«Ο Ανδρέας άλλαξε την Ελλάδα» είναι σε αυτό που συμφωνούν όλοι. Πράγματι, την άλλαξε. Η διαφωνία αρχίζει όταν μπαίνει στη συζήτηση το ερώτημα αν ο Παπανδρέου άλλαξε την Ελλάδα «προς το καλύτερο» ή «προς το χειρότερο»; Και σε τι;
- Από τον Βασίλη Γαλούπη
Χθες συμπληρώθηκαν 30 χρόνια από τον θάνατό του. Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να έχει κατεδαφιστεί σε ποσοστά από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 και να μην αναθαρρεί μέχρι σήμερα, αλλά ο ιδρυτής του Κινήματος μνημονεύεται ακόμη έντονα. Στην κοινή συνείδηση το αποτύπωμα του Ανδρέα παραμένει πολύ ισχυρό.
Αναμφισβήτητα, ο Παπανδρέου αποτελεί μία από τις δυο πιο ισχυρές πολιτικές προσωπικότητες της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, μαζί με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Τα εκλογικά του ποσοστά παραμένουν εντυπωσιακά, οι προεκλογικές του συγκεντρώσεις μνημειώδεις, το come back του στην πρωθυπουργία, μετά το ειδικό δικαστήριο λόγω Κοσκωτά, μοναδικό. Στην πραγματικότητα, όπως συμβαίνει με κάθε πολιτικό αυτής της αξίας, ο απολογισμός έχει πάντα δύο όψεις. Από τη μία, ο Παπανδρέου εμπνέει ακόμη και τώρα, 16 χρόνια μετά την «πυρηνική» καταστροφή της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας με τα Μνημόνια. Από την άλλη, προκαλεί ισχυρές αντιπαραθέσεις και του αποδίδονται κάμποσα από τα δεινά.
Η ελληνική κοινωνία άλλαξε ριζικά τη δεκαετία του ’80. Οντως, μοιράστηκε περισσότερο χρήμα στους μισθωτούς σε αυξήσεις, κάηκαν οι «φάκελοι» φρονημάτων, έφυγε σταδιακά ο «φόβος του χωροφύλακα», δημιουργήθηκε το ΕΣΥ, υπήρχε μια σκληρή στάση στα Ελληνοτουρκικά, φτιάχτηκαν δύσκολες συμμαχίες στη Μέση Ανατολή. Εγιναν κι άλλα επί Ανδρέα. Υπήρχε, όμως, και η άλλη πλευρά του νομίσματος, η μαύρη. Αυτή του ρουσφετιού, που από τη μία νύχτα στην άλλη κλητήρες γίνονταν υπουργοί και οι διορισμοί στις ΔΕΚΟ γίνονταν ρουτίνα.
Του δημόσιου χρέους που άρχισε να αυξάνεται σταδιακά. Των μεγάλων σκανδάλων, όπως του Κοσκωτά κι όχι μόνο. Του γενικού ξεσαλώματος και της επίδειξης νεοπλουτισμού στον δημόσιο βίο. Και, βέβαια, του εύκολου χρήματος, με τη σπατάλη των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Ναι μεν η Ελλάδα του Ανδρέα δεν έφυγε από το ΝΑΤΟ και την Ε.Ε., ούτε έκανε πόλεμο με την Τουρκία, όπως προέβλεπαν λανθασμένα οι αντίπαλοί του πριν από το 1981, αλλά αν θέλουμε να επικεντρώσουμε σε κάτι πολύ βασικό, που το βρίσκουμε μέχρι σήμερα μπροστά μας, είναι τα φαινόμενα τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ. Διότι από τότε αρχίζουν, από τη δεκαετία του ’80.
Τα εύκολα λόγια «από τον λαό, με τον λαό, για τον λαό» έγιναν συνθήματα που άντεξαν χρόνια. Ομως, στην ουσία, χάθηκαν οι μεγαλύτερες ευκαιρίες για τον τόπο. Ο Παπανδρέου ήταν που εξασφάλισε από την τότε ΕΟΚ τα «Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα», που παρείχαν σημαντικούς πόρους για την ελληνική οικονομία. Μάλιστα η Μάργκαρετ Θάτσερ είχε δηλώσει: «Ποτέ ο Ανδρέας δεν έφευγε από σύνοδο της ΕΟΚ χωρίς να έχει κερδίσει κάτι για τη χώρα του». Τα «πακέτα» τύπου «Ντελόρ» άλλαξαν όλο τον ελληνικό αγροτικό και κτηνοτροφικό τομέα, μετατρέποντας την παραδοσιακή παραγωγή που κρατούσε ζωντανό τον ελληνικό λαό επί αιώνες σε καινούργια αυτοκίνητα, μεζονέτες και σπασμένα πιάτα στα μπουζούκια.
Αντί το ατέλειωτο ευρωπαϊκό χρήμα να εκσυγχρονίσει την ελληνική οικονομία και την παραγωγή, με νέες υποδομές και τεχνογνωσία, μετατράπηκε σε αέρα κοπανιστό, που σπαταλήθηκε στις πίστες με τα λουλούδια, σε πολυτελή αμάξια και λίγο μετά σε «φούσκες» του Χρηματιστηρίου. Για χρόνια ολόκληρα πολλοί πίστευαν ότι ο Ντελόρ ήταν… πακέτο κι όχι άνθρωπος με σάρκα και οστά. Αγγίζει τα όρια της γραφικότητας ο νοσταλγικός χαβαλές στα social media για το «παλιό ΠΑΣΟΚ» ως ένα ωραιοποιημένο φάντασμα του παρελθόντος. Αλλωστε το σημερινό ΠΑΣΟΚ δεν «μιλάει» πλέον στον κόσμο μετά την παρωδία του 2009-2011, επί του αποτυχημένου υιού Γιώργου Παπανδρέου και του πρώτου Μνημονίου.
Η ωραιοποίηση σκοντάφτει στην καθημερινότητα. Και ξεφτίζει. Κανείς επίσης δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι ο Ανδρέας ήταν ένας ωραίος τύπος στην παρέα, γλεντζές, με έντονη κοινωνική ζωή, εξαιρετική γνώση της οικονομίας και της πολιτικής. Υπήρξε όντως ηγέτης με ευρύτατη λαϊκή αποδοχή. Ομως δημιούργησε και πολλούς φανατικούς εχθρούς, που βρήκαν πολλά πατήματα. Επικρίθηκε για τη «μεγάλη αύξηση των δημόσιων δαπανών», την «εκτόξευση του δημόσιου χρέους της χώρας» και την «οικονομική του διαχείριση». Επίσης για την προσπάθεια επιβολής του κόμματός του στη Δημόσια Διοίκηση, για την αθέτηση προεκλογικών υποσχέσεων, για το καθεστώς της προσωπολατρίας.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου, τουλάχιστον προτού πάρει την εξουσία στα χέρια του, έβλεπε αρκετά καθαρά τι γινόταν. Και σίγουρα δεν φοβόταν ποτέ τις λέξεις. Μιλούσε ανοιχτά για το πετρέλαιο, τη διχοτόμηση της Κύπρου – προτού αυτή γίνει-, τις τεταμένες ελληνογερμανικές σχέσεις, την ΕΟΚ του Βορρά και του Νότου.
Σε συνέντευξή του, στις 20 Μαρτίου 1975, έλεγε: «Οι Ευρωπαίοι δεν δίνουν λεφτά χωρίς ανταλλάγματα. Η δασμολογική ένωση έχει αποδειχθεί ότι θα ζημιώσει σχετικά την αναπτυσσόμενη χώρα. Γι’ αυτό και πάμε γυμνοί. Φοβάμαι ότι το άνοιγμα ανάμεσα σε δυτική Ευρώπη και Ελλάδα θα μεγαλώσει, αντί να μικραίνει. Τα κεφάλαια που θα έρθουν στην Ελλάδα θα αγοράσουν τις πιο δυναμικές μας βιομηχανίες. Το ελληνικό εργατικό δυναμικό θα αξιοποιήσει τη συμφωνία και θα καταφύγει στα εργοστάσια της Δυτικής Γερμανίας. Ετσι, θα καταντήσουμε χώρα των γερόντων».
Ο Παπανδρέου έβλεπε την αποβιομηχανοποίηση της χώρας να έρχεται, την αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή να ισοπεδώνεται, τα ευρωπαϊκά λεφτά να μπαίνουν σε τσέπες. Αλλά δεν έκανε τίποτα για να το αλλάξει στα χρόνια που τα κονδύλια από τις Βρυξέλλες έρχονταν σε… κοντέινερ.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ
Ελληνας πολιτικός
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Γεννήθηκε στη Χίο το 1919 και πέθανε σαν χθες, 23 Ιουνίου, το 1996. Ηταν Ελληνας πολιτικός, πρόεδρος και ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ. Διετέλεσε πρωθυπουργός από το 1981 έως το 1989 και από το 1993 έως το 1996, μετά τη νίκη του στις εκλογές του Οκτωβρίου του 1981, του Ιουνίου του 1985 και του Οκτωβρίου του 1993. Προτού αναμειχθεί στην πολιτική, ήταν καθηγητής Οικονομικών στις ΗΠΑ και συγγραφέας. Είχε εμπλοκή στο σκάνδαλο Κοσκωτά και οδηγήθηκε στο ειδικό δικαστήριο, που αποτέλεσε και την πιο δύσκολη στιγμή της πολιτικής του καριέρας.