Ενα κουτί από τσιγάρα «κουβαλούσε» τον καημό του. Σε αυτό επάνω είχε γράψει για τις χαρές αλλά και τις πίκρες που «κρύβει» η ζωή ενός δημιουργού. «Αν θες ν’ ανέβεις τις ουράνιες σφαίρες, γίνε καλλιτέχνης. Μα αν θες να πιεις φαρμάκι γίνε καλλιτέχνης» είχε σημειώσει Αύγουστο του 1941 ο σπουδαίος Ελληνας ζωγράφος και αγιογράφος Φώτης Κόντογλου, «μπουχτισμένος» από την αδιαφορία του ελληνικού κράτους, το οποίο αρνούνταν πεισματικά να του πληρώσει τα έργα που με τόση μαεστρία είχε φιλοτεχνήσει για το Δημαρχιακό Μέγαρο Αθηνών. Σχεδόν 70 χρόνια μετά οι σχέσεις τους φαίνεται ότι «αποκαθίστανται». Ολο το αρχείο του Ελληνα καλλιτέχνη εδώ και μερικούς μήνες ανήκει στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο χάρη στη δωρεά των εγγονών του Παναγιώτη και Φώτη Μαρτίνου. Εχθές έγινε η παρουσίαση του αρχείου από τη διευθύντρια του πολιτιστικού ιδρύματος Αναστασία Λαζαρίδου παρουσία και των δωρητών αλλά και της γενικής γραμματέως του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνας Μενδώνη.
Δημοσιευμένα και ανέκδοτα κείμενα, επιστολές, φωτογραφίες, συμβόλαια παραγγελιών για μεγάλα εκκλησιαστικά σύνολα, προσχέδια, ημερολογιακές σημειώσεις καθώς και μελέτες περιλαμβάνονται στο αρχείο, το οποίο, όταν ταξινομηθεί και ψηφιοποιηθεί, θα είναι διαθέσιμο για το κοινό αλλά και για τον ερευνητικό κόσμο. Ξεχωριστής σημασίας είναι η αλληλογραφία του Κόντογλου με προσωπικότητες των γραμμάτων αλλά και της δημοσιογραφίας καθώς και κείμενά του, που δημοσιεύθηκαν σε εφημερίδα της εποχής.
«Δεν ήταν εύκολο να το αποχωριστούμε» είπε ο Φώτης Μαρτίνος. «Ειδικά τα χειρόγραφά του, όταν τα έδωσα, ήταν σαν να έχανα ένα δικό μου κομμάτι». Το αρχείο πέρασε στα χέρια των αδερφών Μαρτίνου το 2009, μετά τον θάνατο της κόρης του Κόντογλου Δέσπως. Εκείνοι το ταξινόμησαν, το ψηφιοποίησαν και το φωτογράφησαν. «Διαπιστώσαμε πολύ γρήγορα ότι τα έγγραφα αυτά δεν ήταν προσωπικά αλλά ιστορικά. Με λίγα λόγια, καταλάβαμε ότι το αρχείο δεν ανήκε σε εμάς, αλλά είναι κτήμα του ελληνικού λαού. Γι’ αυτό και αποφασίσαμε να το δώσουμε στο Βυζαντινό Μουσείο, διότι σκεφτήκαμε ότι εκεί θα ήθελε να είναι και ο ίδιος ο Κόντογλου» συμπλήρωσε ο κ. Μαρτίνος.
Η σχέση του αγιογράφου (έργα του κοσμούν τις μεγαλύτερες εκκλησίες της Ελλάδος) με το Βυζαντινό Μουσείο υπήρξε ιδιαίτερα στενή τη δεκαετία του ’30, και αυτό αφού εργάστηκε εκεί για μερικά χρόνια δημιουργώντας αντίγραφα σημαντικών μνημείων. «Ελπίζω η δωρεά αυτή να συμβάλει στην αποκατάσταση των σχέσεων του παππού μου με το ελληνικό κράτος, οι οποίες μόνο καλές δεν ήταν. Τράβηξε πολλά. Αυτή την περίφημη φράση στο κουτί από τα τσιγάρα την έγραψε μια περίοδο μεγάλης ανέχειας και ενώ περίμενε ακόμη να πληρωθεί για τα έργα της δημαρχίας. Είχε ξεσπιτωθεί και έμενε σε ένα γκαράζ για πολλά χρόνια» τόνισε ο κ. Μαρτίνος, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι μέσα από το αρχείο θα δει κανείς και χιουμοριστικές πλευρές της προσωπικότητας του δημιουργού. Για παράδειγμα, τη χειρόγραφη πρόσκληση για τα βαφτίσια του εγγονού του, την οποία είχε φτιάξει έχοντας ξεχάσει να βάλει ημέρα και ώρα!
Ένθετο
Την επόμενη μάλιστα χρονιά, κατά την οποία συμπληρώνονται τα 50 χρόνια από τον θάνατο του σπουδαίου Ελληνα δημιουργού, το Μουσείο έχει προγραμματίσει την πραγματοποίηση μιας μεγάλης έκθεσης. Σε αυτήν το κοινό εκτός από ένα μεγάλο μέρος του αρχείου θα έχει ακόμη την ευκαιρία να δει και έργα του Κόντογλου, που κοσμούν τις συλλογές του Βυζαντινού Μουσείου. Σε αυτόν θα είναι αφιερωμένο και το ετήσιο ημερολόγιο που θα εκδώσει το πολιτιστικό ίδρυμα με υλικό από το αρχείο.
Γιώτα Βαζούρα
