Από άκρη σε άκρη, οι πόλεις και τα χωριά της Ελλάδας φορούν τα γιορτινά τους και υποδέχονται τα Χριστούγεννα μέσα από έθιμα που διασώζονται εδώ και αιώνες, μεταφέροντας μνήμες, συμβολισμούς και στοιχεία της λαϊκής παράδοσης.
Από το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο του νεοσύστατου ελληνικού κράτους έως τις φωτιές, τους καλικάντζαρους και τα τελετουργικά της υπαίθρου, το εορταστικό μωσαϊκό της χώρας αποτυπώνει τη βαθιά σύνδεση των τοπικών κοινωνιών με την ιστορία και την πίστη τους.
Ναύπλιο – Το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο
Στο Ναύπλιο γράφτηκε η απαρχή του χριστουγεννιάτικου δέντρου στην Ελλάδα. Το έθιμο έφεραν οι Βαυαροί και για πρώτη φορά στολίστηκε δέντρο το 1833 στα Ανάκτορα του Όθωνα, όταν το Ναύπλιο ήταν η πρώτη πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
Εκεί πραγματοποιήθηκε και το πρώτο «ρεβεγιόν», με τον ανακτορικό χορό στο Βουλευτήριο να γίνεται θεσμός για την άρχουσα τάξη, την ώρα που η πόλη ήταν σχεδόν ερειπωμένη και ο Κολοκοτρώνης παρακολουθούσε φυλακισμένος από το Παλαμήδι.
Πέλλα – «Κόλιντα Μπάμπω»
Στην Πέλλα αναβιώνει το έθιμο της «Κόλιντα Μπάμπω». Το βράδυ της 23ης Δεκεμβρίου, οι κάτοικοι ανάβουν φωτιές και φωνάζουν «κόλιντα μπάμπω», δηλαδή «σφάζουν γιαγιά», σε αναφορά –σύμφωνα με την παράδοση– στη σφαγή των νηπίων του Ηρώδη. Άλλες ερμηνείες συνδέουν τις φωτιές με τη γέννηση του Χριστού ή ακόμη και με αρχαιότερες λατρείες, όπως εκείνη του αήττητου Θεού Ήλιου.
Το «Κόλιντα Μπάμπω» δεν είναι τίποτε άλλο από τα κάλαντα στη γιαγιά, μια φράση διαδεδομένη σε πολλές περιοχές της χώρας.
Καστοριά – Τα Ραγκουτσάρια
Στην Καστοριά, από τις 6 έως τις 8 Ιανουαρίου, ζωντανεύει το έθιμο των Ραγκουτσαριών. Με ρίζες στις διονυσιακές τελετές και το καρναβάλι, οι ντόπιοι μεταμφιέζονται και περιδιαβαίνουν τους δρόμους με μουσική, προσελκύοντας επισκέπτες από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Μακεδονία – Θράκη – Θεσσαλία: Οι Μωμόγεροι
Στη Μακεδονία, τη Θράκη και τη Θεσσαλία, εμφανίζεται το έθιμο των Μωμόγερων. Μεταμφιεσμένοι σε καλικάντζαρους ή πολεμιστές, φορώντας τομάρια ζώων και κρατώντας σπαθιά, γυρίζουν τα χωριά, τραγουδούν και μαζεύουν δώρα. Όταν συναντηθούν δύο ομάδες, στήνουν ψευτοπόλεμο μέχρι τη συμβολική επικράτηση της μίας.
Κρήτη – Ο χοίρος των Χριστουγέννων
Στην Κρήτη, κάθε οικογένεια μεγάλωνε τον «χοίρο», που σφαζόταν την παραμονή των Χριστουγέννων. Από το κρέας του παρασκευάζονταν λουκάνικα, απάκια, πηχτή, σύγλινα, ομαθιές και τσιγαρίδες, αποτελώντας βασικό στοιχείο του εορταστικού τραπεζιού.
Σκιάθος – Οι καλικάντζαροι
Στη Σκιάθος, οι καλικάντζαροι, σύμφωνα με την παράδοση, φτάνουν ανήμερα των Χριστουγέννων και φεύγουν την παραμονή των Φώτων, φοβούμενοι τον αγιασμό. Η λαϊκή φαντασία τους θέλει τρομακτικούς και σκανταλιάρηδες, με μοναδικό φόβο τη φωτιά.
Πελοπόννησος – Το Χριστόψωμο
Στην Πελοπόννησος, οι νοικοκυρές έφτιαχναν το Χριστόψωμο την παραμονή των Χριστουγέννων. Διακοσμημένο με σταυρό και σχέδια, κοβόταν ανήμερα από τον νοικοκύρη και μοιραζόταν σε όλη την οικογένεια.
Ήπειρος – Τα καρύδια και το αναμμένο πουρνάρι
Στην Ήπειρος, τα παιδιά παίζουν το παραδοσιακό παιχνίδι με τα καρύδια, ενώ στα χωριά της Άρτα αναβιώνει το έθιμο του αναμμένου πουρναριού, με φλεγόμενα κλαδιά να φωτίζουν τα σκοτεινά δρομάκια.
Θεσσαλία – Το άκραντο νερό
Στη Θεσσαλία, οι κοπέλες πηγαίνουν χαράματα στη βρύση για να «κλέψουν το άκραντο νερό», αλείφοντας τη βρύση με μέλι και βούτυρο για καλοτυχία και προκοπή.
Κάλυμνος
Στην Κάλυμνος, οι καμπάνες χτυπούν στις 5 το πρωί ανήμερα των Χριστουγέννων, ενώ στο τραπέζι κυριαρχούν η γαλοπούλα και τα ντολμαδάκια.
Σύμη – Το «πεσκέσι»
Στη Σύμη, το παλιό έθιμο του «πεσκέσι» περιλάμβανε δώρα στην πεθερά, με γλυκά όπως μπακλαβά, πουγκιά και πανιεράκια.
Λειψοί
Στους Λειψοί, τα κάλαντα ξεκινούν από τις 3 το μεσημέρι της παραμονής, ενώ ανήμερα των Χριστουγέννων το γεύμα περιλαμβάνει βραστό κόκορα.
Ικαρία – Χριστογιαννόσκολα
Στην Ικαρία, το δωδεκαήμερο των εορτών ονομάζεται Χριστογιαννόσκολα. Οι καλικάντζαροι, σύμφωνα με την παράδοση, φτάνουν με καρυδότσουφλα από τη Μύκονο, σπέρνοντας σκανταλιές μέχρι τα Φώτα, οπότε και εξαφανίζονται με τον αγιασμό των υδάτων.
