Πάνω από τον αριθμό υπάρχει η επιγραφή «Δολοφονία ομήρων» στα γερμανικά
«Οι φωτογραφίες φαίνεται πως προέρχονται από δύο διαφορετικές φωτογραφικές μηχανές, έχουν τυπωθεί στην Ελλάδα και έχουν περάσει από τη λογοκρισία του ναζιστικού καθεστώτος. Πιθανότατα κυκλοφόρησαν σε κλειστά δίκτυα βετεράνων του Γ’ Ράιχ, πριν καταλήξουν στον Βέλγο έμπορο που τις διέθεσε».
Σε αυτά τα συμπεράσματα καταλήγει ο Rolf Sachsse, ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Φωτογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Βόννης και ειδικός στη ναζιστική φωτογραφία, ο οποίος αναφέρθηκε στο υλικό από την Καισαριανή. Ο Sachsse μελετά τη φωτογραφική παραγωγή των γερμανικών στρατευμάτων από τη δεκαετία του 1980.
Έχει επίσης μελετήσει και αποδελτιώσει τις επιγραφές σε μεγάλο μέρος των περίπου 3.000 φωτογραφιών της συλλογής Βύρωνα Μήτου, η οποία περιλαμβάνει υλικό από Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Κρήτη κατά την περίοδο της Κατοχής.
Ρωτώντας τον για τις φωτογραφίες της Καισαριανής, ο Sachsse επισημαίνει: «Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι ότι έχουν διαφορετικά φορμάτ, άρα πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν δύο μηχανές. Μπορεί να μην πρόκειται για έναν μόνο φωτογράφο ή ίσως ένας άνθρωπος να είχε δύο μηχανές. Πάντως, όποιος τράβηξε τις εικόνες, είχε γνώσεις. Οι φωτογραφίες είναι προσεγμένες».
Το αν ο φωτογράφος ήταν ερασιτέχνης ή επαγγελματίας έχει σημασία για την ιστορική ερμηνεία. Οι ερασιτέχνες φωτογράφοι των ναζί εντάσσονταν στις ομάδες προπαγάνδας και μπορούσαν να απαθανατίσουν από τοπία μέχρι σκηνές της καθημερινότητας, ώστε να παρουσιάσουν στους Γερμανούς μια ωραιοποιημένη εικόνα της ζωής στο εξωτερικό. Με ειδική άδεια μπορούσαν να φωτογραφίσουν και στιγμιότυπα πριν ή μετά από θηριωδίες, τα οποία όμως λογοκρίνονταν και δεν επιτρεπόταν να δημοσιοποιηθούν. Η ίδια η εκτέλεση ή τα πτώματα δεν επιτρεπόταν να φωτογραφηθούν.
«Σε γεγονότα όπως το “Μαύρο Σάββατο” στη Θεσσαλονίκη, οι Γερμανοί έφερναν αεροπορικώς επαγγελματία φωτογράφο. Δεν εμπιστεύονταν τις ομάδες προπαγάνδας, γιατί δεν ήταν κλειστό σύστημα, υλικό μπορούσε να διαρρεύσει. Έτσι χρησιμοποιούσαν επαγγελματίες, τους οποίους γνώριζαν και μπορούσαν να ελέγξουν, κρατώντας τα αρνητικά», εξηγεί ο καθηγητής.
Οι φωτογραφίες με εγκλήματα πολέμου είτε κρατούνταν για προσωπική χρήση είτε παρουσιάζονταν σε ανωτέρους ως «τεκμήρια δράσης» για στρατιωτική ανέλιξη. «Οι φωτογραφίες της Καισαριανής δεν δείχνουν να έχουν τραβηχτεί από επαγγελματίες», σημειώνει.
«Τυπώθηκαν στην Ελλάδα»
Το στοιχείο που ενδιαφέρει περισσότερο τον Sachsse είναι η πίσω πλευρά των φωτογραφιών. «Από το πίσω μέρος φαίνεται αν τυπώθηκαν στη Γερμανία ή στην Ελλάδα. Στην Κατοχή, όλες οι ερασιτεχνικές φωτογραφίες που τυπώνονταν στην Ελλάδα έφεραν αριθμό λογοκρισίας», αναφέρει.
Με την κατάληψη της Ελλάδας, οι ναζί επίταξαν όλα τα φωτογραφικά εργαστήρια για τις ανάγκες της προπαγάνδας. Όταν το υλικό προερχόταν από τις ομάδες προπαγάνδας, που δεν μπορούσαν να ελέγξουν πλήρως, τοποθετούσαν στο πίσω μέρος έναν αριθμό λογοκρισίας, που σήμαινε ότι η φωτογραφία δεν έπρεπε να δημοσιοποιηθεί.
«Οι φωτογραφίες της Καισαριανής φέρουν τον αριθμό 649. Αυτός είναι αριθμός λογοκρισίας, άρα τυπώθηκαν στην Ελλάδα», εξηγεί. Πάνω από τον αριθμό υπάρχει η επιγραφή «Δολοφονία ομήρων» στα γερμανικά.
Το περίεργο, όπως λέει, είναι ότι ο γραφικός χαρακτήρας δεν είναι προπολεμικός αλλά μεταπολεμικός. «Πιθανότατα κάποιος έγραψε την επιγραφή αργότερα, στη Γερμανία. Αυτό σημαίνει ότι δεν ήταν ο ίδιος άνθρωπος που τράβηξε τις φωτογραφίες».
Ωστόσο, αυτός που έγραψε την επιγραφή γνώριζε ακριβώς τι απεικόνιζε η εικόνα.
Καταρρίπτοντας έναν μύθο
Οι ναζί φωτογράφιζαν τις θηριωδίες τους, αλλά φρόντιζαν το υλικό να παραμένει σε κλειστούς κύκλους. Γι’ αυτό τέτοιες φωτογραφίες είναι εξαιρετικά σπάνιες.
«Πολλοί ναζί φωτογράφοι ισχυρίζονταν ότι απαγορευόταν να φωτογραφίζουν εκτελέσεις και ότι η ποινή ήταν θάνατος. Αυτό είναι εντελώς ψευδές. Με ιστορικούς ερευνήσαμε όλες τις περιπτώσεις και δεν βρήκαμε ούτε μία δίωξη», τονίζει ο Sachsse.
Οι φωτογραφίες των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής καταρρίπτουν και αυτόν τον μύθο: όχι μόνο έγιναν εγκλήματα πολέμου, αλλά και καταγράφηκαν.
Η διαδρομή των φωτογραφιών
Σύμφωνα με τον καθηγητή, οι φωτογραφίες περνούν τρία στάδια: άδεια από τη Βέρμαχτ, εμφάνιση και λογοκρισία, και τέλος ιδιωτική κατοχή. Σε αυτή τη διαδρομή μπορούν να αλλάξουν πολλά χέρια.
«Οι φωτογραφίες της Καισαριανής φαίνεται να κυκλοφόρησαν σε ημι-ιδιωτικά περιβάλλοντα, σε συναντήσεις βετεράνων», λέει. Αναφέρεται και στον κύκλο του περιοδικού βετεράνων ναζί Wildente, το οποίο χαρακτηρίζει «εξαιρετικά βρώμικο». Τέτοιες φωτογραφίες δεν θα δημοσιεύονταν εκεί, καθώς οι βετεράνοι μετά τον πόλεμο προσπαθούσαν να «ξεπλύνουν» το παρελθόν τους. Ωστόσο, άτομα του κύκλου αυτού θα μπορούσαν να τις διακινούν.
Σήμερα, όπως εξηγεί, πολλές τέτοιες φωτογραφίες εμφανίζονται σε δημοπρασίες επειδή τα παιδιά παλιών στρατιωτών κληρονομούν υλικό που δεν γνωρίζουν τι περιέχει και προσπαθούν να το ξεφορτωθούν.
«Δεν ήξεραν τι είχαν στα χέρια τους»
Ο Sachsse θεωρεί πολύ πιθανό ότι ο Βέλγος έμπορος και ο προηγούμενος κάτοχος δεν είχαν αντιληφθεί τη σημασία των φωτογραφιών. «Στη συλλογή Μήτου, όσοι πούλησαν το υλικό είχαν ήδη αφαιρέσει τις πιο σκληρές εικόνες. Ήταν πολύ δύσκολο να καταλάβεις τι έδειχναν».
Όσο για το αν το γερμανικό κράτος διαθέτει μηχανισμό εντοπισμού τέτοιου υλικού, η απάντηση είναι αρνητική. «Δεν υπάρχει τρόπος να εντοπιστεί. Είναι ιδιωτικό υλικό. Στη Θεσσαλονίκη μόνο, κατά την Κατοχή, πρέπει να τραβήχτηκαν πάνω από 100.000 φωτογραφίες. Ο όγκος είναι τεράστιος. Όποιος είχε βαθμό πάνω από απλό στρατιώτη είχε και κάμερα. Ήταν μέρος της προπαγάνδας».
