Μια γλυκιά παραμυθένια ιστορία για «καληνύχτα». Ενα δυνατό αστυνομικό μυθιστόρημα που κάνει τις διαδρομές μας στο μετρό να περνούν λίγο πιο γρήγορα ή εκείνο το δοκίμιο στο κομοδίνο του κρεβατιού μας, που μας «περιμένει» καρτερικά εδώ και μήνες να το ξεφυλλίσουμε.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Μικρές αναγνωστικές στιγμές, κλεμμένες από την καθημερινότητα, που μας ταξιδεύουν, μας κρατούν συντροφιά, μας ανοίγουν παράθυρα σε άλλους κόσμους.
Αν όμως, την ίδια στιγμή κάνουν κάτι πολύ περισσότερο; Αν κάθε σελίδα που γυρίζουμε αφήνει, με τον δικό της τρόπο, το αποτύπωμά της και στον εγκέφαλό μας; Η επιστήμη λέει πως ναι. Και μάλιστα από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Πρόσφατη ανασκόπηση επιστημονικών μελετών από ερευνητές του πανεπιστημίου του Κέμπριτζ έρχεται να «φωτίσει» όλα όσα μπορεί να προσφέρει στον εγκέφαλο μια από τις πιο απλές και αγαπημένες μας συνήθειες: το διάβασμα για ευχαρίστηση. Εξετάζοντας τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για διαφορετικές ηλικίες, από την παιδική ηλικία έως τα γηρατειά, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ανάγνωση συνδέεται με καλύτερη προσοχή και μνήμη, λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας και έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής.
Το μήνυμα που προκύπτει είναι ότι τα οφέλη δεν σταματούν όταν μεγαλώνουμε: στους ενήλικες το διάβασμα έχει συνδεθεί, μεταξύ άλλων, με λιγότερο στρες και μεγαλύτερη χαλάρωση, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες οι δραστηριότητες που διεγείρουν τον εγκέφαλο έχουν συσχετιστεί με βραδύτερη γνωστική φθορά και μικρότερο κίνδυνο άνοιας.
Οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν μάλιστα την ανάγνωση έναν «προσιτό και χαμηλού κόστους προστατευτικό παράγοντα σε όλη τη διάρκεια της ζωής», επισημαίνοντας ότι η καλλιέργεια της αναγνωστικής συνήθειας από μικρή ηλικία, μέσα από τα σχολεία, τις βιβλιοθήκες, τις λέσχες βιβλίου και άλλες κοινωνικές δράσεις, θα μπορούσε να αποτελέσει μια πρακτική στρατηγική για την ενίσχυση της υγείας του εγκεφάλου, της γνωστικής ανάπτυξης και της ψυχικής ευεξίας. Την ίδια στιγμή, πάντως, υπογραμμίζουν ότι οι ακριβείς μηχανισμοί μέσω των οποίων η ανάγνωση επιδρά στον εγκέφαλο δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως και απαιτείται περαιτέρω έρευνα.
Και όλα αυτά σε μια εποχή κατά την οποία η σχέση των νεότερων γενεών με το βιβλίο φαίνεται να δοκιμάζεται. Τα τελευταία στοιχεία του PISA 2025 δείχνουν πως η χώρα μας παραμένει αισθητά κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και ένα μεγάλο ποσοστό 15χρονων μαθητών δεν κατακτά ούτε το βασικό επίπεδο επάρκειας στα μαθηματικά, στην κατανόηση κειμένου και στις φυσικές επιστήμες.
Τι συμβαίνει, λοιπόν, πραγματικά στον εγκέφαλό μας όταν διαβάζουμε; Μπορεί ένα βιβλίο που ανοίγουμε στα πέντε μας χρόνια να αφήσει το αποτύπωμά του στον εγκέφαλό μας ως εφήβων; Μπορεί η ανάγνωση να αποτελέσει έναν σύμμαχο απέναντι στη γνωστική φθορά και την άνοια; Και, σε έναν κόσμο γεμάτο οθόνες, ειδοποιήσεις και ατελείωτο scrolling, τι χάνουμε όταν σταματάμε να διαβάζουμε; Με αφορμή τη νέα αυτή έρευνα, το «ENJOY» συνομίλησε με την καθηγήτρια Κλινικής Νευροψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχιατρικής του πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, Μπάρμπαρα Σαχακιάν, η οποία είναι ταυτόχρονα επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας και corresponding author της ενδιαφέρουσας αυτής μελέτης, που δημοσιεύθηκε στο «Psychological Medicine».
Η κυρία Σαχακιάν μάς εξηγεί γιατί το διάβασμα δεν είναι απλώς ένας τρόπος να περνάμε ευχάριστα τον χρόνο μας, αλλά μια δραστηριότητα που μπορεί να επηρεάζει τον εγκέφαλο και τις γνωστικές λειτουργίες σε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής μας. Η σχέση με τα βιβλία, σύμφωνα με την καθηγήτρια, μπορεί να αρχίσει πολύ πριν ένα παιδί καταφέρει να αποκρυπτογραφήσει μόνο του τις πρώτες λέξεις.
«Είναι εξαιρετικά σημαντικό οι γονείς να διαβάζουν μαζί με τα παιδιά τους από νωρίς, ώστε να δημιουργηθούν καλές αναγνωστικές συνήθειες» σημειώνει. «Το κοινό διάβασμα και το να διαβάζει κάποιος σε ένα παιδί προκαλεί ευχαρίστηση τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες» συμπληρώνει παρουσιάζοντάς μας στοιχεία και από ακόμα μία ερευνητική δουλειά της.
Σε μελέτη του πανεπιστημίου του Κέμπριτζ σε συνεργασία με το Fudan University, η ίδια και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι τα παιδιά που είχαν αρχίσει από νωρίς να διαβάζουν για ευχαρίστηση παρουσίαζαν, όταν έφτασαν στην εφηβεία, διαφορές στη δομή του εγκεφάλου, καλύτερη προσοχή, μνήμη και εκτελεστική λειτουργία, υψηλότερες ακαδημαϊκές επιδόσεις και λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας, σε σύγκριση με εκείνα που δεν είχαν ξεκινήσει να διαβάζουν από νωρίς. «Αυτοί οι πρώιμοι αναγνώστες είχαν επίσης περάσει λιγότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες και είχαν μεγαλύτερη διάρκεια ύπνου όταν ήταν έφηβοι».
Οπως μας εξηγεί, «τα ευεργετικά αποτελέσματα της ανάγνωσης θα είναι μεγαλύτερα στα παιδιά και στους εφήβους λόγω της μεγαλύτερης πλαστικότητας του εγκεφάλου τους. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό να καλλιεργήσουμε το ενδιαφέρον των παιδιών για την ανάγνωση από μικρή ηλικία. Η πλαστικότητα του εγκεφάλου είναι η εκπληκτική ικανότητά του να προσαρμόζεται, να αναδιοργανώνεται και να αλλάζει καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό του εγκεφάλου που μας επιτρέπει να μαθαίνουμε και να ανταποκρινόμαστε στις εμπειρίες και στο περιβάλλον. Η ανάγνωση προάγει τη μάθηση και την ανάπτυξη του εγκεφάλου μέσω της πλαστικότητας».
Από τον Ντοστογιέφσκι ως τα κόμικς
Πρέπει, άραγε, να βάλουμε ένα μεγάλο κλασικό μυθιστόρημα στα χέρια ενός παιδιού για να αγαπήσει το διάβασμα; Κάθε άλλο, διατείνεται η κυρία Σαχακιάν. Για την ίδια, η λέξη-κλειδί είναι η ευχαρίστηση. «Η λύση για να κάνουμε κάποιον να διαβάσει είναι να βρούμε βιβλία ή περιοδικά που τον ενδιαφέρουν και επομένως, παίρνοντάς τα στα χέρια του, θα απολαύσει. Αν οι άνθρωποι αρχίσουν να διαβάζουν αυτό που τους ευχαριστεί, τότε είναι πιθανό να διευρύνουν τους ορίζοντές τους και να δοκιμάσουν και άλλα αναγνώσματα».
Οταν πρόκειται μάλιστα για ένα παιδί ή έναν έφηβο, αυτό μπορεί να σημαίνει μια βιογραφία για τον αγαπημένο του ποδοσφαιριστή ή για έναν διάσημο κινηματογραφικό αστέρα, ακόμη και ένα κόμικ. Με άλλα λόγια, δεν έχει τόση σημασία από ποια πόρτα θα μπει κανείς στον κόσμο των βιβλίων. Σημασία έχει να θέλει να την ανοίξει…
Το ενδιαφέρον είναι ότι διαφορετικά αναγνώσματα φαίνεται να κινητοποιούν και διαφορετικές λειτουργίες. Οπως εξηγεί στο «ENJOY» η καθηγήτρια, ευρήματα από μελέτες νευροαπεικόνισης έχουν δείξει ότι «η ανάγνωση μυθοπλασίας πλούσιας σε κοινωνικό περιεχόμενο ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην κοινωνική νόηση και την κατανόηση της οπτικής του άλλου». Συγκεκριμένα, η μυθοπλασία ενεργοποιεί την κροταφοβρεγματική συμβολή, μια περιοχή σημαντική για τη λεγόμενη «θεωρία του νου», την ικανότητά μας, με απλά λόγια, να βλέπουμε τα πράγματα μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου».
Αντίθετα, περιοχές που σχετίζονται με τη σημασιολογική γνώση και τη γνώση πραγματολογικών πληροφοριών είναι πιθανό να ενεργοποιούνται περισσότερο κατά την ανάγνωση non-fiction βιβλίων. Ισως, λοιπόν, να μην είναι καθόλου τυχαίο ότι οι αναγνώστες δηλώνουν σε έρευνες πως το διάβασμα «μειώνει το αίσθημα μοναξιάς», τους κάνει να αισθάνονται «περισσότερο συνδεδεμένοι με τους άλλους», ενισχύει την ενσυναίσθηση και τους προσφέρει «μεγαλύτερη κατανόηση των άλλων». «Αυτές οι υποκειμενικές αναφορές αντικατοπτρίζουν στην πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν διαβάζουμε μυθοπλασία πλούσια σε κοινωνικό περιεχόμενο», εξηγεί η καθηγήτρια.
Η γενιά της οθόνης
Υπάρχει, όμως, και η άλλη εικόνα: Ενα παιδί με ένα κινητό στο χέρι, ένας έφηβος που περνά από το ένα σύντομο βίντεο στο επόμενο, ειδοποιήσεις, social media, ασταμάτητο scrolling και η προσοχή μας καλείται κάθε λίγα δευτερόλεπτα να στραφεί κάπου αλλού. «Μελέτες έχουν δείξει ότι το ψηφιακό περιβάλλον επηρεάζει την προσοχή και τη συγκέντρωση» επισημαίνει η κυρία Σαχακιάν.
Η ίδια αναφέρεται και σε πρόσφατο επιστημονικό άρθρο που συνυπέγραψε για τη ΔΕΠΥ (διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας) στα παιδιά, στο οποίο το ψηφιακό περιβάλλον συζητείται ως ένας από τους πιθανούς παράγοντες που σχετίζονται με την αύξηση των διαγνώσεων και των συνταγογραφήσεων για τη συγκεκριμένη διαταραχή. «Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχει επίσης αύξηση των διαγνώσεων και των συνταγογραφήσεων για ΔΕΠΥ στους ενήλικες και το ψηφιακό περιβάλλον πιθανότατα παίζει κάποιο ρόλο» προσθέτει.
Απέναντι στον καταιγισμό των γρήγορων εικόνων, ένα βιβλίο απαιτεί κάτι εντελώς διαφορετικό από τον εγκέφαλό μας: να παραμείνει συγκεντρωμένος. «Στη μελέτη μας που δημοσιεύθηκε στο “Psychological Medicine”, διαπιστώσαμε ότι τα παιδιά που διάβαζαν από νωρίς στη ζωή τους είχαν λιγότερα προβλήματα απροσεξίας όταν έγιναν έφηβοι».
Κι αν τα πρώτα χρόνια της ζωής είναι κρίσιμα, η ανάγνωση δεν παύει να έχει σημασία όταν μεγαλώνουμε. Πριν από χρόνια η Σαχακιάν είχε συνυπογράψει στο «British Medical Journal» ένα άρθρο γύρω από τη δυνατή φράση «Use it or lose it», δηλαδή «χρησιμοποίησε το μυαλό σου για να μην το χάσεις».
Γι’ αυτό είναι σημαντικό να «κρατάμε ενεργά τα νευρωνικά δίκτυα του εγκεφάλου προκειμένου να συνεχίσουν να λειτουργούν καλύτερα για περισσότερο χρόνο όσο μεγαλώνουμε» εξηγεί. «Η ανάγνωση είναι μια γνωστικά διεγερτική δραστηριότητα που κινητοποιεί τα νευρωνικά κυκλώματα και ενεργοποιεί σημαντικές περιοχές του εγκεφάλου για τη μάθηση και τη μνήμη, όπως ο ιππόκαμπος». Και εδώ βρίσκεται μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: ο ιππόκαμπος είναι μία από τις πρώτες περιοχές του εγκεφάλου που επηρεάζονται από τις αλλαγές που προκαλεί η νόσος Αλτσχάιμερ.
«Αν κρατάμε τον εγκέφαλό μας ενεργό μέσω της ανάγνωσης, τότε θα πρέπει να τον διατηρούμε σε καλύτερη λειτουργία για περισσότερο χρόνο» μας λέει. Τα ευρήματα που επικαλείται είναι εντυπωσιακά. Μία μελέτη σε μεγαλύτερους σε ηλικία ενήλικες έδειξε ότι η ανάγνωση τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα συσχετίστηκε με μειωμένο κίνδυνο γνωστικής εξασθένησης σε περίοδο 14 ετών. Ακόμα μία μελέτη βρήκε ότι η ανάγνωση έχει συνδεθεί με κατά 35% μειωμένο κίνδυνο άνοιας μέσα σε πέντε χρόνια.
Η λέξη «συσχετίστηκε» έχει σημασία. Τα στοιχεία δεν σημαίνουν ότι η ανάγνωση αποτελεί από μόνη της θεραπεία ή ότι μπορεί να αποτρέψει την άνοια. Αλλωστε, και η ίδια η ανασκόπηση επισημαίνει ότι οι ακριβείς εγκεφαλικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων προκύπτουν τα θετικά αποτελέσματα δεν έχουν κατανοηθεί πλήρως και απαιτείται περαιτέρω έρευνα.
Ενα βιβλίο απέναντι στη μοναξιά
Και κάπου εδώ η ιστορία του βιβλίου συναντά μια άλλη μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: τη μοναξιά. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Neurology», η Σαχακιάν και οι συνεργάτες της έδειξαν ότι η κοινωνική απομόνωση συνδεόταν με 26% αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Την ίδια ώρα, όπως αναφέρει η καθηγήτρια, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει επισημάνει ότι ένας στους τέσσερις μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους βιώνει κοινωνική απομόνωση. Κάπως έτσι, μια απλή λέσχη βιβλίου αποκτά μια εντελώς διαφορετική σημασία. «Γι’ αυτό οι λέσχες βιβλίου είναι ιδιαίτερα ωφέλιμες για τους μεγαλύτερους ανθρώπους» σημειώνει.
Η σύνδεση ανάμεσα στην ανάγνωση, στην κοινωνική επαφή και στη μοναξιά αναδεικνύεται και στην πρόσφατη ανασκόπηση, όπου οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι ομάδες ανάγνωσης μπορούν να βοηθήσουν τους ανθρώπους να αισθάνονται λιγότερο απομονωμένοι και περισσότερο συνδεδεμένοι με τους άλλους.
Αλλά οι λέσχες ανάγνωσης δεν αφορούν μόνο τους μεγαλύτερους. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ που επικαλείται η Σαχακιάν, 5% έως 15% των εφήβων αισθάνονται μοναξιά. Και η ίδια βλέπει στις σχολικές λέσχες βιβλίου έναν απλό τρόπο να συνδυαστούν ανάγνωση, συζήτηση και ανθρώπινη επαφή. «Εχει διαπιστωθεί ότι οι έφηβοι απολαμβάνουν τις λέσχες βιβλίου στα σχολεία, οπότε μπορούν να αποτελέσουν έναν χρήσιμο τρόπο για να τους κάνουμε να διαβάζουν και να συζητούν μεταξύ τους το βιβλίο» λέει. «Επομένως, αφήστε τους να έχουν κάποια επιλογή στο βιβλίο που θα συζητηθεί στη λέσχη βιβλίου».
Και τι γίνεται με όλους εμάς που κάποτε… καταβροχθίζαμε βιβλία και τώρα συνειδητοποιούμε ότι μπορεί να περάσουν εβδομάδες μέχρι να αποφασίσουμε να ανοίξουμε ένα από αυτά; Η απάντησή της είναι ίσως η πιο αισιόδοξη από όλες. «Ποτέ δεν είναι αργά να αρχίσεις να διαβάζεις ξανά. Ούτε χρειάζονται αναγνωστικοί μαραθώνιοι, λίστες με δεκάδες βιβλία ή φιλόδοξοι στόχοι» μας λέει και συνεχίζει: «Λίγο διάβασμα είναι καλύτερο από καθόλου. Περάστε λίγο χρόνο σε μια βιβλιοθήκη ή ένα βιβλιοπωλείο και βρείτε ένα βιβλίο που σας ενδιαφέρει.
Αν έχετε καιρό να διαβάσετε, αρχίστε απλώς με δέκα λεπτά την ημέρα και σταδιακά αυξήστε τον χρόνο. Μην ανησυχείτε αν χρειαστεί καιρός μέχρι να τελειώσετε το βιβλίο». Και υπάρχει ακόμη μία μικρή συμβουλή. Μην αισθανόμαστε υποχρεωμένοι να διαβάσουμε κάτι μόνο και μόνο επειδή μας το συνέστησε κάποιος άλλος.
Μια πρόταση μπορεί να είναι εξαιρετική όταν έχουμε κοινά ενδιαφέροντα με εκείνον που μας την κάνει. Διαφορετικά, εξηγεί, είναι καλύτερο να επιλέξουμε μόνοι μας το βιβλίο μας, ώστε η ανάγνωση να μην καταλήξει βαρετή. Γιατί, τελικά, πίσω από όλες τις έρευνες, τις εγκεφαλικές απεικονίσεις, τα ποσοστά και τις επιστημονικές αναλύσεις, η κυρία Σαχακιάν επιστρέφει σε αυτή την απλή φράση: «Το διάβασμα για ευχαρίστηση μας κάνει καλό στη γενικότερη υγεία του εγκεφάλου, στις γνωστικές λειτουργίες και στην ευεξία μας. Ξεκινήστε, λοιπόν, να διαβάζετε σήμερα».
