Κάθε φορά που αντικρίζει κανείς τους πίνακές του αντιλαμβάνεται αμέσως το καλλιτεχνικό μεγαλείο αυτού του ταλαντούχου δημιουργού, που έφυγε στα μέσα του 16ου αιώνα από τον γενέθλιο Χάνδακα της Κρήτης κυνηγώντας την αναγνώριση και την καταξίωση στα εικαστικά εργαστήρια των μεγάλων ζωγράφων της Ευρώπης. Σε αυτή τη μεθυστική μαγεία που αποπνέουν τα έργα του θέλουν φέτος να μας παρασύρουν οι δύο χώρες που τον διεκδικούν ακόμη και σήμερα με το ίδιο πάθος και σφρίγος. Ισπανία και Ελλάδα γιορτάζουν τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, γνωστού στα πέρατα της γης με το προσωνύμιο Ελ Γκρέκο, με μια σειρά εκθέσεων και θεματικών αφιερωμάτων για τον καλλιτέχνη που επηρέασε με τις ψηλόλιγνες μορφές του όσο κανείς άλλος τους μεταγενέστερους συναδέλφους του. Η φετινή χρονιά, τόσο από την Ελλάδα όσο και από την Ισπανία, έχει ανακηρυχτεί ως «έτος Ελ Γκρέκο» τιμώντας έτσι τον υπερήφανο Κρητικό που κατέκτησε ολόκληρο τον πλανήτη και δεν σταμάτησε -παρά το γεγονός ότι έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του εκτός Ελλάδας- να υπογράφει τα έργα του με τη φράση «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει».
Η πόλη-σύμβολο
Στην Ισπανία, στο επίκεντρο των εκδηλώσεων φυσικά βρίσκεται το Τολέδο, η πόλη που ταυτίστηκε με τον δημιουργικό οίστρο του. Εκεί, στις 14 Μαρτίου, θα ξεκινήσει μία από τις μεγαλύτερες εκθέσεις που έχει γίνει ποτέ για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, μια παρουσίαση που θα φιλοξενηθεί στο επιβλητικό Μουσείο Σάντα Κρουθ. Ο τίτλος της είναι «Ο Ελληνας του Τολέδο» και αποτελεί ταυτόχρονα την πρώτη μεγάλη έκθεση για τον σπουδαίο καλλιτέχνη που γίνεται εκεί.
Περισσότερα από 80 έργα του Γκρέκο θα γεμίσουν τις αίθουσες του μουσείου, πίνακες που βγαίνουν από τις προθήκες κορυφαίων πολιτιστικών οργανισμών του πλανήτη προκειμένου να ενισχύσουν το εορταστικό εικαστικό mood της Ισπανίας.
Μεταξύ αυτών και το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, η Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσινγκτον, το παριζιάνικο Μουσείο του Λούβρου, η Εθνική Πινακοθήκη της Αγγλίας και φυσικά το δικό μας Μουσείο Μπενάκη το οποίο αποστέλλει δύο έργα. Πρόκειται για τους πίνακες «Ο Αγιος Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία» και «Η προσκύνηση των μάγων» (1560-1567) που προέρχονται από τις βυζαντινές συλλογές του πολιτιστικού ιδρύματος.
Ακόμη, «διαβατήριο» για τη χώρα της Ιβηρικής χερσονήσου «έβγαλε» και το έργο «Η στέψη της Θεοτόκου» (1570) από το Κοινωφελές Ιδρυμα «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης».
Αδύνατο να μεταφερθεί, κυρίως λόγω του μεγέθους του, ήταν και ο εντυπωσιακός πίνακας «Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου», παραγγελία του βασιλιά Φιλίππου στον Γκρέκο, ένα έργο που προοριζόταν να διακοσμήσει τα παρεκκλήσια του μοναστηριού του Εσκοριάλ. Εκεί βρίσκεται μέχρι και σήμερα.
«Η αξία των έργων αυτών είναι ανεκτίμητη» είχε σχολιάσει κατά την παρουσίαση του ετήσιου προγράμματος ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ελ Γκρέκο 2014 -μιας επιστημονικής οργάνωσης που τα τελευταία δύο χρόνια εργάζεται συστηματικά ειδικά για το έτος αυτό- Γκρεγκόριο Μαρανιόν.
Σύμφωνα δε με τον ίδιο, είναι κάμποσα τα έργα που θα αφήσουν τις ιδιωτικές συλλογές που πλαισιώνουν για να τεθούν στη διάθεση των απανταχού «ελγκρεκικών». Μάλιστα, ένας εκ των μεγάλων δωρητών -που κράτησε κρυφά τα στοιχεία του- είναι ένας εύπορος συλλέκτης με έδρα το Τολέδο, ο οποίος δάνεισε προσωρινά δύο έργα του, ενώ συνέβαλε με τον οβολό του στην υλοποίηση της έκθεσης.
Σε φυσικούς χώρους
Το ιδιαίτερα ελκυστικό στοιχείο της μεγάλης αυτής παρουσίασης είναι ότι έργα του Ελ Γκρέκο θα εκτίθενται στους φυσικούς χώρους -γνωστοί και ως χώροι Ελ Γκρέκο- όπου αυτά φιλοτεχνήθηκαν. Ο καθεδρικός ναός του Τολέδο, η εκκλησία της Μονής Σάντο Ντομίνγκο Ελ Αντίγκουο, το νοσοκομείο Ταβέρα καθώς και άλλοι εμβληματικοί χώροι της ισπανικής πόλης θα ανοίξουν τις πύλες τους φιλοξενώντας το ζωγραφικό μεγαλείο του Θεοτοκόπουλου.
Ετοιμάζονται και στο Πράδο της Μαδρίτης
Και επειδή αφιέρωμα για τον Ελ Γκρέκο δίχως το Μουσείο του Πράδο δεν γίνεται, το πολιτιστικό ίδρυμα της Μαδρίτης ετοιμάζει και αυτό μια μεγάλη εικαστική διοργάνωση που εστιάζει στην επιρροή που άσκησε ο καλλιτέχνης στα καλλιτεχνικά ρεύματα του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού αιώνα. Στην έκθεση με τίτλο «Ο Ελ Γκρέκο και η μοντέρνα ζωγραφική» παρουσιάζονται τα αριστουργήματα του Ελ Γκρέκο σε αντιδιαστολή με έργα των Πικάσο, Πόλοκ, Σεζάν και Μανέ.
«Ηταν αναμφίβολα ο ζωγράφος που επηρέασε περισσότερο τις τέχνες του 20ού αιώνα» διατείνεται ο κ. Μαρανιόν, υποστηρίζοντας μάλιστα πως ο Ελ Γκρέκο παρέμενε σχεδόν 300 χρόνια μετά τον θάνατό του σχετικά άγνωστος και υποτιμημένος τόσο από το κοινό όσο και από τους κριτικούς.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα που μαρτυρεί την άγνοια για το ζωγραφικό μεγαλείο του Θεοτοκόπουλου είναι ένα καταγεγραμμένο περιστατικό του 1860 που έλαβε χώρα στο Πράδο. «Στο μουσείο βρίσκονταν σε κάποιες απομακρυσμένες αίθουσες έργα του Ελ Γκρέκο. Οταν λοιπόν τα αντίκρισε ο τότε διευθυντής του πολιτιστικού ιδρύματος και σπουδαίος ζωγράφος Φεντερίκο ντε Μαδράχο, εξέφρασε αμέσως την επιθυμία του να απομακρυνθούν από τον χώρο αποκαλώντας τα “φρικτές δημιουργίες”».
Στην ισπανική πρωτεύουσα και δη στο Πράδο θα παρουσιαστεί και η έκθεση που αποκαλύπτει τη βιβλιοφιλική πλευρά του. Ολα τα βιβλία που είχε στην κατοχή του ο σπουδαίος ζωγράφος από την Κρήτη-κάποια από τα οποία φέρουν ακόμη και τα ίχνη των χειρόγραφων σημειώσεών του- εκτίθενται εκεί από τις 31 Μαρτίου.
Επίσης, θα πραγματοποιηθούν εκθέσεις στο Βαλαντολίντ -με θέμα την επιρροή που άσκησε συνολικά το έργο του στη σύγχρονη τέχνη- αλλά και μια μεγάλη παρουσίαση με δημιουργίες που παρήχθησαν στο εργαστήρι του εικαστικού στο Τολέδο, που αποτελούν κατά κύριο λόγο αντίγραφα ή παραγγελίες σπουδαίων πινάκων του.
Λαμπροί εορτασμοί στα μουσεία Ηρακλείου, Μπενάκη, Κυκλαδικής τέχνης και Βυζαντινό. Ψηφιακές εκπλήξεις στην Εθνική Γλυπτοθήκη
Μπορεί οι Ισπανοί να έχουν ξεκινήσει τις φιέστες από τα μέσα του Ιανουαρίου, στην Ελλάδα όμως οι περισσότερες εκθέσεις-αφιερώματα για τον ένδοξο ζωγράφο ξεκινούν από τον Νοέμβριο του 2014.
Το… έναυσμα των εκδηλώσεων θα δώσει η μεγάλη παρουσίαση που θα ξεκινήσει στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης στο Ηράκλειο στις 20 Ιουνίου, με τίτλο «Ο Θεοτοκόπουλος μεταξύ Βενετίας και Ρώμης». Στο επίκεντρο αυτής φυσικά θα βρίσκονται δύο πίνακες του καλλιτέχνη -οι οποίοι σημειωτέον εκτίθενται μόνιμα σε αυτό-, «Η άποψη του Ορους και της Μονής Σινά» αλλά και ο εξαιρετικός «Η βάπτιση του Χριστού». Η διοργάνωση επιχειρεί να εστιάσει στην πρώιμη δημιουργική φάση του κορυφαίου Κρητικού. Εκεί, θα δει κανείς ακόμη δημιουργίες σύγχρονών του (πίνακες, αγιογραφίες, χαρακτικά), καθώς και αρχειακά έγγραφα από μεγάλα μουσεία και ιδιωτικές συλλογές της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Αμερικής.
Τον Νοέμβριο
Μάλιστα, η έκθεση αυτό το φθινόπωρο θα πάρει «διαβατήριο» για το Μουσείο Μπενάκη, στις αίθουσες του οποίου θα φιλοξενηθεί μία από τις σημαντικότερες εγχώριες διοργανώσεις με τίτλο «Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο». Τα εγκαίνιά της θα γίνουν τον Νοέμβριο.
Λίγο πιο δίπλα, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, θα φιλοξενηθεί η παρουσίαση «Ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος και η Ναυμαχία της Ναυπάκτου». Για τις ανάγκες αυτής, μάλιστα, στις αίθουσες του πολιτιστικού ιδρύματος θα έρθουν στη χώρα μας προσωρινά δημιουργίες του από διάφορα ευρωπαϊκά μουσεία.
Την «Γκρεκομάνια», μια παρουσίαση που διερευνά την επίδραση που είχε ο καλλιτέχνης στην ελληνική τέχνη, θα μας δείξει το Μουσείο Αλεξ Μυλωνά – Μακεδονικό Σύγχρονης Τέχνης, αρχής γενομένης από τις 16 Νοεμβρίου. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ιδρύματος Ντένης Ζαχαρόπουλος έχει επιστρατεύσει γι’ αυτή σχέδια του Γκίκα ή του Κόντογλου που αναφέρονται στον Γκρέκο, χαρακτικά, ακόμη και γράμματα απλών ανθρώπων που αντικατοπτρίζουν με τον πλέον σαφή τρόπο πώς αντιμετώπιζε η ελληνική κοινωνία το έργο του.
Με Βαγγέλη
Στην Εθνική Γλυπτοθήκη πάλι -λόγω των εργασιών που γίνονται στο κτίριο της Πινακοθήκης- οι φιλότεχνοι θα έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν ψηφιακές αναπαραγωγές μοναδικών έργων του που βρίσκονται διασκορπισμένα σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Οι αναπαραγωγές αυτές, σε φυσικό μέγεθος, θα «γεμίσουν» τους χώρους της Γλυπτοθήκης συνθέτοντας ένα επιβλητικό θέαμα που θα συνοδεύεται από τους ήχους του Βαγγέλη Παπαθανασίου.
Μεταξύ των δημιουργιών που θα δει κανείς είναι και η περίφημη «Ταφή του κόμητα Οργκάθ» αλλά και το «Εσπόλιο».
Τέλος, στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο η έμφαση θα δοθεί στον «Δομήνικο Θεοτοκόπουλο πριν από τον Ελ Γκρέκο», σε μια παρουσίαση στην οποία μελετάται διεξοδικά το περιβάλλον που διαμόρφωσε η προσωπικότητα του καλλιτέχνη στην ενετοκρατούμενη Κρήτη. Να σημειωθεί πως όλες οι εκθέσεις έχουν ενταχθεί από τη γενική γραμματέα του ΥΠΠΟΑ Λίνα Μενδώνη στο ΕΣΠΑ.
Γιώτα Βαζούρα
