Προδημοσίευση από το βιβλίο του τραπεζίτη και καθηγητή Μιχάλη Σάλλα με τίτλο «Τι πήγε λάθος στην Ελλάδα – και τι θα μπορούσε να διορθωθεί». Η κατάσταση στην οικονομία και η «ανάπτυξη με δανεικά»
Η «κυριακάτικη δημοκρατία» φιλοξενεί σήμερα μια προδημοσίευση από το βιβλίο του τραπεζίτη και καθηγητή Μιχάλη Σάλλα, με τίτλο «Τι πήγε λάθος στην Ελλάδα – και τι θα μπορούσε να διορθωθεί», το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από την AΘens Bookstore Publications.
O Μ. Σάλλας ακτινοσκοπεί την Ιστορία των τελευταίων 50 ετών, τις χαμένες ευκαιρίες, τις ατολμίες και τις αστοχίες των κυβερνήσεων, τις αυταπάτες και τις χαμένες ελπίδες της κοινωνίας και εν τέλει τα στρατηγικά λάθη που οδήγησαν την Ελλάδα στη δεύτερη ταχύτητα της ευρωζώνης. Eπιχειρεί μια συνολική ερμηνεία της ελληνικής διαδρομής από το 1970 έως το 2025, αναδεικνύοντας τις διαχρονικές αδυναμίες που συσσωρεύτηκαν μέσα σε δεκαετίες πολιτικών επιλογών. Επίσης, προτείνει λύσεις για την Ελλάδα του 2040 με στόχο την εθνική ανασυγκρότηση, την ενίσχυση των θεσμών.
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1974 αποτέλεσαν μια περίοδο πυκνών εξελίξεων. Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε, οι εξόριστοι επέστρεψαν, τα κόμματα νομιμοποιήθηκαν, οι πολιτικές ελευθερίες επανήλθαν. Για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες η Ελλάδα απέκτησε συνθήκες ευρείας πολιτικής συναίνεσης και ελευθερίας. Στις 8 Δεκεμβρίου 1974, στο δημοψήφισμα για το πολίτευμα, το 69% του ελληνικού λαού ψήφισε υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Το ζήτημα της μοναρχίας, που επί σχεδόν έναν αιώνα δίχαζε τη χώρα, έκλεισε οριστικά.
Το 1975 ψηφίστηκε το Σύνταγμα της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Θεμελίωσε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα με εγγυήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον ρόλο του Κοινοβουλίου, κατοχύρωσε την ισονομία και την ελευθερία του Τύπου, σηματοδότησε τη σταθεροποίηση του νέου δημοκρατικού καθεστώτος. Η Ελλάδα εισερχόταν στη μεταπολιτευτική εποχή με πίστη στη δημοκρατική νομιμότητα και προσδοκία για οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση.
Η Νέα Δημοκρατία, το κόμμα που ίδρυσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, αποτέλεσε τον κορμό της πολιτικής σταθερότητας των πρώτων μεταπολιτευτικών χρόνων. Πλαισιώθηκε όχι μόνο από στελέχη της παλαιάς Δεξιάς, αλλά και από πολιτικούς του Κέντρου και της παλαιάς φιλελεύθερης παράταξης. Η Ενωση Κέντρου, που είχε κυριαρχήσει κατά τη δεκαετία του 1960, διασπάστηκε και σταδιακά εξαφανίστηκε από τον πολιτικό χάρτη. Ο χώρος της Αριστεράς, νόμιμος πλέον, απέκτησε κοινοβουλευτική παρουσία, μέσω της Ενωμένης Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ) και των δύο κομμάτων που προήλθαν από τη διάσπαση του ΚΚΕ.
Την ίδια περίοδο αναδύθηκε ένας νέος πολιτικός πόλος: το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ) που ίδρυσε το 1974 ο Ανδρέας Παπανδρέου. Με αντιδεξιά ρητορική και με συνθήματα εθνικής ανεξαρτησίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και λαϊκής κυριαρχίας, το ΠΑΣΟΚ εξέφρασε τις ριζοσπαστικές προσδοκίες της μεταπολιτευτικής κοινωνίας. Μέσα σε λίγα χρόνια αναδείχθηκε σε κυρίαρχη δύναμη της Κεντροαριστεράς. Οι εκλογές του 1977 επιβεβαίωσαν τη νέα ισορροπία. Η Νέα Δημοκρατία διατήρησε την εξουσία, αλλά το ΠΑΣΟΚ ανέβηκε στο 25%, καθιερώνοντας έναν νέο διπολισμό, ο οποίος θα χαρακτήριζε τις επόμενες δεκαετίες.
Η μεταπολιτευτική Ελλάδα γνώρισε επίσης πρωτόγνωρη κοινωνική κινητοποίηση. Οι μεγάλες πολιτικές συγκεντρώσεις στις πλατείες, οι επετειακές πορείες του Πολυτεχνείου, οι απεργίες και οι φοιτητικές διαμαρτυρίες αντανακλούσαν τις εξελίξεις σε μια κοινωνία που διεκδικούσε συμμετοχή, δικαιώματα, φωνή. Ο συνδικαλισμός ανασυγκροτήθηκε, οι δημοκρατικές ελευθερίες εμπεδώθηκαν, ο δημόσιος διάλογος γνώρισε άνθηση. Ο πολιτισμός της εποχής, το τραγούδι, το θέατρο, η ποίηση, αντανακλούσε αυτήν τη συλλογική ανάταση. Η μνήμη της αντίστασης στη δικτατορία έγινε κοινό στοιχείο ταυτότητας.
Παράλληλα, όμως, υπήρξε γενικευμένη κοινωνική χαλάρωση, η οποία συχνά μεταφράστηκε σε αποδυνάμωση κανόνων, συμβόλων και πρακτικών που ρύθμιζαν την καθημερινή δημόσια ζωή, από το σχολείο και το πανεπιστήμιο έως τη δημόσια διοίκηση. Η αποκαθήλωση της τυπικότητας, η χαλάρωση της συμβολικής απόστασης φοιτητή-καθηγητή και υπαλλήλου-διευθυντή, η αποκαθήλωση και η έλλειψη σεβασμού στην ιεραρχία σε κάθε πεδίο της δημόσιας ζωής εξέφραζαν ίσως την επιθυμία για κοινωνική απελευθέρωση, συμβάλλοντας ωστόσο ταυτόχρονα στη διάβρωση του σεβασμού προς τους θεσμούς. Ετσι, ενισχύθηκαν φαινόμενα ανοχής στην ατομική ασυδοσία, στη σύγχυση ρόλων, σε πρακτικές που υπονόμευαν μακροπρόθεσμα τη λειτουργικότητα. Ολα αυτά ξεκίνησαν μετά την πτώση της δικτατορίας, το 1974, αλλά πήραν διαστάσεις πολύ μεγαλύτερες κατά τη δεκαετία του 1980.
Στο οικονομικό πεδίο, τα χρόνια αυτά σημαδεύτηκαν από τις διεθνείς αναταράξεις των πετρελαϊκών κρίσεων και από την ανάγκη προσαρμογής μιας μικρής, κλειστής ακόμη οικονομίας στις νέες παγκόσμιες συνθήκες. Η μεταπολιτευτική κυβέρνηση επιχείρησε να σταθεροποιήσει το νόμισμα, να στηρίξει τη βιομηχανία και να διαμορφώσει ένα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο. Ωστόσο, οι πληθωριστικές πιέσεις, τα ελλείμματα και η χαμηλή παραγωγικότητα προειδοποιούσαν για τις δυσκολίες της επόμενης περιόδου. Παρά τα προβλήματα, η πολιτική ομαλότητα επέτρεψε για πρώτη φορά την ύπαρξη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και τη σταδιακή προσέγγιση της ευρωπαϊκής προοπτικής.
Η δεκαετία έκλεισε με ένα γεγονός στρατηγικής σημασίας για τη χώρα. Την υπογραφή, το 1979, της Συμφωνίας Ενταξης της Ελλάδας στις τότε Ευρωπαϊκές Οικονομικές Κοινότητες, η οποία τέθηκε σε εφαρμογή το 1981. Ηταν η φυσική συνέχεια της πολιτικής Καραμανλή, που έβλεπε στην ευρωπαϊκή συμμετοχή την εγγύηση για δημοκρατία, σταθερότητα και ανάπτυξη. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα έκλεινε έναν ταραχώδη κύκλο πολιτικών συγκρούσεων και στρατιωτικών επεμβάσεων και έμπαινε σε μια νέα εποχή θεσμικής ωρίμασης.
Η δεκαετία του 1970 υπήρξε, έτσι, η δεκαετία θεμελίωσης της δημοκρατίας, του κοινοβουλευτισμού, των νέων κομματικών ισορροπιών και της κοινωνικής συμμετοχής. Η χώρα βγήκε από τον αυταρχισμό, ανέκτησε την πολιτική της αυτοπεποίθηση, χάραξε πορεία προς την Ευρώπη. Πίσω της άφησε μια εποχή φόβου και διχασμού. Μπροστά της άνοιξε η προοπτική μιας δύσκολης αλλά ώριμης δημοκρατικής και οικονομικής μεταμόρφωσης. Ωστόσο, η διεθνής συγκυρία, οι διαχρονικές ανισορροπίες της οικονομίας, η χαμηλή ανταγωνιστικότητα, το διογκωμένο κράτος και η έλλειψη τεχνολογικής υποδομής δεν επέτρεψαν στην Ελλάδα να προετοιμαστεί όπως έπρεπε, ώστε να ανταγωνιστεί, ισότιμα, άλλες χώρες της ΕΟΚ.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ, υπεύθυνος για την οικονομία και αντιπρόεδρος της τότε κυβέρνησης, σε Απόρρητη Εκθεσή του προς τον τότε πρωθυπουργό Γεώργιο Ράλλη, τον Ιούλιο του 1981, καταγράφει λεπτομερώς τα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας, λίγο πριν από την πολιτική αλλαγή, τρεις μήνες αργότερα.
Οι βασικοί άξονες της πολύ σοβαρής Απόρρητης Εκθεσης Αβέρωφ ήταν:
1 Η οικονομία βρίσκεται σε δημοσιονομική εκτροπή χωρίς διαφάνεια. Το εμφανές έλλειμμα του τακτικού προϋπολογισμού (40-50 δισ. δρχ.) είναι μόνο το “επιφανειακό”. Το πραγματικό δημοσιονομικό κενό, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων και των ΔΕΚΟ, φτάνει περίπου τα 240 δισ. δρχ. (52,5% των συνολικών εσόδων). Η χρηματοδότηση γίνεται κυρίως με εσωτερικό δανεισμό, προκαλώντας στενότητα ρευστότητας στην αγορά. Το κράτος δεν διαθέτει μηχανισμό πλήρους καταγραφής των υποχρεώσεών του.
2 Ο πληθωρισμός προκαλεί απώλεια αγοραστικής δύναμης. Κινείται πάνω από 20%, προκαλώντας σπιράλ μισθών και τιμών. Οι αυξήσεις αποδοχών καλύπτουν μόνο τις προσδοκίες, όχι την πραγματική απώλεια εισοδήματος. Η ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων υποχωρεί, ενώ το κόστος παραγωγής αυξάνεται.
3 Υπάρχει χρηματοδοτική ασφυξία και δεν υπάρχει πιστωτική πολιτική για τον ιδιωτικό τομέα. Ο υπερδανεισμός του Δημοσίου απορροφά πόρους από την αγορά. Οι τράπεζες κατευθύνουν τις καταθέσεις σε κρατικά χρεόγραφα και στερούν τη ρευστότητα από μικρομεσαίες επιχειρήσεις και αγροτικές δραστηριότητες. Με αγωνία αναφέρονται στην Εκθεση η «εκτόπιση του ιδιώτη» και η «ασφυξία της παραγωγής».
4 Επισημαίνονται οι σοβαρές δομικές αδυναμίες των ΔΕΚΟ και της δημόσιας διοίκησης. Οι δημόσιες επιχειρήσεις λειτουργούν με ζημίες, χωρίς σύστημα κοστολόγησης και χωρίς κίνητρα αποδοτικότητας. Οι διορισμοί γίνονται με πολιτικά κριτήρια, το κόστος διογκώνεται, οι κρατικές επιχορηγήσεις αυξάνονται συνεχώς. Η έκθεση χαρακτηρίζει τον μηχανισμό των ΔΕΚΟ “ανεξέλεγκτο αγωγό διαρροής δημοσίου χρήματος”.
5 Υπάρχει τεράστιο πρόβλημα στις εξωτερικές ανισορροπίες, στο ισοζύγιο και στις συναλλαγματικές πιέσεις. Το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών υπερβαίνει το 1 δισ. δολάρια ετησίως. Οι συνεχείς υποτιμήσεις-διολισθήσεις της δραχμής δεν αποκαθιστούν την ανταγωνιστικότητα, λόγω του εσωτερικού πληθωρισμού. Η παραγωγική βάση παραμένει περιορισμένη, εξαρτώμενη από εισαγόμενες πρώτες ύλες και από εισαγόμενη ενέργεια.
6 Εντοπίζονται στρεβλή πολιτική κουλτούρα και διοικητική αναξιοπιστία. Η έκθεση επισημαίνει την κυριαρχία της πολιτικής σκοπιμότητας στη διαχείριση της οικονομίας. Αναφέρεται στην απροθυμία για λήψη δυσάρεστων μέτρων, στην αναξιοπιστία της διοίκησης, στην εξάρτηση του πολίτη από το κράτος. “Η χώρα ζει με δανεικά και με αυταπάτες. Ο πολίτης δεν πιστεύει ότι η πολιτεία θα διορθώσει τα πράγματα, κι όμως περιμένει απ’ αυτήν τα πάντα”.
Με λίγα λόγια, η Εκθεση Αβέρωφ περιγράφει μια οικονομία που ζει πάνω από τις δυνατότητές της. Υπάρχουν δημοσιονομική υπερδιόγκωση, πληθωρισμός, απώλεια ανταγωνιστικότητας, θεσμική κόπωση. Αποδεικνύεται έτσι ότι το ελληνικό κράτος είχε πλήρη επίγνωση της κρίσης πριν από το 1981, με την Εκθεση Αβέρωφ να είναι παράλληλα η πρώτη σαφής διάγνωση του μοντέλου “ανάπτυξη με δανεικά” που θα καθορίσει την επόμενη τριακονταετία».