Ουδείς γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί και διά τούτο δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε κάποιον «τυχερό» πριν δούμε πώς θα κλείσει ο κύκλος του
«Ω της πατρίδας μου της Θήβας κάτοικοι, βλέπετε, αυτός εδώ ο Οιδίπους, που ξακουστά αινίγματα ήξερε να λύνει και παντοδύναμος ήταν -ποιος από τους πολίτες ζηλόφθονα δεν έβλεπε την τύχη του;- σε ποια τρικυμία φριχτής συμφοράς είναι πεσμένος. Για τούτο δεν πρέπει, καρτερώντας να ιδούμε την στερνήν ημέρα, θνητό να μακαρίζουμε, πριν να φτάσει της ζωής το τέρμα χωρίς να πάθει κανένα κακό».
Σοφοκλέους «Οιδίπους Τύραννος», στ. 1524-1530, εκδόσεις Πάπυρος, σελ. 87
Ετσι κλείνει η σοφόκλεια τραγωδία που με έναν και μόνο χαρακτήρα της, τον Οιδίποδα, προσέφερε εργασία σε πάμπολλους επαγγελματίες χειριστές και ερμηνευτές αναμνήσεων και εμπειριών των πελατών τους (ψυχολόγοι και ψυχαναλυτές). Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, μία επινόηση του Ζίγκμουντ Φρόιντ, ήταν ο σκελετός πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε η χρυσοφόρα βιομηχανία της ψυχανάλυσης. Ο Φρόιντ σκέφτηκε ότι ο Οιδίπους είναι ένα πανανθρώπινο σύμβολο της απώθησης των ιδεών και των συναισθημάτων όλων των ανθρώπων (όταν βρίσκονται στη νηπιακή – παιδική ηλικία) να αποκτήσουν τον γονιό του αντιθέτου φύλου εξοντώνοντας τον γονέα του ιδίου φύλου. Και αυτό γιατί ο Οιδίπους, δίχως να το γνωρίζει, σκότωσε τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη μητέρα του.
Εχοντας κατά νου την πρόκληση τόσων συζητήσεων, συνεδρίων και συνεδριών, επιστημονικοφανών ερίδων και την απέραντη βιβλιογραφία που έχει… ξεγεννήσει στον κόσμο μας μια απλή ερμηνεία των κινήτρων του τραγικού Οιδίποδα, μπορούμε εύκολα να αναλογιστούμε πόσοι νέοι ορίζοντες θα ανοιχτούν, όταν αυτός ο επαγγελματικός κλάδος αποφασίσει να εμπνευστεί από ακόμα έναν μυθολογικό ήρωα, ημίθεο, ηρωίδα, Τιτάνα κ.ο.κ: από τον Ωρίωνα, τον Πρωτέα, τον Θησέα, τον Ιδομενέα, τη Γλαύκη, τον Ιαπετό, τον Τυφωέα, τον Οδυσσέα, τον Θερσίτη, τη Μέδουσα κ.ά.
Ενα πρόσωπο να διαλέγουν κάθε φορά, και θα μπορούν (ερμηνεύοντάς το και αποφαινόμενοι περί του «συμπλέγματός» του) να έχουν μια προσοδοφόρα απασχόληση για τουλάχιστον έναν αιώνα ακόμα – χωρίς μάλιστα να μπορεί οποιοσδήποτε να αποδείξει ότι σφάλλουν, διότι η απόδειξη της εσφαλμένης ερμηνείας των ελληνικών μύθων θα προϋπέθετε την αποκάλυψη των προθέσεων και των κρυμμένων μηνυμάτων τους από τους ίδιους τους δημιουργούς…
Μοιραία άγνοια
Πάντως, το απόσπασμα από τον «Οιδίποδα Τύραννο» που παρατέθηκε στην αρχή του κειμένου δεν περιγράφει κάποιο δυσνόητο σύμπλεγμα και ενοχικό σύνδρομο, το οποίο απωθούν οι άνθρωποι και ερμηνεύουν μόνο οι «ειδικοί». Αυτό που δαχτυλοδείχνει ο Χορός είναι ένας από του πολλούς συρμούς που τροχοδρομούν στις ράγες της σωφροσύνης του μακρού ελληνικού χρόνου. Η περίληψή του θα μπορούσε κάλλιστα να αποδοθεί με το «μηδένα προ του τέλους μακάριζε» και το «γνώθι σαυτόν». Η πατρότητα της πρώτης φράσης ανήκει στον Σόλωνα. Ειπώθηκε στον διάλογό του με τον ζάπλουτο, πλην αδαή και απερίσκεπτο Κροίσο. Η προτροπή «γνώθι σαυτόν» αποδίδεται στον Χίλωνα τον Λακεδαιμόνιο.
Ο Οιδίπους ήταν παράδειγμα προς μίμηση – μέχρι που αποκαλύφθηκε στους άλλους και στον ίδιο η πραγματική ταυτότητά του. Οι πολίτες ήθελαν να έχουν την τύχη του και τις δεξιότητές του μέχρι το τραγικό τέλος της βασιλείας του και την ανακάλυψη του μιάσματος το οποίο βάραινε τον τόπο και τον γέμιζε αρρώστια. Ηταν ο ίδιος ο βασιλιάς η πηγή του κακού και η λύση του προβλήματος του λαού περνούσε από την ολοσχερή διάλυση του οίκου του – μια διάλυση που, ουσιαστικά, εκείνος προκάλεσε διότι δεν γνώριζε ποιος ήταν. Επραξε τα χειρότερα θέλοντας να κάνει το καλό και έπεσε στον βούρκο επιδιώκοντας να αποφύγει το κακό.
Ο Χορός στην αρχαία τραγωδία παίζει τον ρόλο της κοινής γνώμης, αλλά ενίοτε αποτελεί και το μέσο με το οποίο εκφράζεται η θέση των θείων δυνάμεων. Στο κλείσιμο της τραγωδίας ο Χορός με αυτά τα λόγια προειδοποιεί του πάντες: να μην εφησυχάζουν. Μέχρι το τέλος του βίου ουδείς γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί και διά τούτο δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε κάποιον «τυχερό» πριν διαπιστώσουμε πώς θα κλείσει ο κύκλος του. Αν δεν γνωρίζει τον εαυτό του, θα καταλάβει (όταν πια θα είναι πολύ αργά) πόσο δεινές αποδεικνύονται οι συνέπειες των επιλογών του – κι αυτό θα ισχύσει σε πολλαπλάσιο βαθμό αν κατέχει δημόσιο αξίωμα.
Σε τούτη την περίπτωση, ειδικά στην εποχή μας, σπάνια το τέλος δικαιολογεί ή επισφραγίζει αρμονικά την εκστατική χαρά και την ηδονή της εξουσίας. Το φινάλε μιας περιόδου δύναμης αφήνει πικρή γεύση ανημπόριας και ματαίωσης στα χείλη των ηγετών.
