Ο Αθηναίος με την αριστοκρατική καταγωγή που θεμελίωσε τη «λογική» μέθοδο της καταγραφής, χωρίς μυθοπλασία και με τεκμήρια. Η εξορία, η συμπάθεια στην Αθήνα και ο Περικλέους Επιτάφιος
O Θουκυδίδης, ένας από τους πλέον σημαντικούς ιστορικούς της αρχαιότητας, καταγόταν από την Αθήνα και έζησε περίπου από το 460 μέχρι το 400 π.Χ. Προερχόταν από παλαιά αριστοκρατική οικογένεια με συντηρητικά φρονήματα.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Με την έκρηξη του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 π.Χ.) άρχισε αμέσως τη συγγραφή ενός έργου, το οποίο θα περιείχε την ιστορία αυτής της μεγάλης διαμάχης, τη σημασία της οποίας ο Θουκυδίδης αντιλήφθηκε αμέσως. Το 424 π.Χ. εκλέχτηκε στο σώμα των στρατηγών, δεν μπόρεσε όμως να εμποδίσει την απώλεια της Αμφίπολης και γι’ αυτό εξορίστηκε για 20 χρόνια.
Εκεί συνέχισε στη συλλογή του υλικού για την περαιτέρω εξιστόρηση. Μετά το τέλος του πολέμου επέστρεψε στην Αθήνα, όπου ίσως και πέθανε. Το έργο του έμεινε ημιτελές και εκδόθηκε μετά το θάνατό του σε οκτώ βιβλία. Στα γεγονότα, όμως, του έτους 411 π.Χ. διακόπτεται απροσδόκητα.
Ερμηνεία
Το πρώτο βιβλίο δίνει μια γενική εισαγωγή με επισκόπηση παλαιότερων πολέμων στην Ελλάδα και μια περιγραφή της ειρηνικής περιόδου των 50 χρόνων από τη λήξη των Περσικών Πολέμων, όπως επίσης και την εξιστόρηση των γεγονότων πριν από την έκρηξη των εχθροπραξίων του 431 π.Χ. Με την προσπάθειά του για αντικειμενικότητα, παρά τη συμπάθειά του για την Αθήνα (συνέγραψε τον «Επιτάφιο» του Περικλή για τους πεσόντες κατά το πρώτο έτος του πολέμου), ο Θουκυδίδης έγινε ο θεμελιωτής της ιστορικής επιστήμης με τη σύγχρονη σημασία του όρου.
Θεμελίωσε την αντικειμενική ιστοριογραφία μέσω της αντίληψης και της ερμηνείας των συμβάντων με βάση τις εσωτερικές προϋποθέσεις τους και τον χαρακτήρα των δρώντων προσώπων. Το ύφος τους είναι πυκνό αλλά απέριττο και επιδιώκει την αφαίρεση στα διηγηματικά τμήματα, ενώ στις Δημηγορίες διαφαίνεται η επιρροή της σύγχρονης ρητορικής του.
Για τη ζωή του Αθηναίου ιστορικού, του ανθρώπου που συνέγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο οποίος διήρκεσε από το 431 μέχρι το 404 π.Χ. (αν και θεωρείται ο μεγάλος ιστορικός της αρχαιότητας), οι πληροφορίες που έχουμε είναι πενιχρές. Παραδόθηκαν δύο βιογραφίες του και η εκτενέστερη είναι εκείνη που έγραψε ο Μαρκελλίνος, ο οποίος έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ. Η άλλη είναι πιο σύντομη, αλλά και οι δύο είναι γεμάτες ανακρίβειες και αντιφάσεις. Ο Μαρκελλίνος είναι πιθανόν ότι αντλεί τις πληροφορίες του για τον Θουκυδίδη από έργο του Πραξιφάνου, μαθητή του Θεοφράστου.
Ο Θουκιδίδης, λοιπόν, καταγόταν, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, από μια μεγάλη οικογένεια της Θράκης, με την οποία συγγένευε και ο Μιλτιάδης. Ηταν ξάδελφος του πολιτικού Κίμωνος και κληρονόμησε ένα πλούσιο κτήμα με χρυσωρυχεία στη Θράκη. Η ακριβής χρονολογία της γέννησής του δεν είναι γνωστή, αλλά το πνεύμα του διαμορφώθηκε υπό την επίδραση των σοφιστών. Χωρίς να παραδεχτεί τα δόγματα οποιουδήποτε δασκάλου, έμαθε το βασικό: Να εξετάζει και να κρίνει τα γεγονότα χωρίς προκατάληψη. Κατόρθωσε από νωρίς να εξοικειωθεί με τον νεότερο τρόπο σκέψης, που ανέλυε τα πολιτικά και ηθικά ζητήματα και εφάρμοζε τη λογική σε κάθε πράγμα του κόσμου.
Ο Θουκυδίδης πρέπει να ήταν τουλάχιστον 25 χρονών -μερικοί θεωρούν πως ήταν 40- όταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος το 430 π.Χ. Αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου πήρε την απόφαση να τον εξιστορήσει και στα πρώτα τουλάχιστον χρόνια η συγγραφή της Ιστορίας ήταν σχεδόν σύγχρονη με τα γεγονότα. Το 424 π.Χ. τον έκαναν στρατηγό και τον έστειλαν στη Θράκη, αλλά η απώλεια της Αμφιπόλεως οδήγησε στην καταδίκη και την εξορία του. Χρόνια ολόκληρα έμεινε μακριά από την Αθήνα και τον περισσότερο καιρό τον πέρασε στο κτήμα του στη Θράκη, ταξιδεύοντας όμως συχνά για να μαζεύει υλικό για το έργο του: Φαίνεται πως επισκέφτηκε τη Σικελία, γιατί η αφήγησή του της αθηναϊκής εκστρατείας δεν μπορούσε να είχε γραφτεί από άνθρωπο που δεν ήξερε τις Συρακούσες.
Αντιφάσεις
Μετά το τέλος του πολέμου, το 404 π.Χ., μπόρεσε να γυρίσει στην Αθήνα. Πέθανε μετά το 399 π.Χ., ίσως και μετά το 396. Αφησε το βιβλίο του ατελείωτο και υπάρχουν αντιφατικές πληροφορίες σχετικά με τον θάνατό του. Οι οικογενειακοί δεσμοί που είχε ο Θουκυδίδης στην Αθήνα τον διευκόλυναν ασφαλώς να αποκτήσει αυθεντικές πληροφορίες, ενώ η στρατιωτική του εξάσκηση και πείρα τον βοήθησε να γίνει ιστορικός του πολέμου.
Η δεύτερη εστία του, η Θράκη, συνέβαλε στο να διατηρεί κάποια απόσταση από την Αθήνα και να βλέπει τα γεγονότα αντικειμενικότερα. Η εξορία του ενίσχυσε αυτή την τάση και του έδωσε την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με ανταγωνιστές της χώρας του. Το θαύμα που πραγματοποίησε η Αθήνα με την απόκρουση των περσικών στιφών και το φαινόμενο της αθηναϊκής ηγεμονίας, και μάλιστα ηγεμονίας που κυβερνιόταν δημοκρατικά, πράγματα πρωτοφανή για την εποχή εκείνη, προκάλεσαν το εντονότατο ενδιαφέρον του Θουκυδίδη. Ηθελε να εξακριβώσει, με κριτικές παρατηρήσεις, πώς πολιτεύτηκε η ηγεμονία στον αγώνα όπου θα δοκιμάζονταν οι δυνάμεις της.
Επιπλέον, η ιστορία που σχεδίαζε να γράψει έπρεπε να είναι μόνο πολεμική και να μην παρεκτρέπεται σε γεωγραφία, ανθρωπολογία ή αλλά θέματα. Ετσι, ο Θουκυδίδης υπήρξε ο ιδρυτής της «πολιτικής ιστορίας». Οι γνώμες για τον τρόπο με τον οποίο έκανε τη σύνθεση του έργου του είναι πολλές και διαφορετικές.
Τα τρία μέρη του Πελοποννησιακού Πολέμου
Η ιστορία του Θουκυδίδη διαιρείται σε δύο μέρη. Το πρώτο τελειώνει με την Πενταετή Ειρήνη του 421 π.Χ., που φάνηκε τότε ότι επισφράγιζε το τέλος του πολέμου και του έργου του Θουκυδίδη. Το δεύτερο μέρος αρχίζει με μια εισαγωγή, στην οποία ο Θουκυδίδης αναγγέλλει τη συνέχεια του θέματός του μέχρι την κατάληψη των Αθηνών (404 π.Χ.). Εξηγεί ότι, αν μπορούμε να διαιρέσουμε όλη την περίοδο 431-404 π.Χ. σε τρία μέρη -πρώτα ο δεκάχρονος πόλεμος, έπειτα η επτάχρονη ανακωχή και, τέλος, ο δεύτερος πόλεμος-, η σωστότερη άποψη είναι πως ο πόλεμος ήταν ενιαίος και κράτησε 27 χρόνια, γιατί και η ανακωχή αποτελούσε στην πραγματικότητα πόλεμο.