Μπορεί το πρωτοχρονιάτικο ρεβεγιόν να μονοπωλεί τις συζητήσεις και το γιορτινό τραπέζι να βρίσκεται στο επίκεντρο των εορτασμών για την αλλαγή του χρόνου, ωστόσο η ελληνική παράδοση είναι πλούσια σε έθιμα που σκοπό έχουν να αποχαιρετίσουν τον παλιό χρόνο και να υποδεχτούν τον νέο με φαντασία, πειράγματα και κέφι.
Στη Χαλκιδική η παράδοση θέλει τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς η βρύση στα χωριά να παραμένει ανοιχτή, για να «τρέχει» η τύχη όλο τον χρόνο, ενώ οι νοικοκυρές, πέρα από τη βασιλόπιτα, φροντίζουν να φτιάξουν τα «κλίκια», τα «φταζμίτ’κα» και άλλα γλυκά, για να τρατάρουν τους καλαντιστές, τους επισκπέπτες και φυσικά τα μέλη της οικογένειας. Συγκεκριμένα στην Ορμύλια ζυμώνουν ένα ειδικό κουλούρι σε σχήμα οχταριού για τον άγιο Βασίλειο, το οποίο αφήνουν στο εικονοστάσι του για το καλό του χρόνου.
Στην Ηπειρο η Πρωτοχρονιά συνδυάζεται με παιχνίδια και φωτιές. Το έθιμο του πουρναριού επιβάλλει οι επισκέψεις σε φιλικά σε συγγενικά σπίτια να πραγματοποιούνται υπό το φως αναμμένου κλαριού αφού, όπως πιστεύεται, όταν γεννήθηκε ο Χριστός οι βοσκοί πήγαν να προσκυνήσουν με αναμμένα πουρνάρια. Το ίδιο έθιμο, παραλλαγμένο, εμφανίζεται σε πολλές περιοχές της Ηπείρου, όπου οι επισκέπτες μπαίνοντας στο σπίτι ρίχνουν φύλλα δάφνης στο τζάκι λέγοντας ευχές. Αγαπημένο πρωτοχρονιάτικο παιχνίδι, επίσης στην Ηπειρο, είναι τα «καρύδια», που παίζεται με τα καρύδια που περίσσεψαν από τις βασιλοκουλούρες και τα χριστόψωμα. Οι παίκτες χαράσσουν μια γραμμή στο χώμα και πάνω εκεί τοποθετούν τα καρύδια. Επειτα, από απόσταση ενός με δύο μέτρα, προσπαθούν να σημαδέψουν τα καρύδια. Οποιος πετύχει κερδίζει τον καρπό και συνεχίζει το σημάδι.
Στη Σάμο, χωρίς «προβέντα» Πρωτοχρονιά δεν νοείται. Πρόκειται για μια πιατέλα από γλυκά που χαρακτηρίζει τη νοικοκυροσύνη της οικοδέσποινας και στην οποία συνήθως περιέχεται και η βασιλόπιτα που έχει φτιάξει. Επίσης, όποιος κάνει ποδαρικό ανταμείβεται με «μπουλιστρίνα», δηλαδή με χρηματικό ποσό.
Το έθιμο της «καλής χέρας» περιμένουν πώς και πώς τα παιδιά στην Κρήτη ακόμα και σήμερα, με τους παππούδες και τους στενούς συγγενείς να δίνουν πρωτοχρονιάτικο μποναμά στα νεαρότερα μέλη της οικογένειας. Στην Καστοριά τα «μπουλούκια», οι περίφημες ομάδες μεταμφιεσμένων, ανοίγουν την αυλαία για τα «Ραγκουτσάρια», τα πρωτοχρονιάτικα καρναβάλια που κρατούν πολλές μέρες.
Με κολόνιες υποδέχονται το νέο έτος οι κάτοικοι στην Κεφαλλονιά και σε άλλα νησιά των Επτανήσων. Το βράδυ της παραμονής βγαίνουν στους δρόμους και κρατώντας μπουκάλια με αρώματα ραίνουν ο ένας τον άλλο τραγουδώντας «Ηρθαμε με ρόδα και ανθούς να σας ειπούμε χρόνους πολλούς!»
Η ιστορία της βασιλόπιτας απο τα ρωμαικά Σατουρνάλια
Η ιστορία του εθίμου της βασιλόπιτας ανάγεται στα ρωμαϊκά Σατουρνάλια, τα ελληνικά Κρόνια, που ήταν κυρίως αγροτικές γιορτές της βλάστησης και της νέας χρονιάς. Στα Σατουρνάλια συνηθιζόταν η εκλογή με λαχνό, που ήταν κουκί ή φασόλι, του «βασιλιά των Σατουρναλίων», που θα μπορούσε να είναι ακόμα και άσημος πολίτης ή δούλος ο οποίος, κερδίζοντας τον λαχνό, θα έχαιρε δόξας και τιμών. Η παράδοση μεταφέρθηκε στους βυζαντινούς χρόνους, κατά τους οποίους στον εορτασμό του Δωδεκάμερου οι συμμετέχοντες στα συμπόσια διασκέδαζαν εκλέγοντας πάλι με λαχνό τον τυχερό της βραδιάς, τον οποίο έχρηζαν «βασιλιά».
Γιατί όλη η χώρα σπάει το ρόδι
Το σπάσιμο του ροδιού μπροστά στην κεντρική είσοδο για καλή τύχη είναι ένα έθιμο που διατηρείται ακόμα και σήμερα σε ολόκληρη σχεδόν την Ελλάδα. Ο νοικοκύρης του σπιτιού πρέπει να χτυπήσει το κουδούνι, να του ανοίξει κάποιος άλλος και να μπει πρώτος στο σπίτι με το δεξί πόδι, σπάζοντας με δύναμη το ρόδι στην είσοδο του σπιτιού, λέγοντας: «Με υγεία και χαρά το νέο έτος! Κι όσες ρόγες έχει το ρόδι τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας».
Χρυσάνθη Λαμπροπούλου
