Δεν ήταν μόνο ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας. Ηταν ένας στοχαστής, ένας διπλωμάτης της ευρωπαϊκής σκηνής, ένας άνθρωπος με εσωτερικές συγκρούσεις. Το νέο βιβλίο του Λευτέρη Παπακώστα επιχειρεί να αποκαλύψει την πιο ανθρώπινη και άγνωστη πλευρά του Ιωάννη Καποδίστρια.
Με το νέο του βιβλίο «Ιωάννης Καποδίστριας – Το άλλο πρόσωπο του Κυβερνήτη», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αγγελάκη, ο Λευτέρης Παπακώστας επιστρέφει σε μια μορφή που σημάδεψε καθοριστικά τη γέννηση του ελληνικού κράτους. Αυτή τη φορά δεν τον προσεγγίζει μόνο ως πολιτικό σύμβολο, αλλά ως άνθρωπο με πάθη, διλήμματα και εσωτερικές συγκρούσεις.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Ανασκαλεύοντας σπάνιες πηγές και προσωπικές επιστολές, ο συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει μια λιγότερο προβεβλημένη, αλλά βαθιά ουσιαστική διάσταση του Ιωάννη Καποδίστρια: τον στοχαστή, τον ευαίσθητο πατριώτη, τον αποφασιστικό μεταρρυθμιστή που βρέθηκε αντιμέτωπος με τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας σε μετάβαση. Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο Λευτέρης Παπακώστας μιλά για τα κίνητρα της έρευνάς του, για τις ανακαλύψεις που τον συγκίνησαν και για το διαχρονικό αποτύπωμα ενός ηγέτη που εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις σχεδόν δύο αιώνες μετά τη δολοφονία του.
Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να εστιάσετε πάλι συγγραφικά στη μορφή του Ιωάννη Καποδίστρια και να αναζητήσετε «το άλλο του πρόσωπο»;
Ο ίδιος ο Καποδίστριας ως πολιτική οντότητα. Η στάση του στα κρίσιμα ζητήματα, η πολιτική και διπλωματική του δράση στην ευρωπαϊκή σκηνή και η απόφασή του έλθει στην Ελλάδα, παρά τους εμφανείς κινδύνους που απειλούσαν ακόμα και τη ζωή του. Ιδιαίτερα ο μαρτυρικός του θάνατος ήταν τα βασικά κίνητρα για την απόφασή μου να ασχοληθώ με τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ειδικότερα όμως στο δεύτερο βιβλίο μου ήταν η διαπίστωση ότι, όσο κι αν είχα ασχοληθεί με το έργο και την προσωπικότητά του, δεν είχα κατορθώσει να τον μάθω πραγματικά. Υπήρχαν πολλά κενά τα οποία θέλησα να αποσαφηνίσω, πρώτα για μένα και ακολούθως για τους αναγνώστες των βιβλίων μου. Γιατί η αλήθεια είναι ότι για πολλούς ιστορικούς, όπως για παράδειγμα για τον Βερναρδάκη ή τον Κωνσταντίνο Δαφνή, ο Καποδίστριας ήταν ο μεγάλος άγνωστος, παρά τις χιλιάδες αναφορές που έγιναν από Ελληνες και ξένους ιστορικούς στο όνομά του. Θέλησα λοιπόν να αναζητήσω όλα εκείνα τα στοιχεία που θα με έκαναν να γνωρίσω τον τρόπο που σκεφτόταν, τον τρόπο που έζησε, τη φιλοσοφική του συγκρότηση και καθετί που αφορούσε τον μεγάλο αυτόν πολιτικό.
Στηρίζετε μεγάλο μέρος της έρευνάς σας σε σπάνιο αρχειακό υλικό και προσωπικές επιστολές. Ποια ανακάλυψη σας συγκίνησε ή σας αιφνιδίασε περισσότερο κατά τη μελέτη αυτών των πηγών;
Η άμεση αποδοχή που είχε από το περιβάλλον του τσάρου Αλέξανδρου της Ρωσίας, η βοήθεια που του παρείχαν να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες που συνεπαγόταν η άφιξή του σε μια άγνωστη χώρα και σε ένα εξαιρετικά απαιτητικό ρόλο, και η αναγνώρισή του από τον πνευματικό χώρο της Πετρούπολης. Μέσα από τη μελέτη των επιστολών προς τον πατέρα του έμαθα αρκετά πράγματα που τον αφορούσαν ως άνθρωπο και δικαιολογούν σε μεγάλο βαθμό τον ορθολογισμό που τον διέκρινε σε συνδυασμό με την ευαισθησία για θέματα που αφορούν την πατρίδα και ιδιαίτερα τα παιδιά που βρέθηκαν διασκορπισμένα σε όλα τα λιμάνια της Ευρώπης. Ηταν ένας εξαιρετικός σκακιστής και παράλληλα έπαιζε άριστα πιάνο με ιδιαίτερη αγάπη για τον Μπετόβεν και τη «Σονάτα του αποχαιρετισμού». Εμαθα παράλληλα ότι κάπνιζε, καπνό και ταμπάκο, και παραπονιόταν σε φίλους του ότι στην Πετρούπολη του είναι πολύ δύσκολο να βρει αυτό που χρειάζεται. Στις πηγές αυτές αναφέρονται επίσης πολλά για την κατάσταση της υγείας του και ιδιαίτερα για το πρόβλημα με το γαστρεντερικό του σύστημα, το οποίο αντιμετώπιζε με δόσεις τερεβινθίνης, οι οποίες όμως τον εξαντλούσαν. Τέλος, ένα στοιχείο που πραγματικά με εντυπωσίασε είναι οι πληροφορίες που ο ίδιος κοινοποιεί στον πατέρα του για το ιδιαίτερα μολυσμένο περιβάλλον της Πετρούπολης από τη χρήση του άνθρακα που έκαιγαν τα τζάκια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σκεπάζει αυτή τη θεϊκή πόλη ένα μαύρο σύννεφο που δεν άφηνε τους κατοίκους να ανασάνουν.
Περιγράφετε έναν ευγενή αριστοκράτη που, όταν χρειάστηκε, μετατράπηκε σε σκληροτράχηλο πολιτικό και διπλωμάτη. Πόσο εύκολα μπορεί να ισορροπήσει ένας ηγέτης ανάμεσα στην ευαισθησία και την αποφασιστικότητα;
Είναι όντως ο Καποδίστριας ένα τέτοιο «περίεργο κράμα» ευαισθησίας και αποφασιστικότητας. Ομως αυτό ακριβώς δείχνει και τη δύναμη του χαρακτήρα του. Και το έδειξε από την πρώτη στιγμή που ασχολήθηκε με τα κοινά. οταν ως απεσταλμένος της Ιονίου πολιτείας στη Λευκάδα εργάστηκε μαζί με απλούς κατοίκους της νήσου πολλές ώρες, μέρα και νύχτα, ως απλός εργάτης για τη διάνοιξη της τάφρου, με το τσαπί και το φτυάρι, που θα απέτρεπε τις δυνάμεις του Αλή πασά να καταλάβουν τη νήσο. Ηταν αδιανόητο για κείνον να αφήσει τις δυνάμεις των Τούρκων να πετύχουν τον στόχο τους. Το ίδιο διαπιστώνουμε και στον πόλεμο με τον Ναπολέοντα το 1812. Ενώ είχε τη δυνατότητα να παραμείνει στα μετόπισθεν ασφαλής, ο ίδιος προτίμησε την πρώτη γραμμή και συμμετείχε σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις από τον ποταμό Δούναβη μέχρι τον ποταμό Νίεμεν στην Πολωνία σε απάνθρωπες συνθήκες. Εμφανίζεται όμως εξαιρετικά ευαίσθητος όταν αναφέρεται στα μέλη της οικογενείας του ή στις απάνθρωπες συνθήκες που βιώνουν οι Ελληνες στη σκλαβωμένη πατρίδα ή ακόμη στους νέους Ελληνες που ζητούν ένα καλύτερο μέλλον στην Ευρώπη. Κάνει τα πάντα για να τους βοηθήσει.
Στο βιβλίο σας αναδεικνύετε τις προσωπικές του αγωνίες και εκμυστηρεύσεις. Πιστεύετε ότι ο άνθρωπος Καποδίστριας αδικήθηκε από την πολιτική αντιπαράθεση της εποχής του;
Η αντιπαράθεση αυτή ήταν απόλυτα αναμενόμενη από τον Καποδίστρια προτού ακόμη έλθει στην Ελλάδα. Γνώριζε τους πολιτικούς που διαχειρίστηκαν τα πράγματα της Ελλάδας κατά τη διάρκεια της Επανάστασης και τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν. Τους γνώριζε από την περίοδο που βρισκόταν ακόμη στην Κέρκυρα από τις αναφορές του πατέρα του, ο οποίος τον συμβούλευε, ενώ κατέχει υψηλή θέση στην Αυλή του Τσάρου, να μην έχει σχέσεις με Ελληνες, ιδίως αυτούς από το Φανάρι. Είναι η πρώτη φορά που αντιδρά σε κάποια επισήμανση του μεγάλου νομικού πατέρα του. Και τούτο γιατί πιστεύει πως με την κατάλληλη πολιτική θα έκανε όλους τους Ελληνες να συμμεριστούν τις απόψεις του και να ενώσουν τις δυνάμεις τους για τον κοινό στόχο, που δεν ήταν άλλος από την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Στην πρακτική όμως, η εφαρμογή της πολιτικής του ενδεχομένως και να αδικήθηκε. Γιατί, ενώ ήλθε με ένα πλήρες σχέδιο για την οργάνωση κράτους κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, στην πιο εξελιγμένη μορφή τους, αναγκάστηκε να συγκρούεται για ένα θέμα που, όπως ανέφερε ο μεγάλος δάσκαλος Πανταζόπουλος του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, δεν ήταν το μείζον για τον Ελληνα εκείνης της εποχής και εκείνων των συνθηκών. Για το Σύνταγμα. Οσα διαδραματίστηκαν γύρω από το θέμα αυτό μείωσαν το κύρος του και υπονόμευσαν την προσπάθειά του. Και ενώ ο λαός αρχίζει να απολαμβάνει το αποτέλεσμα των μέτρων του, τα σχολεία γεμίζουν με μαθητές και οι αγρότες αρχίζουν να μαθαίνουν νέες καλλιεργητικές μεθόδους με τη βοήθεια των Γάλλων στρατιωτών, ο Κυβερνήτης αναγκάζεται να πάρει μέτρα για να διασφαλίσει την τάξη και να οδηγήσει το νεοσύστατο κράτος στα πρώτα του βήματα με τεράστιο προσωπικό κόστος και απερίγραπτες θυσίες.
Η δολοφονία του στο Ναύπλιο το 1831 αποτέλεσε σημείο καμπής για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Πιστεύετε ότι η Ελλάδα θα είχε ακολουθήσει διαφορετική πορεία αν δεν είχε δολοφονηθεί;
Εχω απαντήσει πολλές φορές στην ερώτηση αυτή. Ναι, θα μπορούσε η Ελλάδα να έχει ακολουθήσει μια διαφορετική πορεία, αν η Ελλάδα ήταν διαφορετική. Αν ο λαός της ήταν διαφορετικός. Αν δηλαδή δεν είχε ζήσει 400 χρόνια την τουρκική κατάσταση, αν είχε έστω και κάποια στοιχειώδη κοινωνική οργάνωση, αν είχε έστω και ελάχιστη μόρφωση, αν δεν είχε τη συγκεκριμένη κοινωνική διαστρωμάτωση και κοινωνική οργάνωση. Ομως με το «αν» και με το «ίσως» μια κοινωνία δεν εξελίσσεται. Είναι όμως γεγονός ότι άφησε ισχυρό αποτύπωμα, όσο κι αν προσπάθησαν να αφανίσουν το έργο του και να τον διαγράψουν από τις σελίδες της Ιστορίας. Τελικά όμως φαίνεται ότι ο λαός έχει μνήμη και ευαισθησία και όσο κι αν περνά ο χρόνος, δεν ξεχνά. Ισως και γιατί εμείς οι ίδιοι οι ιστορικοί τον βοηθάμε να μην ξεχάσει το παρελθόν. Αρκεί να έχει διάθεση να διαβάζει τα βιβλία μας!
Πώς είδατε τη μεταφορά της ιστορικής του μορφής στη μεγάλη οθόνη μέσα από την κινηματογραφική ταινία του Γιάννη Σμαραγδή;
Πιστεύω πως έκανε μια συγκινητική προσπάθεια να αποδώσει τον Καποδίστρια όπως ο ίδιος πίστευε ότι είναι, προσθέτοντας συγκίνηση, ευαισθησία, πατριωτική συνείδηση και ό,τι άλλο έκρινε κατάλληλο. Ομως, όση καλή διάθεση και αν έχει ένας καταξιωμένος σκηνοθέτης, δεν είναι εκ των πραγμάτων δυνατόν να αποδώσει την πολυπλοκότητα ενός τέτοιου προσώπου. Προσφέρει ωστόσο τη δυνατότητα να γνωριστεί το κοινό με το πρόσωπο αυτό. Εστω και όχι σε ακριβή μορφή. Πάντως, σε ένα άρθρο μου πριν ακόμη δω την ταινία είχα γράψει: «Και αν η ταινία του κ. Σμαραγδή δεν είναι αυτή που θα περίμενε κανείς να δει, προσφέρει σημαντικό έργο γιατί είναι βέβαιο ότι θα οδηγήσει μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων να αναζητήσουν την αλήθεια μέσα από τα βιβλία. Και αυτό είναι ένα τεράστιο κέρδος». Και το αποδεικνύουν τα χιλιάδες βιβλία που έχουν πουληθεί μέχρι σήμερα με θέμα τον Καποδίστρια.
Ως εκπαιδευτικός που δίδαξε επί δεκαετίες Ιστορία, πώς πιστεύετε ότι πρέπει να προσεγγίζεται σήμερα η προσωπικότητα του Καποδίστρια στη σχολική τάξη;
Η σημερινή διδασκαλία του μαθήματος της Ιστορίας έχει υποβαθμιστεί σε μεγάλο βαθμό, όπως και τα βιβλία με τα οποία διδάσκονται οι μαθητές. Δεν λείπουν όμως οι φωτισμένοι και ενημερωμένοι δάσκαλοι ούτε για την ελληνική Ιστορία ούτε για τον πρώτο Κυβερνήτη. Και είδα μόλις τις τελευταίες ημέρες δύο θαυμάσια παραδείγματα. Το πρώτο αφορά ένα δημοτικό σχολείο της Αττικής που προετοιμάζει για τις 25 Μαρτίου δύο μικρά θεατρικά δρώμενα με πρωταγωνιστή τον Καποδίστρια. Στο πρώτο, όπου παίρνουν μέρος πέντε μαθητές σε διάφορους ρόλους, ο Καποδίστριας αντιμετωπίζει πρώτη φορά την κατάσταση που ζει η Ελλάδα και εκφράζει την πίστη του στον αγώνα του λαού για ένα καλύτερο μέλλον.
Προβάλλει δηλαδή την πίστη του στη δύναμη του λαού να αλλάξει τη ζωή του. Στο δεύτερο, με άλλους μαθητές και χιουμοριστική διάθεση, παρουσιάζεται η προσπάθεια να διαδοθεί η καλλιέργεια της πατάτας. Και τα δύο είναι έξοχα. Θα παρουσιαστούν, με τη βοήθειά μου, σε σχολεία επίσης του Ηρακλείου Κρήτης και της Αρτας. Το δεύτερο αφορά το 4ο Δημοτικό Σχολείο Ναυπλίου, στο οποίο δάσκαλοι και μαθητές δημιούργησαν ένα παιχνίδι με κάρτες, σαν τράπουλα, με ερωτήσεις από τη ζωή και το έργο του Καποδίστρια. Με εντυπωσίασε. Τρόποι υπάρχουν πάντα. Αρκεί οι δάσκαλοι και οι καθηγητές να έχουν διάθεση να κάνουν κτήμα των μαθητών την Ιστορία της χώρας μας και το υπουργείο να έχει ευρύτητα σκέψης και να μην αντιμετωπίζει το μάθημα της Ιστορίας με δημοσιοϋπαλληλική νοοτροπία.
Αν μπορούσατε να συνοψίσετε σε ένα μήνυμα προς τους σημερινούς πολιτικούς, μέσα από το παράδειγμα του Καποδίστρια, ποιο θα ήταν αυτό;
Μόνο ένα πράγμα θα μπορούσα να ευχηθώ: να σέβονται τον όρκο που δίνουν όταν αναλαμβάνουν τα καθήκοντά τους, να υπηρετούν το συμφέρον του λαού και με τις πράξεις τους να τιμούν τους πολίτες που τους ψήφισαν, ώστε να έρθουν στη Βουλή για να τους εκπροσωπήσουν. Για μένα αυτό θα ήταν αρκετό!
