Μιράν Τσαλικιάν: «Το έργο μου εκτιμάται πολύ διαφορετικά στο εξωτερικό. Η ενασχόληση με τη σύνθεση, το πολυδιάστατο της μουσικής τέχνης αντιμετωπίζεται με πολύ περισσότερο σεβασμό σε σχέση με την Ελλάδα, δυστυχώς», τονίζει στην «κυριακάτικη δημοκρατία» ο συνθέτης
Συνέντευξη στη Γιώτα Βαζούρα
Η δημιουργία για τον Μιράν Τσαλικιάν δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Είναι μια διαρκής αναμέτρηση με τον χρόνο, τη μνήμη και τον άνθρωπο. Στη συζήτηση που ακολουθεί, με αφορμή το ορατόριο του «Τοκάτα για την κόρη με το καμένο πρόσωπο», ξεδιπλώνει τις σκέψεις του για την τέχνη και την εποχή μας.
Απέναντι σε μια πραγματικότητα όπου η μνήμη διαβρώνεται και η έννοια της ελευθερίας τίθεται εκ νέου υπό αμφισβήτηση, ο συνθέτης, ενορχηστρωτής και σολίστ μπουζουκιού Μιράν Τσαλικιάν επιμένει να τοποθετεί τη μουσική στο κέντρο ενός ευρύτερου, βαθιά ανθρώπινου και πολιτικού διαλόγου. Μεγαλωμένος στον Πειραιά, με ρίζες ελληνικές και αρμενικές, διαμορφώθηκε μέσα από τη συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών επιρροών, μια συνύπαρξη που αποτυπώνεται έντονα και στο έργο του, όπου η συμφωνική γραφή συναντά στοιχεία της ανατολικής και λαϊκής μουσικής παράδοσης. Με σπουδές στη μουσικολογία, ανώτερη σύνθεση και μουσική τεχνολογία, καθώς και πολυετή ενασχόληση με το πιάνο και το μπουζούκι, ο κ. Τσαλικιάν έχει διαμορφώσει μια πολυδιάστατη καλλιτεχνική ταυτότητα.
Παράλληλα, η πορεία του δεν περιορίζεται αποκλειστικά στη μουσική: ως υπαξιωματικός της Πολεμικής Αεροπορίας και πρωταθλητής στο μπιτς βόλεϊ, συνδυάζει δημιουργικότητα και πειθαρχία, βιωματικές εμπειρίες που επηρεάζουν ουσιαστικά τη σκέψη και τη σύνθεσή του.
Η διεθνής του παρουσία είναι έντονη, με έργα που έχουν σε όλο τον κόσμο, ενώ καθοριστική στιγμή στην πορεία του αποτέλεσε το 2019, η διάκριση του έργου του «The Heroes’ Oath», που επιλέχθηκε ως ύμνος της επετείου της δημοκρατικής εξέγερσης στη Νότια Κορέα, φέρνοντάς τον στο επίκεντρο ενός παγκόσμιου πολιτισμικού διαλόγου. Αντίστοιχα συνεργασίες και προσκλήσεις από χώρες όπως οι Φιλιππίνες επιβεβαιώνουν μια πορεία που ξεπερνά τα ελληνικά σύνορα.
Με αφορμή την «Τοκάτα για την κόρη με το καμένο πρόσωπο», το σύγχρονο ορατόριο για φωνές, χορωδία και ορχήστρα που συνέθεσε σε ποίηση του καθηγητή Ιωάννη Π.Α. Ιωαννίδη (σ.σ.: την 1η και τη 2 Απριλίου παρουσιάστηκε στον χώρο τεχνών Auditorium), το οποίο κινείται ανάμεσα στον ποιητικό λόγο και τη συμφωνική ένταση, ο συνθέτης μιλά στην «κυριακάτικη δημοκρατία» για τη μνήμη, την ευθύνη του καλλιτέχνη αλλά και για τις αντιφάσεις ενός πολιτιστικού τοπίου που, όπως ο ίδιος επισημαίνει, δεν αναγνωρίζει πάντα τους δημιουργούς του.
Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να μελοποιήσετε το συγκεκριμένο ποιητικό έργο του Ιωάννη Π.Α. Ιωαννίδη;
Δεν είχα άλλη επιλογή! Η επαφή με τoν ποιητικό λόγο του κ. Ιωαννίδη ήταν ακαριαία! «Μίλησε» απευθείας μέσα μου. Συγκέντρωνε, με χαρακτηριστικά έντεχνη και συνάμα διεισδυτική αισθητική, όλα αυτά τα στοιχεία που ήθελα τόσο πολύ να εκφράσω με τη μουσική μου. Και κάπως έτσι η σύζευξη των δυο μας γέννησε την «Τοκάτα», ένα πολύ ιδιαίτερο ορατόριο, που πλέον ανήκει στο ελληνικό και διεθνές κοινό.
Η «Κόρη με το καμένο πρόσωπο» λειτουργεί ως σύμβολο. Εσείς, τι βλέπετε σε αυτή τη μορφή;
«Η κόρη με το καμένο πρόσωπο» είναι ο ίδιος ο καθηγητής και κάθε άντρας και γυναίκα αυτού του τόπου, ο κάθε άξιος άνθρωπος που με αυταπάρνηση διεκδίκησε κάτι ανώτερο για τον ίδιο και την Ελλάδα και προδόθηκε, πολεμήθηκε για την πραγματική αριστεία του και δεν του επέτρεψαν να μείνει, να δημιουργήσει, να προσφέρει. Δεν αντέχει το «τέρας» της εκάστοτε εξουσίας τη σύγκριση με το ανώτερο. Κάνει την «ασχήμια» και το «λίγο» της να κραυγάζει. Η Κόρη – Τοκάτα, αν και της κάψανε το πρόσωπο και βυσσοδόμησαν εναντίον, γίνεται το απόλυτο σύμβολο ελευθερίας και με ακλόνητη πίστη και ψυχή δηλώνει, μολονότι ο καθηγητής γράφει το έργο του το 2012, το βροντερό της παρών και σήμερα. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος. Οσο κάποιοι θα τη «σκοτώνουν» κάθε μέρα, εμείς οι άνθρωποι της τέχνης, ο κ. Ιωαννίδης, εγώ και πόσοι άλλοι, θα είμαστε εδώ, απόλυτα μαζί της για να την αποθεώνουμε και να την αναδεικνύουμε!
Το έργο συνομιλεί με έννοιες όπως η μνήμη, η εξουσία και η Ιστορία. Μπορεί η μουσική να «κρατήσει» μνήμη;
Η μουσική έχει τη μαγική αυτή ιδιότητα να απευθύνεται απευθείας στο συναίσθημα, στο λεγόμενο ηλιακό πλέγμα του κάθε ανθρώπου, αφήνοντας ένα πρωτογενές αποτύπωμα στον καθένα, μιας και η ίδια δε γνωρίζει από σύνορα, φίλτρα κι όρια. «Εισβάλλει» ζωηρά κι άτακτα μέσα στον ψυχισμό του ακροατή προκαλώντας το συναίσθημα προτού προλάβει το λογικό να επεξεργαστεί και να προβάλει αντιστάσεις. Παρ’ όλα αυτά, η μουσική σαν ύψιστη τέχνη, που στόχο έχει να προσφέρει στον πολιτισμό, δεν παραβιάζει, σέβεται κι αφήνει, τελικά, ελεύθερο τον ακροατή να επιλέξει τι θα την κάνει.
Πόσο δύσκολο είναι να ισορροπήσει κανείς ανάμεσα στον λόγο και στη μουσική χωρίς το ένα να «σκεπάζει» το άλλο;
Δεν υπάρχει καμία δυσκολία να ισορροπήσει ο λόγος με τη μουσική ακριβώς γιατί στην πραγματική τέχνη δεν υφίσταται ανταγωνισμός κι είμαι κάθετος σε αυτό που διατυπώνω. Οι δύο τέχνες, ως μούσες, συμπορεύονται, συμπλέουν με σεβασμό. Το ένα φως δεν καλύπτει το άλλο. Ενώνονται, συμπληρώνονται και εκπέμπουν μεγαλύτερη λάμψη.
Πώς άρχισε η σχέση σας με τη μουσική και ποια ήταν τα πρώτα καθοριστικά σας ερεθίσματα;
Η σχέση μου με τη μουσική άρχισε από πολύ νωρίς, από την ηλικία των 5 ετών. Αρχικά έκανα πιάνο με τη Β. Νοβογιέφσκαγια και στην ηλικία των 12 ετών άρχισα και το μπουζούκι με τον Ν. Ζαφειρίδη. Η συνύπαρξη των κλασικών και των ρεμπέτικων ακουσμάτων με αυτούς τους εξαίρετους δασκάλους, ομολογουμένως, «έγραψε» μέσα μου και χαρακτήρισε και τη μετέπειτα μουσικοσυνθετική μου πορεία, όταν πια ολοκλήρωσα και τις σπουδές μου πάνω στην Ανώτερη Σύνθεση με άριστα. Είκοσι πέντε χρόνια σπουδών πάνω στη μουσική με πτυχία, μεταπτυχιακά και συνεχίζω σε διδακτορικό επίπεδο. Νόμιζα, αφελώς, ότι αυτό είναι αρκετό, όμως η μάθηση είναι αέναη. Και τίποτα από όλα αυτά δεν αποτελεί διαβατήριο για τη συνέχειά σου. Η μουσική δεν είναι θόρυβος, είναι τέχνη… Απαιτεί βαθιά γνώση, πειθαρχία, αφοσίωση, ταλέντο και ψυχή για να μπορέσεις να ανατρέψεις τους κανόνες της, αν χρειαστεί, άλλα και να την επαναπροσδιορίσεις με ισχυρό στίγμα, χαρακτήρα και προσωπικότητα. Τίποτα όμως από όλα αυτά δεν θα είχε συμβεί στη δική μου ζωή αν δεν εμφανιζόταν, σχεδόν καρμικά, ο άνθρωπος-φως, που το πέρασμά του από αυτή τη Γη αποτελεί από μόνο του ύψιστο έργο τέχνης της ίδιας της ζωής. Ο άνθρωπος που πίστεψε απόλυτα σε εμένα, ως άνθρωπο, και στο ταλέντο μου με ενθάρρυνε με περισσή ζέση κι επιμονή να συνεχίσω τις μουσικοσυνθετικές σπουδές μου, να διευρύνω τη ματιά και τους ορίζοντές μου πέρα από τα ελληνικά σύνορα και με ώθησε να ανοίξω τα φτερά μου σε παγκόσμιο επίπεδο. Η απόλυτη μούσα-έμπνευση της ζωής μου, η απόλυτη γυναίκα, η πραγματική σύντροφος, η παθιασμένη εκπαιδευτικός, που δεν έπαψε στιγμή να πιστεύει και να αγωνίζεται για τη μεγάλη αλλαγή, και τρυφερή μητέρα των τριών υπέροχων παιδιών μου, η Λίνα (Μαγδαληνή) Μίνη. Κάθε μα κάθε φορά που αναφέρομαι στη Λίνα συγκινούμαι…
Η μουσική σας γεφυρώνει ανατολικές και δυτικές παραδόσεις. Είναι αυτό μια συνειδητή επιλογή ή προκύπτει βιωματικά;
Η μουσική έχει μια ανωτερότητα από μόνη της. Εναν σεβασμό για τον άνθρωπο, την ταυτότητα και τις παραδόσεις κάθε πολιτισμού! Αγκαλιάζει τη διαφορετικότητα, μονιάζει και απαλύνει τις διαφορές! Ο ίδιος με μητέρα Ελληνίδα -Κεφαλλονίτισσα- και πατέρα Αρμένιο αποτελώ χαρακτηριστική περίπτωση ενός συνδυασμού δύο πολύ ξεχωριστών, με ιδιαίτερο στίγμα, πολιτισμών που δένουν τόσο γλυκά μέσα μου και αυτό αναδεικνύεται ξεκάθαρα στις συνθέσεις μου. Οπότε, για να απαντήσω και στο ερώτημά σας, σαφώς κι ήταν μια απόλυτα συνειδητή επιλογή το γεφύρωμα ανατολικών και δυτικών παραδόσεων, μέσα από τη μουσική μου και τα αποτελέσματα υπήρξαν εντυπωσιακά, ξαφνιάζοντας κι εμένα τον ίδιο.
Το έργο σας «The Heroes’ Oath» επιλέχθηκε ανάμεσα σε εκατοντάδες διεθνείς συμμετοχές και έγινε ύμνος μιας εθνικής επετείου. Τι σημαίνει για έναν συνθέτη μια τέτοια στιγμή;
Ηταν μια μοναδική, ασύλληπτη στιγμή στη μουσική μου πορεία και μια τεράστια εμπειρία ζωής! Η τιμή και ο σεβασμός που εισέπραξα ως συνθέτης και ως εκπρόσωπος της Ελλάδας ήταν το λιγότερο συγκινητική. Με τίμησαν εκπρόσωποι και υπουργοί της πολιτικής – στρατιωτικής ηγεσίας της Ν. Κορέας και κυρίως ο λαός τους με τόσο έντονο και ένθερμο τρόπο. Ολοι με ευχαρίστησαν για τη μουσική μου συνεισφορά στον πολιτισμό τους, όσο περίεργο κι αν ακούγεται εδώ. Το έργο μου «Heroes’ Oath» ερμηνεύτηκε συγκλονιστικά από την 100μελή κρατική τους ορχήστρα εκεί, σε ένα κατάμεστο και συγκλονιστικό ακροατήριο. Το έργο ήταν αφιερωμένο στα θύματα του «Κινήματος της 18ης Μαΐου» στην πόλη Gwangju, όπου στην Κορέα είναι η μέρα που αποκαταστάθηκε η δημοκρατία («May 18th Movement»). Τις 10 ημέρες που παρέμεινα εκεί έδωσα πολλές συνεντεύξεις, γνώρισα τις παραδόσεις τους, με ξενάγησαν σε όλα τους τα μνημεία και βέβαια στο ελληνικό μουσείο που διατηρούν εκεί, ως λάτρεις του ελληνικού πολιτισμού. Με έκαναν να νιώσω ότι κάνω πολιτιστική διπλωματία! Απίθανο συναίσθημα!
Η διεθνής αναγνώριση ήρθε σχετικά νωρίς. Σας δημιούργησε πίεση ή σας απελευθέρωσε;
Η πρώτη μεγάλη διεθνής αναγνώριση για εμένα ήρθε το 2018, λίγα χρόνια αφού είχα λάβει πτυχίο στη σύνθεση με υποτροφία, όταν ήμουν περίπου 30 ετών. Οπως αντιλαμβάνεστε, σε εκείνη την ηλικία βίωσα τη διεθνή μου αναγνώριση σαν την απόλυτη απελευθέρωση! Πιεστικό μάλλον υπήρξε το πλαίσιο στην Ελλάδα, που δεν ανοίγει εύκολα τις πόρτες σε έναν νέο άνθρωπο που επιθυμεί διακαώς να δημιουργήσει. Απλώς δεν είναι αρκετό στη χώρα μας. Προσωπικά, σαν Μιράν, δεν με πτοούν τα εμπόδια, είναι σχεδόν ανύπαρκτα στο οπτικό μου πεδίο, γιατί από τη φύση μου δεν σταματάω πότε να προσπαθώ και να κυνηγάω, όπου χρειαστεί, αυτό που μου δίνει ζωή, γεμίζει και ολοκληρώνει την ψυχή μου… Η μουσική…
Ποια από τις διακρίσεις σας θεωρείτε πιο καθοριστική για την πορεία σας μέχρι σήμερα;
Σίγουρα η διάκριση της Ν. Κορέας ήταν η καθοριστικότερη της ζωής μου, ακριβώς γιατί μια δική μου μουσική σύνθεση έγινε κομμάτι-σύμβολο δημοκρατίας ενός ολόκληρου λαού, ενός ολόκληρου πολιτισμού. Δεν θα μειώσω όμως την ανεκτίμητη αξία και των υπόλοιπων διεθνών και εντός Ελλάδας διακρίσεών μου. Καθεμία από αυτές έχει αφήσει ένα ξεχωριστό αποτύπωμα μέσα μου και με έκανε πιο «πλούσιο» ως άνθρωπο, πιο σεμνό και σίγουρα πιο συνειδητοποιημένο συνθέτη. Πολύ σημαντική εξίσου ήταν η περσινή πρόσκληση που έλαβα από το υπουργείο Πολιτισμού των Φιλιππίνων. Με κάλεσαν να δώσω διάλεξη στο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας και ερμηνεύτηκε το έργο μου από παραδοσιακή συμφωνική ορχήστρα σε τρεις μεγάλες συναυλίες.
Υπάρχει διαφορά στον τρόπο που «ακούγεται» η μουσική σας στο εξωτερικό σε σχέση με την Ελλάδα;
Η μουσική μου εκτιμάται κι αντιμετωπίζεται πολύ διαφορετικά στο εξωτερικό. Γενικότερα όμως, για να είμαστε ειλικρινείς, η υπόσταση, ο ρόλος του συνθέτη, οι πολυετείς σπουδές, η διαρκής ενασχόληση με τη σύνθεση, το πολυδιάστατο της μουσικής τέχνης είναι κάτι που γίνεται πλήρως αντιληπτό έξω και με πολύ περισσότερο σεβασμό σε σχέση με την Ελλάδα, δυστυχώς.
Πόσο δύσκολο είναι σήμερα για έναν Ελληνα συνθέτη να ακουστεί ουσιαστικά μέσα στην ίδια του τη χώρα;
Η Ελλάδα, όπως προανέφερα, δεν δίνει χώρο στους νέους συνθέτες. Οι κύκλοι είναι στενοί, απροσπέλαστοι και συγκεκριμένοι. Η διεθνής καταξίωση ίσως να αποτελεί και εμπόδιο, τροχοπέδη στην οποιαδήποτε προσπάθεια καταβάλλω να αναδείξω το έργο μου εδώ. Ομως αυτή η είναι μια γενικότερη στάση που επικρατεί στον πολιτισμό στην Ελλάδα. Σκεφτείτε ότι έπειτα από παγκόσμιες διακρίσεις μου στη σύνθεση στη Ν. Κορέα, στην Κίνα, στις Φιλιππίνες, τη Λιθουανία ουδέποτε με κάλεσε κάποιος επίσημος εδώ. Παρ’ όλα αυτά γνωρίζω προσωπικά τους πρέσβεις όλων των αναφερθέντων χωρών που διακρίθηκα, αφού ήταν οι πρώτοι που με κάλεσαν, μετά την επιστροφή μου, στην Ελλάδα για να με τιμήσουν και να με βραβεύσουν. Και βέβαια με καλούν κάθε χρόνο από τότε σε εκδηλώσεις τους και συνεργάζομαι και μαζί τους. Στη φετινή βράβευσή μου στις Φιλιππίνες ήταν η πρώτη φορά που ήρθαν στη συναυλία εκπρόσωποι από την πρεσβεία της Ελλάδας στη Μανίλα, οι οποίοι εντυπωσιάστηκαν με την αγάπη που μου έδειχναν οι απλοί πολίτες των Φιλιππίνων και με ρώτησαν: «Κ. Τσαλικιάν.,εμείς γιατί δεν σας ξέρουμε;»
Εχετε μιλήσει για την απουσία θεσμικής στήριξης σε κάποιες σημαντικές στιγμές σας. Αυτό σας απογοητεύει ή σας πεισμώνει;
Εχω μιλήσει κατά το παρελθόν και συνεχίζω να αναφέρομαι επίμονα στην απουσία οποιασδήποτε ουσιαστικής στήριξης στους Ελληνες συνθέτες και μουσικούς, αλλά δεν φαίνεται να αλλάζει κάτι. Τώρα αυτό αν με απογοητεύει; Με απογοητεύει για τα τόσο ταλαντούχα νέα παιδιά που διαθέτει αυτή η χώρα που ονειρεύονται και δημιουργούν με την ψυχή τους και αυτό απλά δεν είναι αρκετό.
«Ευθύνη του καλλιτέχνη είναι να κάνει τον τόσο άγριο κόσμο λίγο καλύτερο»
Πώς συνδυάζονται στη ζωή σας τόσο διαφορετικές ιδιότητες, όπως η μουσική, ο αθλητισμός και η στρατιωτική πειθαρχία;
Κανένας άνθρωπος δεν έχει μια πτυχή, μια πλευρά. Καθεμία από αυτές τις ιδιότητες που αναφέρετε αποτελούν σημαντικά κομμάτια-στοιχεία της ζωής μου, της ταυτότητάς μου, όπως και η διττή καταγωγή μου, που συνέβαλλαν και συνεχίζουν να συμβάλλουν και να προσδίδουν στην προσωπικότητα μου. Και τελικά να διαμορφώνουν τον τρόπο που εκφράζομαι στη σύνθεση.
Τι αναζητάτε σήμερα ως δημιουργός; Και τι θα θέλατε να αφήνει πίσω της η μουσική σας στον χρόνο;
Ειδικά αυτές τις σκοτεινές εποχές, που το τέρας του αυταρχισμού αναβιώνει, κλονίζεται κάθε έννοια δικαίου, ελευθερίας και δημοκρατίας κι έχει προδοθεί τόσο βάρβαρα ο άνθρωπος, μου έρχονται διαρκώς στον νου λόγια και στίχοι από τις μεγαλύτερες ποιητικές μορφές του πνευματικού πλούτου της χώρας μας αλλά και του πλανήτη όλου που με στιγμάτισαν και διαμόρφωσαν καθοριστικά την προσωπικότητά μου… Αυτά τα λόγια και οι στίχοι αποτελούν και την απόλυτη αλήθεια της ζωής και, κατ’ εμέ, απάντηση στο ερώτημά σας για το τι αποτύπωμα θα ήθελα να αφήσει η μουσική μου μέσα στον χρόνο…
Γ. Σεφέρης: Οταν στον δρόμο της Θήβας, ο Οιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: «Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ». Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας…»
Γ. Ρίτσος: «Γιατί εμείς δεν τραγουδάμε για να ξεχωρίσουμε, αδελφέ μου, από τον κόσμο. Εμείς τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο…»
Ποια είναι η μεγαλύτερη ευθύνη ενός καλλιτέχνη σήμερα;
Να καταφέρει να διατηρήσει ζωντανό το πραγματικό νόημα της ζωής, την ομορφιά της ζωής και να κάνει αυτόν τον τόσο άγριο κόσμο λίγο καλύτερο με την παρουσία και το έργο του…
