Χωρά όλη η ιστορία της ύδρευσης των Αθηνών σε ένα και μόνο βιβλίο; Την απάντηση θα τη βρει κανείς στο καλαίσθητο λεύκωμα που εξέδωσε η ΕΥΔΑΠ, υπό την επιμέλεια του διδάκτορα της Οικονομικής Ιστορίας Ευάγγελου Χεκίμογλου. Τίτλος του μοναδικού αυτού λευκώματος είναι «Υδάτινη τοπιογραφία» και αποτελεί μια καταγραφή της ιστορικής πορείας της ύδρευσης και της αποχέτευσης στην ευρύτερη περιοχή της Αττικής. Μια γλαφυρή περιήγηση στα αθηναϊκά υδάτινα μονοπάτια, που ξεκινά από τους αρχαίους χρόνους και φτάνει στο σήμερα. Αξιοποιώντας ιστορικές πηγές και μαρτυρίες από το μακραίωνο παρελθόν, ο δημιουργός του λευκώματος επιχειρεί να μας παρουσιάσει με σαφή τρόπο πώς η ύδρευση εξελίχθηκε διαχρονικά αλλά και πώς η Αθήνα αναπτύχθηκε ως πόλη σε συνάρτηση με την ύδρευσή της, αφού ως γνωστόν χτίστηκε στο σημείο συνάντησης του Κηφισού με δύο μικρότερους ποταμούς, τον Ιλισό και τον Ηριδανό.
Η έκδοση
«Η έκδοση αποτελεί την πρώτη από μια σειρά ενεργειών που στόχο έχουν την ανάδειξη και την αξιοποίηση του υψηλής αξίας ιστορικού υλικού που διαθέτει η εταιρία αλλά και τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης πολιτιστικής ταυτότητας, η οποία θα αντικατοπτρίζει το πολυδιάστατο έργο της» σημειώνει ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ΕΥΔΑΠ κ. Αντώνης Μ. Βαρθολομαίος για το λεύκωμα, που μας ταξιδεύει από τις κρήνες των αρχαίων χρόνων μέχρι τις σύγχρονες υδρευτικές δομές του σήμερα.
Ξεφυλλίζοντας την καλαίσθητη έκδοση, ο αναγνώστης θα κάνει μια αναδρομή στον χρόνο, βουτώντας στα βαθιά νερά της Ιστορίας. Θα μάθει για τα προβλήματα λειψυδρίας που αντιμετώπιζε κατά την αρχαιότητα η πόλη των Αθηνών αλλά και για τα πηγάδια της, που αποτελούσαν και τη μοναδική πηγή ύδρευσης μέχρι και την κατασκευή των πρώτων υδραγωγείων. Θα ανακαλύψει τους νόμους που είχε θεσπίσει ο Σόλων, μέσω των οποίων ρυθμιζόταν η διεκδίκηση του νερού, αλλά και τον τρόπο που λειτουργούσε το Αδριάνειο υδραγωγείο, το οποίο οικοδομήθηκε τον 2ο αιώνα και μετέφερε το νερό με υπόγειες σήραγγες από την Πάρνηθα και την Πεντέλη. Θα διαπιστώσει, επίσης, ότι κατά τη βυζαντινή εποχή οι εκκλησίες χτίζονταν κατά κόρον σε περιοχές όπου υπήρχε νερό αλλά και ότι στην οθωμανική περίοδο οι μεταβιβάσεις του νερού -από τους Τούρκους δυνάστες- με χρηματικές αμοιβές ήταν συχνό φαινόμενο.
Η λειψυδρία απασχόλησε και τους ηγέτες της μετεπαναστατικής Ελλάδας, ενώ οι προτάσεις που έπεσαν στο τραπέζι από τους ειδικούς και αφορούσαν την ύδρευση ολόκληρης της Αθήνας από τα νερά του Λυκαβηττού δεν είχαν καμία τύχη. Μετά την οριστική κατάρρευση του Αδριάνειου υδραγωγείου το 1923 κατέστη σαφές πως η επίλυση του προβλήματος ήταν επιτακτική ανάγκη. Εναν χρόνο αργότερα η αμερικανική εταιρία Ούλεν (Ulen) ανέλαβε την κατασκευή, τη συντήρηση και την εκμετάλλευση των έργων ύδρευσης των Αθηνών, του Πειραιά και των περιχώρων. Μάλιστα, στο πλαίσιο των έργων εντασσόταν η κατασκευή μιας τεχνητής λίμνης αλλά και φράγματος στον Μαραθώνα.
Το 1956, λόγω της συνεχιζόμενης αύξησης του πληθυσμού της Αθήνας, χρησιμοποιήθηκαν τα νερά της φυσικής λίμνης Υλίκης στη Βοιωτία, ενώ το 1981 πραγματοποιήθηκε ένα μεγάλο τεχνικό έργο στον ποταμό Μόρνο. Η ίδρυση της ΕΥΔΑΠ έγινε το 1980 (από τη συγχώνευση της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Υδάτων των πόλεων Αθηνών – Πειραιώς και του Οργανισμού Αποχετεύσεως Πρωτευούσης), οπότε και συστάθηκε ανώνυμη εταιρία, η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στο κράτος.
Σήμερα
Στη σημερινή νομική μορφή της (η ΕΥΔΑΠ είναι επιχείρηση ΔΕΚΟ) περιήλθε το 1999, όταν τα κυριότερα πάγια της εταιρίας, δηλαδή τα φράγματα, οι ταμιευτήρες, τα εξωτερικά υδραγωγεία και τα αντλιοστάσια, απορροφήθηκαν από την Εταιρεία Παγίων ΕΥΔΑΠ ΝΠΔΔ, παραμένοντας στην κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου. Τον Ιανουάριο του 2000, η ΕΥΔΑΠ εισήχθη στην κύρια αγορά του Χρηματιστηρίου Αθηνών. «Στηριγμένη στην παράδοση μιας ομάδας Αμερικανών μηχανικών, που ήταν οι ειδικότεροι στον τομέα τους στη δεκαετία του 1920 και μαζί με την ανώτερη τεχνική τους εφάρμοσαν πρωτοπόρα συστήματα διεύθυνσης και διαχείρισης, η Εταιρεία Υδάτων αποτέλεσε ένα πρόδρομο σχήμα, που συνδύαζε το ιδιωτικό management και τον δημόσιο έλεγχο, επίζηλο σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η παράδοση αυτή πέρασε και στην ΕΥΔΑΠ. Το ευτύχημα στην ιστορία του νερού της Αθήνας ήταν η δημιουργία μιας εταιρίας που λειτουργεί με ιδιωτικά κριτήρια, τελεί υπό δημόσιο έλεγχο και έχει τεχνογνωσία, διαχειριστική δύναμη και οικονομική υποδομή, ικανές να αντιμετωπίσουν τόσο τη σημερινή κατάσταση όσο και τα προβλήματα του μέλλοντος» αναφέρεται στην ανασκόπηση του πλούσιου αυτού λευκώματος.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και την έλευση των προσφύγων εντάθηκε και το πρόβλημα της υδροδότησης. Μάλιστα, στους προσφυγικούς συνοικισμούς η διανομή νερού πραγματοποιούνταν με τους… παραδοσιακούς γκαζοτενεκέδες.
Οι περίφημοι νερουλάδες, ή αλλιώς υδροπωλητές, ήταν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα οι υπεύθυνοι της διανομής του νερού. Ωστόσο, με την έλευση της Ούλεν τα πράγματα άλλαξαν άρδην και το επάγγελμα του νερουλά εξαφανίστηκε. Μάλιστα, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950 καταβάλλονταν εισφορές «υπέρ τρίτων» για την αποζημίωση των πωλητών νερού, που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν το επάγγελμά τους μετά τη λειτουργία της Εταιρείας Υδάτων.
Για την κατασκευή της περίφημης σήραγγας Μπογιατίου οι εργάτες δούλεψαν νυχθημερόν. Είχε μήκος 13,4 χλμ. και κατέληγε στην περιοχή της Χελιδονούς. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1929 και ολοκληρώθηκαν λίγο καιρό αργότερα.
Για την κατασκευή της περίφημης σήραγγας Μπογιατίου οι εργάτες δούλεψαν νυχθημερόν. Είχε μήκος 13,4 χλμ. και κατέληγε στην περιοχή της Χελιδονούς. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1929 και ολοκληρώθηκαν λίγο καιρό αργότερα.
Μπουφέδες, ποτά και μεζέδες με θέα τη λίμνη του Μαραθώνα… Τα εγκαίνια του σπουδαίου αυτού έργου, δηλαδή του φράγματος αλλά και της λίμνης, έγιναν στις 25 Οκτωβρίου 1929. Στην τελετή έδωσαν το «παρών» ο πρωθυπουργός της Ελλάδας με τη σύζυγό του, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Παύλος Κουντουριώτης και πολλοί ακόμη πολιτικοί εκπρόσωποι του τόπου.
Μικρές οάσεις δροσιάς για την αφόρητη ζέστη της Αθήνας. Η Εταιρεία Υδάτων τοποθέτησε σε περίοπτες θέσεις μέσα στο Ζάππειο αναβρυτήρια για να ξεδιψούν οι κουρασμένοι περαστικοί…
Η τοποθέτηση των σωλήνων του νέου δικτύου στην Αθήνα και στον Πειραιά, που είχε δρομολογηθεί από τον Αύγουστο του 1928, αποπερατώθηκε το 1931. Εδώ, εργάτες σκάβουν το χαντάκι προκειμένου να μπει ένας αγωγός σε προσφυγικό συνοικισμό.
Η επίσκεψη του Χένρι Ούλεν στον Μαραθώνα εν έτει 1933. Ο ιδιοκτήτης της σπουδαίας αμερικανικής εταιρίας ήρθε στην Ελλάδα για να επιβλέψει τα κατασκευαστικά έργα στη χώρα μας. Τριγύρω του βρίσκονται άτομα από το ανώτερο προσωπικό της Εταιρείας Υδάτων
Γιώτα Βαζούρα
