Αντίστροφα μετρά ο χρόνος για την παρουσίαση των μεγαλύτερων αλλαγών που έχουν γίνει ποτέ στο Κληρονομικό Δίκαιο, μετά από οκτώ δεκαετίες ακινησίας. Αύριο, Τρίτη ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης και ο υφυπουργός Ιωάννης Μπούγας αναμένεται να παρουσιάσουν τις αλλαγές στις οποίες κατέληξε η Επιτροπή για την Αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου
Πρόκειται για μια ριζική αναμόρφωση που κρίνεται αναγκαία, καθώς το ισχύον πλαίσιο –ψηφισμένο το 1946– αντανακλά αντιλήψεις και κοινωνικά πρότυπα μιας άλλης εποχής, τα οποία πλέον δεν μπορούν να καλύψουν τις σημερινές ανάγκες.
Από τα 326 άρθρα του ισχύοντος κληρονομικού δικαίου:
- 135 υφίστανται πλήρη αναθεώρηση,
- 28 καταργούνται,
- 17 νέα άρθρα προστίθενται,
εισάγοντας μεταξύ άλλων τον νέο θεσμό της κληρονομικής σύμβασης, ο οποίος για πρώτη φορά επιτρέπεται στη χώρα μας.
Η νέα εποχή στην κληρονομική διαδοχή: κληρονομική σύμβαση και συνδιαθήκη
Κεντρικό στοιχείο των αλλαγών αποτελεί η εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης, μιας συμφωνίας μεταξύ του διαθέτη και των μελλοντικών κληρονόμων του για τον τρόπο διανομής της περιουσίας μετά θάνατον. Ενώ στο ισχύον δίκαιο η σύμβαση αυτή ήταν απολύτως απαγορευμένη, πλέον όχι μόνο επιτρέπεται, αλλά ενσωματώνεται ήδη στο πρώτο άρθρο του νέου νομοθετήματος: η «περιουσία (…) περιέρχεται από τον νόμο ή από διάταξη τελευταίας βούλησης (διαθήκη, κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου)».
Η κληρονομική σύμβαση θα είναι δεσμευτική για όλα τα μέρη, χωρίς δυνατότητα μονομερούς ανάκλησης, εκτός εάν ο κληρονόμος διαπράξει σοβαρό παράπτωμα, όπως κακούργημα. Παράλληλα, θα μπορεί να ακυρωθεί δικαστικά σε περιπτώσεις πλάνης, απάτης ή απειλής.
Σημαντική καινοτομία αποτελεί και η δυνατότητα συνδιαθήκης, δηλαδή διαθήκης που υπογράφεται από περισσότερα πρόσωπα, κάτι που μέχρι σήμερα απαγορευόταν από το άρθρο 1717 του Αστικού Κώδικα. Πλέον, όταν «πράξη στην οποία συμπλέκονται οργανικά οι τελευταίες βουλήσεις περισσοτέρων» προκύπτει ότι υπήρχε κοινή βούληση δέσμευσης, θα μπορεί να λάβει ισχύ κληρονομικής σύμβασης.
Ενίσχυση του επιζώντος συζύγου – Τι αλλάζει στη νόμιμη μοίρα
Το νέο πλαίσιο ενισχύει σημαντικά τη θέση του επιζώντος συζύγου στην εξ αδιαθέτου διαδοχή:
- Όταν υπάρχει ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 της κληρονομιάς.
- Με δύο ή περισσότερα παιδιά, διατηρείται το 1/4.
- Όταν δεν υπάρχουν γονείς ή παιδιά, ο σύζυγος καθίσταται αποκλειστικός κληρονόμος, χωρίς δικαιώματα στην τρίτη σειρά (παππούδες, θείοι, ξαδέλφια).
Επαναστατική αλλαγή αποτελεί και η αναμόρφωση στον θεσμό της νόμιμης μοίρας. Το ποσοστό παραμένει ίδιο, όμως η μορφή του δικαιώματος αλλάζει από εμπράγματη σε ενοχική: ο νόμιμος μεριδιούχος δεν αποκτά πλέον αυτομάτως κυριότητα σε ακίνητα, αλλά δικαίωμα χρηματικής αποζημίωσης. Έτσι αποφεύγονται οι συγκυριότητες που οδηγούσαν σε αδιέξοδα, καθυστερήσεις και απαξίωση περιουσιών.
Κληρονομικά δικαιώματα σε συντρόφους εκτός γάμου
Σημαντική ανατροπή αποτελεί η αναγνώριση κληρονομικών δικαιωμάτων στους συντρόφους σε ελεύθερη σχέση. Αν και αρχικά δεν προβλεπόταν καμία αποδοχή τέτοιων δικαιωμάτων, το τελικό κείμενο περιλαμβάνει ρύθμιση που μπορεί να φτάσει έως και στην απόκτηση ολόκληρης της κληρονομιάς, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις:
- να μην υπάρχει επιζών σύζυγος ή σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης,
- να μην υπάρχουν συγγενείς μέχρι 4ου βαθμού,
- η ελεύθερη συμβίωση να έχει διαρκέσει τουλάχιστον 3 χρόνια (όχι απαραίτητο σε περίπτωση ύπαρξης παιδιού).
Με αυτή την προϋπόθεση, ο σύντροφος θα έχει και το δικαίωμα της αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας για έναν χρόνο μετά τον θάνατο, χωρίς αντάλλαγμα. Παράλληλα, σύζυγοι, σύντροφοι με σύμφωνο συμβίωσης και σύντροφοι σε ελεύθερη σχέση δικαιούνται την οικοσκευή που χρησιμοποιούσαν από κοινού.
Οριστικό τέλος στη σύγχυση για τα χρέη – Δικαστικός εκκαθαριστής για την κληρονομία
Κατάργηση μεγάλης πηγής αποποιήσεων φέρνει η νέα διάταξη περί ευθύνης:
«ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομιάς, εκτός αν το δηλώσει».
Πλέον, τα χρέη ικανοποιούνται μόνο από το ενεργητικό της κληρονομιάς, η οποία θα αποτελεί αυτοτελή ομάδα περιουσίας, διοικούμενη από δικαστικό εκκαθαριστή. Μόνο εάν απομείνει καθαρή περιουσία, αυτή θα αποδίδεται στους κληρονόμους.
Αλλαγές στις ιδιόγραφες διαθήκες και ειδικές διατάξεις για νοσηλευόμενους
Η παραδοσιακή ιδιόγραφη διαθήκη διατηρείται, αλλά με αυστηρότερες δικλίδες. Πλέον, πρέπει να παραδίδεται σε συμβολαιογράφο, ο οποίος θα τη δημοσιεύει μετά θάνατον. Αν εγκαθιστά ως κληρονόμους συγγενείς εκτός στενών γραμμών, απαιτείται να κηρυχθεί κυρία μέσω γραφολογικής πραγματογνωμοσύνης.
Ειδική διάταξη προβλέπεται για διαθήκες που καταρτίζονται από νοσηλευόμενους:
«Ιδιόγραφη διαθήκη (…) είναι άκυρη κατά το μέρος που με αυτή καταλείπονται περιουσιακά στοιχεία σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα στα οποία ανήκουν τα θεραπευτήρια αυτά ή τα οποία τα διοικούν ή απασχολούνται με οποιαδήποτε σχέση με αυτά, εκτός αν πρόκειται για πρόσωπα που καλούνται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή».
Καταργείται επίσης η αίρεση χηρείας, ενώ η έκτακτη διαθήκη λόγω κινδύνου θανάτου πλέον μπορεί να συνταχθεί σε κάθε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, όχι μόνο σε ταξίδια με ελληνικά πλοία.
