί, όπως είναι το πιθανότερο, η πρακτική της Σύμβασης 012Β/00 («Αρχιμήδης») για τα τύπου 214, δηλαδή η κατασκευή του πρώτου από τα τέσσερα νέα υποβρύχια στο εξωτερικό, στις εγκαταστάσεις του κυρίου αναδόχου ή κύριου υποκατασκευαστή και παρόχου τεχνογνωσίας (όπως η περίπτωση των τύπου 214), ο φόρτος έργου από παραγγελίες άλλων χωρών που έχουν χρονικά προηγηθεί μπορεί να μετατοπίσει περαιτέρω τα χρονοδιαγράμματα. Ας σημειωθεί ότι η κατασκευή του πρώτου υποβρυχίου στο εξωτερικό, στις εγκαταστάσεις του αναδόχου, καθιστά δυνατή την επί το έργο εκπαίδευση (OJT: On the Job Training) του προσωπικού των ελληνικών εταιριών που θα εμπλακούν στο έργο (στην παραγωγή, τη διαχείριση του προγράμματος και της εφοδιαστικής αλυσίδας), ώστε να επιταχυνθεί η καμπύλη μάθησης, και ταυτόχρονα διασφαλίζει την ομαλότερη εκτέλεση της εγχώριας κατασκευής των υπόλοιπων τριών.
Ενδεικτικά αναφέρεται ότι για να επιτευχθεί η ένταξη σε υπηρεσία του πρώτου νέου ελληνικού υποβρυχίου το 2035 η σύμβαση είναι επιθυμητό να υπογραφεί μέχρι τα τέλη του 2028. Η επίτευξη του οροσήμου του 2035 μπορεί να υποβοηθηθεί αν καταστεί δυνατό να επαναληφθεί η πρακτική του προγράμματος των φρεγατών FDI-HN, όπου το ναυτικό της Γαλλίας παραχώρησε τη σειρά του στο πρόγραμμα ναυπήγησης, ώστε να επιταχυνθούν οι παραδόσεις προς το ΠΝ. Διαφορετικά, σε περίπτωση μεγάλης καθυστέρησης στην επίτευξη του ανωτέρω χρονικού οροσήμου, αποτελεί ορατό κίνδυνο η σοβαρή μείωση της οροφής του ελληνικού υποβρυχιακού στόλου. Μοναδική εναλλακτική επιλογή θα αποτελέσει η αναζήτηση ενδιάμεσης λύσης (gap filler), δηλαδή η προμήθεια υποβρυχίων από τη δευτερογενή αγορά (μεταχειρισμένα), για να καλυφθεί το κενό μέχρι την έναρξη των παραδόσεων των νέων, που όμως υπέχει πρόσθετα κόστη.
Οι έξι κατασκευαστικές εταιρίες που έχουν εκφράσει ενδιαφέρον
Με βάση τις ανακοινώσεις του υπουργείου Εθνικής Αμυνας αλλά και πληροφορίες, ενδιαφέρον για το πρόγραμμα έχουν εκφράσει έξι κατασκευαστές από πέντε χώρες:
■ Fincantieri S.p.A. (Ιταλία), κατασκευάστρια των φρεγατών τύπου Bergamini, της ιταλικής έκδοσης της FREMM. Οπως είναι γνωστό, το ΠΝ έχει επίσημα εκφράσει την πρόθεσή του για την προμήθεια τεσσάρων (δύο με δικαίωμα προαίρεσης επιπλέον δύο) μεταχειρισμένων φρεγατών του τύπου από τα αποθέματα του ναυτικού της Ιταλίας. Η Fincantieri την παρούσα περίοδο ναυπηγεί τέσσερα υποβρύχια τύπου U212 NFS (Near Future Submarine: υποβρύχιο εγγύς μέλλοντος), που αποτελεί έκδοχο του γερμανικού U212 και αναπτύσσει τον πλήρους ιταλικής σχεδίασης και μεγαλύτερου εκτοπίσματος, σε σχέση με το U212NFS, τύπο U212 NFS EVO (Evolved: εξελιγμένο), δύο μονάδες του οποίου προτίθεται να προμηθευτεί το ναυτικό της Ιταλίας.
■ Hanwha Ocean και HD Hyundai Heavy Industries – HHI (Νότια Κορέα). Πρόκειται για δύο από τους μεγαλύτερους ναυπηγικούς ομίλους της ασιατικής χώρας η οποία διαθέτει μία από τις πιο ακμάζουσες ναυπηγικές βιομηχανίες παγκοσμίως στον εμπορικό και πλέον στον στρατιωτικό τομέα. Η κοινοπραξία που έχουν συστήσει οι δύο όμιλοι σχεδίασε και παράγει τον τύπο KSS-III Batch-I (Dosan Ahn Changho), που αποτελεί το πρώτο από τα συνολικά τρία στάδια του προγράμματος του κορεατικού υποβρυχίου κρούσης. Ο συγκεκριμένος τύπος αποτελεί και το πρώτο παγκοσμίως υποβρύχιο με σύστημα αναερόβιας πρόωσης (AIP: Air Independent Propulsion) που με χρήση συστήματος κάθετης εκτόξευσης έξι κελιών έχει δυνατότητα εκτόξευσης βαλλιστικών πυραύλων.
Το δεύτερο στάδιο του προγράμματος αποτελεί ο τύπος KSS-III Batch-IΙ (Jang Yeongsil) με σύστημα κάθετης εκτόξευσης 10 κελιών, τρία υποβρύχια του οποίου βρίσκονται υπό ναυπήγηση. Σημειώνεται ότι τον Σεπτέμβριο του 2025, ο τύπος KSS-III Batch-IΙ επιλέχθηκε μαζί με το Type 212CD για ένταξη στον κατάλογο προεπιλογής του καναδικού προγράμματος που αφορά την προμήθεια 12 υποβρυχίων. Σύμφωνα με ανοιχτές πηγές, η ΗΗI, που νωρίτερα φέτος επιλέχθηκε από το Περού για τη σχεδίαση του νέου υποβρυχίου της χώρας, παρουσίασε στο ΓΕΝ και δικές της προτάσεις που βασίζονται στην εμπειρία της από το πρόγραμμα των υποβρυχίων KSS-II για το ναυτικό της Νότιας Κορέας, στο πλαίσιο του οποίου κατασκεύασε τις έξι από τις εννέα συνολικά μονάδες.
■ Naval Group (Γαλλία), κατασκευάστρια των φρεγατών τύπου FDI-HN. Σύμφωνα με πληροφορίες, καθώς επίσημες ανακοινώσεις δεν έχουν γίνει, ο γαλλικός όμιλος προτείνει δύο σχεδιάσεις. Το Barracuda Shortfin, που αποτελεί συμβατικής πρόωσης έκδοχο του ομώνυμου πυρηνοκίνητου υποβρυχίου κρούσης (SSN), και το οποίο επικράτησε στον διαγωνισμό του ναυτικού της Ολλανδίας με ανταγωνιστές τη σουηδική Saab Kockums η οποία προσέφερε το C-718, μεγεθυσμένη «εκστρατευτική» έκδοση του τύπου Α26 Blekinge και τη γερμανική TKMS που προσέφερε μεγεθυσμένη «εκστρατευτική» έκδοση του Type 212CD. Το ολλανδικό πρόγραμμα αφορά τέσσερα υποβρύχια Barracuda Shortfin που σε ολλανδική υπηρεσία έχουν τυποποιηθεί ως τύπου Orka και τα οποία στο σύνολό τους θα ναυπηγηθούν στα ναυπηγεία της Naval Group. Εναλλακτικά προσφέρεται η οικογένεια Scorpene, που περιλαμβάνει και την έκδοση Scorpene Evolved, η οποία για την πλεύση σε κατάδυση δεν χρησιμοποιεί σύστημα αναερόβιας πρόωσης αλλά αποκλειστικά συστοιχίες συσσωρευτών ιόντων λιθίου (LIB: lithium-ion battery).
■ Saab Kockums AB (Σουηδία). Προτείνει τον τύπο A26 Blekinge που αναπτύχθηκε για το ναυτικό της Σουηδίας, για λογαριασμό του οποίου βρίσκονται υπό κατασκευή δύο μονάδες. Ο τύπος έχει επιλεχθεί επίσης από την Πολωνία στο πλαίσιο του προγράμματος Orka (απλή συνωνυμία με τον ολλανδικό τύπο των νέων υποβρυχίων) που αφορά την προμήθεια τριών υποβρυχίων.
■ TKMS (Γερμανία), κατασκευάστρια, ως διάδοχος της HDW, όλων των υποβρυχίων που σήμερα διαθέτει σε υπηρεσία το ΠΝ. Σύμφωνα με πληροφορίες, καθώς επίσημες ανακοινώσεις δεν έχουν γίνει, προτείνονται τα Type 214NG (New Generation: νέας γενεάς), προφανώς ως μετεξέλιξη των τύπου 214 που σήμερα βρίσκονται σε ελληνική υπηρεσία και Type 212CD (Common Design: κοινής σχεδίασης). Το Type 212CD έχει επιλεγεί από τη Γερμανία (6 μονάδες με πιθανές επιπλέον τρεις) και τη Νορβηγία (έξι μονάδες). Ας σημειωθεί ότι τα νορβηγικά υποβρύχια πρόκειται να ναυπηγηθούν στα ναυπηγεία της TKMS στη Γερμανία.
Την παρούσα περίοδο οι υποψήφιοι ανάδοχοι έχουν καταθέσει τις προτάσεις τους στη ΓΕΝ/ΔΕΞ και βρίσκονται στη διαδικασία υποβολής πρόσθετων στοιχείων και παροχής διευκρινίσεων. Σύμφωνα με πληροφορίες, η ΓΕΝ/ΔΕΞ έχει καταρτίσει τη λίστα με τα κριτήρια αξιολόγησης και τη βαρύτητά τους και εκτιμάται ότι μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους θα έχει ολοκληρώσει σε μεγάλο βαθμό τη διαδικασία αξιολόγησης των επιχειρησιακών και τεχνικών χαρακτηριστικών των προτάσεων που έχουν κατατεθεί.
Σε ό,τι αφορά τις επιχειρησιακές και τεχνικές απαιτήσεις του ΠΝ, δεν υπάρχουν, για ευνόητους λόγους, διαθέσιμες πληροφορίες. Ομως θα πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι οι αυξημένες επιδόσεις (π.χ. ταχύτητα, εμβέλεια και αυτονομία σε κατάδυση), η δυνατότητα εκτέλεσης πολλαπλών αποστολών (προσβολή στόχων υποβρύχιων, επιφανείας, ξηράς, συλλογή πληροφοριών, ειδικών επιχειρήσεων), η δυνατότερη χαμηλή ακουστική υπογραφή ώστε να διασφαλιστεί η μέγιστη επιβιωσιμότητα σε περιβάλλον υψηλής απειλής, οι υψηλής ευαισθησίας και ακρίβειας εντοπισμού αισθητήρες (π.χ. σόναρ), το προηγμένο σύστημα πρόωσης (τελευταίας γενεάς συστήματα αναερόβιας, συσσωρευτές ιόντων λιθίου), η συνδεσιμότητα (κρυπτασφαλισμένα συστήματα επικοινωνιών με δυνατότητα ταχείας μετάδοσης μεγάλου όγκου δεδομένων, συμπεριλαμβανομένων δορυφορικών), ο όσο το δυνατόν μεγαλύτερος φόρτος ύφαλων όπλων (τορπίλες, νάρκες) και πυραύλων για προσβολή στόχων ξηράς/επιφανείας (απαίτηση που έχει εκφραστεί δημόσια από τον υπουργό Εθνικής Αμυνας), η ολοκλήρωση στο οπλικό σύστημα μη επανδρωμένων οχημάτων επιφανείας, υποβρυχίων, εναέριων, οργανικών ή μη), το αυξημένο επίπεδο αυτοματισμού και εργονομίας, και η επεκτασιμότητα, δηλαδή η δυνατότητα εύκολης εφαρμογής αναβαθμίσεων και ολοκλήρωσης μελλοντικών συστημάτων, η δυνατότητα υποστήριξης και οι αναγκαίες εκπαιδευτικές υποδομές, περιλαμβάνονται μεταξύ αυτών.
Οι γεωπολιτικές εξελίξεις και η εγχώρια αμυντική βιομηχανία
Η ικανοποίηση των επιχειρησιακών και τεχνικών απαιτήσεων του ΠΝ δεν αποτελεί τη μοναδική παράμετρο της διαδικασίας αξιολόγησης και επιλογής. Το ύψος των διαθέσιμων πιστώσεων αποτελεί σοβαρό περιοριστικό παράγοντα, ενώ δεδομένη θα πρέπει να θεωρείται η μεγάλη βαρύτητα του γεωπολιτικού παράγοντα, βάση της μέχρι σήμερα εμπειρίας σε όλες τις μείζονες προμήθειες οπλικών συστημάτων από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα.
Επίσης, μεγάλη βαρύτητα θα πρέπει να αποδοθεί στον βαθμό συμμετοχής της εγχώριας βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης, που δεν θα πρέπει να καθοριστεί μονοσήμαντα ποσοτικά (ως ποσοστό επί της αξίας της σύμβασης), αλλά και ποιοτικά (π.χ. καθορισμός επιθυμητών τομέων για ανάληψη έργου και για μεταφορά τεχνογνωσίας, δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας).
Στην προκειμένη περίπτωση διδακτικό παράδειγμα αποτελούν τα προγράμματα υποβρυχίων των αρχών της δεκαετίας του 2000 («Αρχιμήδης» και «Ποσειδών ΙΙ»), όπου το 30% των πληρωμών καταβάλλονταν στην τότε ΕΝΑΕ, που ήταν ο κύριος ανάδοχος και το 70% στον κύριο υποκατασκευαστή (τότε HDW) και πάροχο τεχνογνωσίας και των συλλογών υλικών (packages materials) που περιλάμβαναν υλισμικό (hardware), λογισμικό (software) και δεδομένα (data).
«Συστημικά» σφάλματα
Θα πρέπει επίσης να αποφευχθούν και «συστημικά» σφάλματα του παρελθόντος. Εχοντας υπόψη ότι σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης έχει ήδη αρχίσει η πορεία προς κοινά προγράμματα αμυντικών προμηθειών (το SAFE αποτελεί τον προπομπό), πρακτικά δηλαδή κοινών πλατφορμών, η καταγεγραμμένη ελληνική τάση για τροποποιήσεις, μικρότερης ή μεγαλύτερης κλίμακας, θα προκαλέσει αύξηση του κόστους και σε βάθος χρόνου θα δυσχεραίνει τη δυνατότητα υποστήριξης, συντήρησης και επισκευής.
Γιατί θα πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι το κοινό πρόγραμμα δεν θα περιοριστεί στη φάση της προμήθειας αλλά σε όλο τον κύκλο ζωής της πλατφόρμας, συμπεριλαμβάνοντας κοινό απόθεμα ανταλλακτικών και πολύ πιθανά όπλων, κοινό σύστημα υποστήριξης και εκπαίδευσης και φυσικά κοινά προγράμματα αναβαθμίσεων/εκσυγχρονισμού. Η διαπίστωση αυτή υποδεικνύει τομείς στους οποίους πρέπει να επιδιωχθεί η εγχώρια συμμετοχή αλλά ταυτόχρονα και την ανάγκη συγκρότησης ελληνικής βιομηχανικής ομάδας με υποκατασκευαστές διάφορων επιπέδων.