Στα γενέθλια της πρώτης δεκαετίας της Μεταπολίτευσης, «το τρενάκι γυρνούσε φωτισμένο κι αχνό στον αέρα». Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, όταν οι καρδιές χτυπούσαν με τα limit up και τα limit down του Χρηματιστηρίου, και εν αναμονή των Ολυμπιακών Αγώνων, «το τρένο ερχόταν απ’ το Βορρά στο Νότο πήγαινε, στην Αθήνα σφύριζε πάντοτε μία φορά κι εμείς μετρούσαμε κι άλλο μήνα». Στις μέρες μας, στην καρδιά του Μνημονίου, η αμαξοστοιχία πλέον δεν γυρνάει ούτε έρχεται. Γιατί, άραγε; «Αυτό το τρένο που δεν έρχεται δεν είναι το δικό μας, είναι κάποιας εταιρίας. Το δικό μας τρένο είναι τα πόδια μας, που θα μας πάνε τελικά στον προορισμό μας» διευκρινίζει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, ο οποίος μαζί με τον Χρήστο Θηβαίο, τον Οδυσσέα Ιωάννου και την παρέα των μουσικών τους παρουσιάζουν φέτος μια διαφορετική πρόταση.
Τα τραγούδια που σημάδεψαν σαν σφαίρες τη Μεταπολίτευση και τις πιο σημαντικές στιγμές των τελευταίων 40 ετών στην Ελλάδα αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της παράστασης «9.05» στο θέατρο Διάνα. Εκεί όπου οι δύο ερμηνευτές, με πρόσχημα ένα τρένο που ποτέ δεν έρχεται, μας ταξιδεύουν από τον Χατζιδάκι στον Θεοδωράκη, από τον Λοΐζο στον Ασιμο, από το χθες στο σήμερα, με αναγκαίες και καθαρτήριες αφηγηματικές στάσεις:
«Η αρχική ιδέα του Βασίλη ήταν να γράψω εγώ τα κείμενα και να ανέβουν στη σκηνή τέσσερις ηθοποιοί. Αυτό δεν μπορούσα να το κάνω και του το είπα. Πρώτον, γιατί είχα έναν μήνα καιρό και, δεύτερον, μου ζητούσε να γράψω σε έναν θεατρικό κώδικα που δεν τον κατέχω. Εγώ γράφω άρθρα 30 χρόνια, αλλά γράφω χρονογραφήματα. Λίγο αργότερα, όμως, με πήρε ο Βασίλης μέσα στη νύχτα και μου είπε: “Αλλαξε η ιδέα, όχι ηθοποιοί. Θέλεις να παίξεις εσύ τον εαυτό σου σαν να κάνεις εκπομπή στο ραδιόφωνο;” Του λέω “αυτό είναι άλλο, δεν υποδύομαι κάτι. Εφόσον τα κείμενα είναι δικά μου, θα κάνω αυτό που έκανα στο ραδιόφωνο”» εξομολογείται ο Οδυσσέας Ιωάννου, περιγράφοντας πώς υλοποιήθηκε η ιδέα της παράστασης. Συμπληρώνοντας, ο Χρήστος θηβαίος τονίζει ότι τα κείμενα αποτέλεσαν και το εφαλτήριο για την επιλογή των τραγουδιών.
Ποιος ήταν ο οδηγός για τη συγγραφή των κειμένων;
-Οδυσσέας: «Ο Βασίλης είχε στο μυαλό του περίπου επτά ενότητες. Και μου λέει: “Θέλω να μιλήσουμε για τη μάνα”. Οπότε μία ενότητα ήταν η μάνα. Μετά είπαμε ότι θέλουμε να μιλήσουμε για αυτό και για εκείνο. Τελικά καταλήξαμε σε οκτώ. Το ελληνικό τραγούδι είναι μία ενότητα. Δεν μπορούσε να μην υπάρχει. Ο σεισμός, το 2004, το Χρηματιστήριο, η αλλαγή το 1981».
-Χρήστος: «Με βάση αυτά τα θέματα και οι τρεις επιλέξαμε τα τραγούδια – από πού ξεκινάει και πού καταλήγει κάθε ενότητα».
-Βασίλης: «Μέλημά μας ήταν να βγαίνει απευθείας η εσωτερικότητά μας. Δεν έχουμε βάλει τραγούδια καταγγελίας. Εχουμε βάλει το ανθρώπινο στοιχείο και αυτό θέλαμε να εξυψώσουμε στις μέρες μας. Αυτή τη χαμένη υπερηφάνεια και αξιοπρέπεια. Να θυμίσουμε, δηλαδή, ότι είμαστε άνθρωποι. Θέλαμε να ξαναξυπνήσουμε την ανθρωπιά μας».
Δεν θεωρείτε ότι είναι βαρύ το φορτίο που επωμίζονται τα τραγούδια σαν κι αυτά που ακούγονται στην παράσταση;
-Χρήστος: «Τα τραγούδια δεν αλλάζουν τον κόσμο, μπορεί όμως να αλλάξουν τη συνείδηση του ενός, κι αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό».
-Βασίλης: «Τα τραγούδια λειτουργούν κι ως συμπαραστάτες, καθώς δίνουν κουράγιο σε αυτούς που ήδη αγωνίζονται. Εχουμε μεγάλη ανάγκη να ελπίζουμε και να πιστεύουμε σε κάτι καλύτερο από την εποχή που ζούμε. Γιατί τα τελευταία χρόνια ζούμε το χειρότερο».
Τονίζεται ότι «χρωστάμε στους ποιητές μας περισσότερα από τους δανειστές μας». Αλήθεια, αυτό δεν έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον στίχο του Βολφ Μπίρμαν «Κι οι ποιητές με χέρι υγρό, υμνούνε της πατρίδας τον χαμό»;
-Οδυσσέας: «Δεν πρέπει όμως να ξεχνάτε ότι ο Μπίρμαν γεννήθηκε Γερμανός και πέθανε Αμερικανός».
-Χρήστος: «Στα χρόνια εκείνα συνέβαινε το εξής: Ανθρωποι του πνεύματος, όπως θα μπορούσαν να είναι από τον Αριστοτέλη μέχρι τον Μπίρμαν, ή από τον Μότσαρτ, ήταν άνθρωποι με μεγάλη αισθητική και φορείς τέχνης, που όμως, για να ζήσουν, έπρεπε να είναι αυλικοί. Οπότε ο επαναστατικός ρεαλισμός κάποια στιγμή τούς απώθησε. Δηλαδή το γεγονός ότι ήταν αυλικός ο Μπαχ δεν σημαίνει ότι η δουλειά του δεν ήταν σημαντική, ή η αξία του. Επρεπε να ζήσει 13 παιδιά και γι’ αυτό είχε παραγγελία κάθε εβδομάδα να γράφει κάτι, και εφηύρε τη φούγγα, όπου ήτανε διαφορετικές μελωδίες πλεγμένες η μία μέσα στην άλλη. Ητανε άλλα χρόνια, μετά περάσαμε αλλού, περάσαμε σε μια νοοτροπία. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί και με ανθρώπους όπου ταυτόχρονα υπήρξαν – όπως, για παράδειγμα, ο Ουγγαρέτι στην Ιταλία, ένας συγκλονιστικός ποιητής, που χρησιμοποιήθηκε από το καθεστώς του Ντούτσε. Από την άλλη μεριά, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ήταν μεγάλος ποιητής. Ακόμα και ο Νίτσε χρησιμοποιήθηκε. Υπήρξαν όμως και ποιητές, όπως ο Μαγιακόφκσι ή ο Μποτλέρ -θεωρήθηκαν καταραμένοι μετά- ή ο Καμί, που λειτούργησαν και με τη ζωή τους ως ανυπότακτοι. Σήμερα δεν έχουμε παρά να εισπράττουμε όλη αυτή τη μεγάλη τέχνη για να μπορέσουμε να τη μεταδώσουμε».
Συμφωνείτε με την άποψη ότι έκλεισε ο κύκλος της Μεταπολίτευσης και βρισκόμαστε μπροστά στην αρχή μιας νέας εποχής;
Οδυσσέας: «Δεν ξέρω αν ζούμε μια ιστορική στιγμή. Αυτό είναι κάτι που θα κριθεί ύστερα από χρόνια. Εγώ, όμως, ετούτη την εποχή αισθάνομαι ωραία, χωρίς σε καμία περίπτωση να συμφωνώ με την άποψη κάποιων να πάμε στην Ευρώπη να χύσουμε αίμα. Η βρόμα του αίματος δεν βγαίνει από πάνω σου ποτέ και σε ακολουθεί για πολλές γενιές».
Χρήστος: «Σε αυτόν τον πλανήτη ο καπιταλισμός ιδιωτικοποιεί τα κέρδη και κοινωνικοποιεί τις ζημιές. Αντίθετα, η τέχνη θεωρώ ότι κοινωνικοποιεί τα κέρδη και ιδιωτικοποιεί τις ζημιές».
Θεωρείτε ότι ο κόσμος έχει ανάγκη να ελπίζει κάπου; Κι αν προδοθεί;
Οδυσσέας: «Η ελπίδα πολύ εύκολα γίνεται παγίδα, συνήθως μεταθέτει τη λύση σε ένα απώτερο μέλλον και τη βάζει στα χέρια κάποιων σωτήρων. Η ελπίδα και η αισιοδοξία δεν έχουν να κάνουν με το μέλλον, αλλά με το τι κάνεις στο παρόν σου. Δεν είναι αυτό που περιμένεις, αλλά αυτό που γεννάς ο ίδιος. Θεωρώ τη δημοκρατία και την ελευθερία νούμερο ένα και μετά το να έχουμε να φάμε. Δεν πρέπει, όμως, να μας διαφεύγει ότι στην εποχή μας εμφανίζουν ποσοστό ανέργων στο 30%, κάτι που το θεωρώ πρόστυχο – καθώς σε αυτό αθροίζουν όσους έχουν οικογένειες και δουλεύουν για 400 ευρώ ή για λιγότερο. Επίσης, πρέπει να τονιστεί ότι μεγάλες ομάδες ψηφοφόρων μετακινούνται πάρα πολύ εύκολα, ανάλογα με το τι πιστεύουν για την πολιτική, ποιον θέλουν να λιθοβολήσουν, ποιον περιμένουν για σωτήρα. Αυτοί οι άνθρωποι είναι κυρίως που περιμένουν σωτήρες».
Χρήστος: «Η ελπίδα είναι όλη μας η ύπαρξη, που την κουβαλούν τα παιδιά μας κι όλος ο κόσμος, κι ευχόμαστε να μη βαρύνει το αύριο του ελληνικού Κοινοβουλίου. Το νόημα και η ελπίδα της παράστασης -όπως λέει και ο Οδυσσέας στο κείμενό του- είναι “να μην υπάρξουν άνθρωποι που θα γλιστρήσουν από τα χέρια μας σαν ποτήρια”».
Βασίλης: «Αυτό που θα θέλαμε να νιώθει ο κόσμος, βλέποντας την παράσταση, είναι να γεμίζει με ελπίδα».
Στην παράσταση υπάρχει το εύρημα ενός ανεπίδοτου γράμματος προς τον πατέρα του Οδυσσέα, μέσα στο οποίο καταγράφονται οι σκέψεις, οι αλήθειες και οι φόβοι των εποχών που ζήσαμε. Ο πατέρας λειτουργεί συμβολικά;
-Οδυσσέας: «Καταρχάς, υπάρχει κάποιος τον οποίο τον λατρεύεις από τη μία και από την άλλη είναι εκείνος που θα του ζητήσεις ευθύνες. Τον νταντεύεις προς το τέλος, αλλά είναι αυτός που λες ότι ευθύνεται για τα καλά και για τα κακά. Για παράδειγμα, με έμαθε ότι “το παν είναι, αγόρι μου, μεγαλώνοντας να έχεις σπίτι δικό σου”. Ενας μύθος της Ελλάδας που τον ζήσαμε, ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μας, το φάγαμε αμάσητο όλοι μας».
-Χρήστος: «Και που αποπληρώνεις τις τράπεζες για αυτό».
-Οδυσσέας: «Ενα 70% του πατέρα που χρησιμοποιείται δεν είναι συμβολικό και ένα 30% είναι συμβολικό, αυτός δηλαδή που μας γέννησε, μας μεγάλωσε, μας γαλούχησε, του χρωστάμε πάρα πολλά, του καταλογίζουμε πάρα πολλά και θέλουμε να του πούμε με ένα γράμμα όλα αυτά τα πράγματα. Ούτε αυτός όμως έρχεται, άρα είμαστε τελείως μόνοι μας. Αυτό είναι καλό και πάμε στο μέλλον με τα πόδια μόνοι μας. Ο καθένας γεννάει το οξυγόνο του. Ενα μεγάλο ποσοστό του οξυγόνου και του νερού μας το παράγουμε μόνοι μας. Ενα άλλο ποσοστό το ψάχνουμε μέσα σε λογικότητες. Αυτό το πράγμα γίνεται. Μπρος πίσω. Αλλά, αν δεν παράγεις και μόνος σου οξυγόνο από μέσα σου, δεν πας πουθενά. Αλλά ένα μεγάλο κομμάτι το παίρνεις από την κοινωνία».
-Βασίλης: «Ως προς το σήμερα, πρέπει οπωσδήποτε να είμαστε ενεργοί πολίτες. Πρέπει να είμαστε αλληλέγγυοι μεταξύ μας να βλέπουμε τι γίνεται και να προσπαθούμε να το προλάβουμε. Δεν είναι τα πρόσωπα που μπορούν να κάνουν μια επανάσταση. Πρέπει με συνείδηση και με γνώση· αυτό είναι ενεργός πολίτης. Σημασία έχει το εμείς και όχι το εγώ. Παλιά λέγανε ότι όποιος δεν ασχολιόταν με τα κοινά τον έλεγαν ιδιώτη, εξ ου και το idiot το σαξονικό»
«Πάντα έχω ελευθερία στις επιλογές μου»
Για τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου η φετινή παράσταση ήταν μια ιδέα που είχε στο μυαλό του από καιρό. Η άμεση και θετική ανταπόκριση τόσο των Χρήστου Θηβαίου και Οδυσσέα Ιωάννου όσο και του σκηνοθέτη Παντελή Βούλγαρη ήταν κάτι που τον χαροποίησε ιδιαίτερα, όπως και το γεγονός ότι θεατές από 5 έως και 70 ετών γίνονται κοινωνοί τόσο του μουσικού όσο και του θεατρικού λόγου. «Είμαι σε έναν χώρο που δεν έχει τα μεγάφωνα της συναυλίας ή της μουσικής σκηνής. Οι παραστάσεις είναι νωρίς, δεν ξενυχτάει ο κόσμος, δεν πίνει, δεν καπνίζει και αυτό είναι ένα νέο μαγικό στοιχείο για μένα. Μου αρέσει πάρα πολύ, αλλά ξέρω ότι θα μου λείψει και το άλλο, οι συναυλίες. Ποτέ μου δεν δεσμεύτηκα για τις επιλογές μου» τόνισε. Η επιτυχία ή όχι του εγχειρήματος δεν τον άγχωσε, καθώς, όπως προσθέτει, «οι άνθρωποι που πάνε στις μουσικές σκηνές ανέκαθεν πήγαιναν και στο θέατρο. Σε αντίθεση με τις πίστες, που δεν γίνεται αυτό».
«Δεν θέλω κάπου να δείξω με το δάχτυλο»
Για τον Οδυσσέα Ιωάννου η συγγραφή των κειμένων της παράστασης αποτέλεσε μια μεγάλη πρόκληση. Με οδηγό του όσα έζησε από παιδί, κατάφερε το ταξίδι με το τρένο της Μεταπολίτευσης να μην είναι μονότονο. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε! Πίκρα, χαρά, νοσταλγία και ελπίδα περιμένουν σε κάθε στάση για να επιβιβαστούν. «Ο,τι αναφέρω στο κείμενο είναι αληθινό. Οντως, φοβάμαι σαν τώρα, όταν άκουσα τη φράση “γενική επιστράτευση”. Αν είσαι έξι χρόνων και ακούς τη φράση “γενική επιστράτευση”, είσαι σίγουρος ότι ο μπαμπάς σου πάει στον πόλεμο. Και πραγματικά, το πρωί που ξύπναγα, ρώταγα τη μάνα μου: “Αλήθεια, πες μου, ο μπαμπάς πήγε στον πόλεμο;” Αυτό τον φόβο τον έζησα πάρα πολύ έντονα. Το βγάζω στο κείμενο. Προσπάθησα να πιάσω όσο το δυνατόν περισσότερο κοινό τόπο του αισθήματος όλων μας και ό,τι ζήσαμε τα τελευταία 40 χρόνια. Γι’ αυτό και δεν έβαλα μέσα μόνο πολιτικά γεγονότα. Γι’ αυτό υπάρχει ο σεισμός. Πραγματικά το θεωρώ πολύ σημαντικό γεγονός, ήταν μια μεγάλη στιγμή αλληλεγγύης. Δεν ήθελα το κείμενο να έχει διδακτισμό και δάχτυλο, γιατί δεν έχω να δείξω προς κάπου. Δεν έχω να δείξω προς τα πού πρέπει να πάμε. Το να δηλώνει κάποιος κάτι είναι μόνο μια δήλωση και εμένα δεν μου λέει τίποτα. Το θέμα είναι τι κάνεις τώρα. Πόσο ανθρώπινος είσαι, πόσο δημιουργικός είσαι, πόσο δίκαιος είσαι και με ποιον τρόπο μπορείς να πλησιάσεις αυτόν τον ιδανικό τρόπο» τόνισε.
Γέννημενος για το θεατρικό σανίδι
Για τον Χρήστο Θηβαίο, η θεατρική σκηνή δεν του ήταν άγνωστη. Με χαρακτηριστική άνεση κινείται και καταφέρνει άλλοτε να τσαλακώνεται ως δυστυχισμένος σαιξπηρικός Αμλετ και άλλοτε να παίρνει κεφάλια -σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ιωάννου-, ερμηνεύοντας τον δικό του Αμλετ. «Είναι κάτι που μου βγήκε αυθόρμητα. Αλλωστε, είμαι γόνος ηθοποιών -και ο μπαμπάς και η μαμά-, αλλά, αν δεν είχε υποστηριχτεί από το σύνολο των συναδέλφων, δεν θα το βλέπατε αυτό. Οφείλουμε πολλά στις ακριβές συμβουλές της Ελένης Ράντου, που μας βοήθησε σε κάθε λεπτομέρεια της παράστασης. Πάντως, το καλοκαίρι μαζί με τον Βασίλη θα ξαναγυρίσουμε στις συναυλίες, που μας αρέσουν επίσης τόσο πολύ, κάνοντας μια μεγάλη περιοδεία» ανέφερε. Πάντως, ο Οδυσσέας Ιωάννου είναι απόλυτος για τις υποκριτικές ικανότητές του, σκορπώντας το γέλιο στην παρέα. «Ο Θηβαίος δεν είναι ηθοποιός, ο Θηβαίος είναι ρόλος, κάτι που σημαίνει ότι θα πρέπει να ρωτήσεις άλλους ηθοποιούς “θα παίζατε ποτέ Θηβαίο;”. Αυτό είναι το θέμα. Δεν είναι να παίξει ο Θηβαίος άλλους ρόλους, είναι ρόλος αυτός».
INFO
Οι «συνταξιδιώτες»
Μαζί με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου, τον Χρήστο Θηβαίο και τον Οδυσσέα Ιωάννου περιμένουν το τρένο των «9.05» έως την Κυριακή των Βαΐων στο θέατρο Διάνα και οι Ανδρέας Αποστόλου, Μάξιμος Δράκος (πιάνο), Στέφανος Δημητρίου (κρουστά), Βαγγέλης Πατεράκης (μπάσο), Μαίρη Μπρόζη (βιολί – τραγούδι) και Γιάννης Αυγέρης (κιθάρες – πνευστά). Σκηνοθεσία: Παντελής Βούλγαρης. Σκηνικά: Αντώνης Δαγκλίδης. Φωτισμοί: Κατερίνα Μαραγκουδάκη. Μουσική ενορχήστρωση: Ανδρέας Αποστόλου. Ηχοληψία: Αλέκος Μπίτος. Video design: grou3. Φωτογραφίες: Γιάννης Μαργετουσάκης.
Μίλτος Τσεκούρας
