Δεν υπάρχει πιο τραγική εξέλιξη από την αδελφοκτόνο σύγκρουση. Γι’ αυτό οφείλουμε να συζητούμε, πρωτίστως επιστημονικά, και να τοποθετήσουμε τον Εμφύλιο Πόλεμο στο ιστορικό συνειδητό με την υπενθύμιση «Ποτέ Ξανά».
Το ενδιαφέρον στοιχείο του ελληνικού Εμφυλίου είναι ότι αποτελεί ένα γεγονός κορύφωσης, ένα ολοκληρωμένο φαινόμενο που ξεκινά από το 1943 με τις συγκρούσεις στην Ηπειρο μεταξύ των δυνάμεων του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, περνά στη φάση της θουκυδίδειας Στάσης μετά την Απελευθέρωση και φτάνουμε στο τραγικό γεγονός της κορύφωσης του Εμφυλίου, που ξεκινά με το χτύπημα των 33 κομμουνιστών ανταρτών υπό τον Αλέξανδρο Ρόσιο στις 30 Μαρτίου 1946 στον σταθμό Χωροφυλακής στο Λιτόχωρο.
Είναι λάθος να θεωρήσουμε ότι για ένα τόσο απόλυτα καταστροφικό γεγονός ευθύνεται μόνο μία πλευρά. Για παράδειγμα, το ΚΚΕ αποτυγχάνει πλήρως μετά την Απελευθέρωση να ενταχθεί στο μεταπολεμικό πολιτικό σκηνικό, να απεξαρτηθεί από τον απόλυτο έλεγχο του Στάλιν αλλά και να διαγνώσει ορθολογικά το διεθνές περιβάλλον, όπως αυτό είχε ήδη αρχίσει να δημιουργείται από τις Διασκέψεις της Τεχεράνης και της Γιάλτας. Από την άλλη, οι αστικές φιλελεύθερες δυνάμεις απέτυχαν να τιμωρήσουν τις δυνάμεις αυτές που αποδεδειγμένα είχαν συνεργαστεί με τους ναζί κατά τη διάρκεια της Κατοχής αλλά και να δομήσουν το συνεργατικό πλαίσιο με το ΚΚΕ σε πολιτικό επίπεδο, μια εξέλιξη ασφαλώς για την οποία ευθύνεται εξίσου και η ηγεσία του ΚΚΕ. Αν κάποιος συγκρίνει την Ελλάδα με την Ιταλία την ίδια εποχή, με ένα κράτος δηλαδή που διέθετε ένα ισχυρό και πολυάριθμο Κομμουνιστικό Κόμμα και μια εξίσου ισχυρή αστική διάσταση, θα διαπιστώσει ότι ο ρόλος των ηγετών εκεί, Ντε Γκάσπερι και Τολιάτι, ήταν καταλυτικός ως προς τη μη εμφύλια κατάληξη. Μια εξέλιξη που δεν έλαβε χώρα στον τόπο μας.
Δεν είναι δυνατόν να εμβαθύνουμε στο όλο θέμα. Προτείνω να εμβαθύνετε με τα εξαιρετικά πονήματα των: Ν. Μαραντζίδη, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, 1946-1949, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2010. Θ. Σφήκα, Οι Αγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα: Ο Ιμπεριαλισμός της Μη-Επέμβασης, Φιλίστωρ 1997. St. N. Kalyvas, The Logic of Violence in Civil War, Cambridge University Press, 2006. Το τελευταίο πόνημα δεν είναι μια ιστορική προσέγγιση, αλλά μια πρωτότυπη μελέτη στη διάσταση της ενδοκρατικής βίας που λαμβάνει χώρα ως κεντρικό εργαλείο επικράτησης κατά τη διάρκεια μιας εμφύλιας σύρραξης.
Σε έναν εμφύλιο πόλεμο δεν υπάρχουν μόνο θύτες και μόνο θύματα. Οι ρόλοι εναλλάσσονται και όποιος δεν το αναγνωρίζει καταφεύγει στην απλούστευση. Το σίγουρο είναι ότι η κατάληξη του Εμφυλίου, η επικράτηση των αστικών δυνάμεων, λειτούργησε θετικά για την πορεία της Ελλάδας κρατώντας την έξω από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Ενα από τα πλέον ιστορικά στελέχη της ελληνικής Αριστεράς άλλωστε, ο Λεωνίδας Κύρκος, είχε κάποτε πει: «Με πιάνει τρόμος αν σκεφτώ ότι θα νικούσαμε στον Εμφύλιο». Το ενδιαφέρον στοιχείο στη μετεμφυλιακή Ελλάδα είναι η αμηχανία του αστικού κόσμου απέναντι στην επικράτησή του στον Εμφύλιο, με αποτέλεσμα ένα τόσο σημαντικό γεγονός να το καρπώνεται η Ακρα Δεξιά και να το επικαλείται ως «απειλή επανάληψης» η Ακρα Αριστερά.
Ο ελληνικός Εμφύλιος ολοκλήρωσε την καταστροφή της «χρυσής γενιάς» του Μεσοπολέμου, απογύμνωσε την ύπαιθρο, παρήγαγε την τριτοκοσμική αστυφιλία και χώρισε την ελληνική κοινωνία ξανά σε καλούς και κακούς, «τρέφοντας» την πείνα της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας για σύγκρουση και ρήξη με τον διπλανό και τον κανιβαλισμό.
Σαν χθες, στις 29 Αυγούστου 1949 ο εμφύλιος σπαραγμός έληξε διατηρώντας την Ελλάδα στον φυσικό της χώρο, στον δυτικό κόσμο. Οφείλουμε να διδαχθούμε από την καταστροφή και να περιφρουρήσουμε όλοι την ενότητα της πατρίδας, πάντα το με μέτρο και τον ορθολογισμό που επιτάσσει η φιλελεύθερη αστική δημοκρατία.
