Ο Ορφέας, αν και ήταν ιερέας και προφήτης του Απόλλωνα, συνδεόταν στενά με τον Διόνυσο εφόσον κατοικούσε στη χώρα του και θεμελίωσε τις τελετές του. Πατρίδα τόσο του Ορφέα όσο και του Διόνυσου ήταν η Θράκη.
Σύμφωνα με τις παλιότερες μαρτυρίες ο Ορφέας ήταν Ελληνας. Το γεγονός, όμως, ότι υιοθετήθηκε γύρω στον 6ο αιώνα από ανθρώπους στη Θράκη συνετέλεσε στο να θεωρείται φυσικό από τη μεταγενέστερη παράδοση να αναφέρεται σε αυτόν σαν να επρόκειτο για Θράκα. Ο Ορφέας απεικονίζεται συχνά με ένα φρυγικό, πράγμα που αποδεικνύει ότι είναι συγχρόνως Φρύγας και Θράκας, μια θρακοφρυγική μορφή σαν τον Διόνυσο.
Η διήγηση που αναφέρει ότι διαμελίστηκε από τις Μαινάδες, ακολουθώντας έτσι την ίδια τύχη με τον θεό του, που κατατεμαχίστηκε από τους Τιτάνες, και με το ζώο που σπάρασσαν οι πιστοί του Διόνυσου στα όργια της θρησκείας του, φανερώνει έναν εντυπωσιακό παραλληλισμό ανάμεσά τους.
Ο θάνατός του, που πήρε τη μορφή μιας τελετουργικής πράξης, μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν ήταν στην πραγματικότητα μια ενσάρκωση του θρακικού Διόνυσου που διαμελίζεται κατά τη διάρκεια των δικών του τελετών, σύμφωνα με μια άγρια μορφή επικοινωνίας, επιβεβαίωση της οποίας αποτελεί το όνομα «ωμοφαγία». Ο τρόπος που πέθανε αποτελεί πάντως το χαρακτηριστικό τέλος κάθε θεότητας της βλάστησης.
Προελληνική θεότητα
Μπορεί, λοιπόν, να ήταν μια προελληνική θεότητα της φύσης που λειτουργούσε όπως ο Διόνυσος, ο οποίος όμως τελικά υπερίσχυσε παίρνοντας τη θέση της και καθιστάμενος έτσι υπαίτιος του θανάτου της. Στην περίπτωση αυτή θα ήταν αρχικά ένας θεός του Κάτω Κόσμου που πήρε το όνομά του από το χθόνιο σκοτάδι (όρφνη) και που αποτελούσε το αντίστοιχο του χθόνιου Διόνυσου. Δεν είναι όμως απίθανη και η άποψη ότι ο Ορφέας εμφανίστηκε μετά τον Διόνυσο, ότι δεν ήταν θεός αλλά άνθρωπος και είχε σαν έργο του την τροποποίηση των τελετών του θεού που λάτρευε.
Ο θάνατός του τον συνδέει κι από μια άλλη σκοπιά με τον Διόνυσο. Το κεφάλι του, μετά τον σπαραγμό του, βρέθηκε -κατά τον Κόνωνα- στις εκβολές του ποταμού Μέλητα στη Σμύρνη. Ετσι, ό,τι απέμεινε από αυτόν κατέληξε στη Μικρά Ασία, τη χώρα όπου γεννήθηκε η διονυσιακή λατρεία. Αλλά και πριν από τον θάνατό του είχε κατέβει στον Αδη για να συναντήσει εκεί τη γυναίκα του Ευρυδίκη, κάνοντας έτσι το ίδιο ταξίδι με τον Διόνυσο, που βρέθηκε ανάμεσα στους νεκρούς μετά τον διαμελισμό του. Ο Ορφέας απεικονίζεται ακόμα σε πολλές παραστάσεις να βρίσκεται στον Κάτω Κόσμο σαν στο σπίτι του, χωρίς να χρειάζεται η αναζήτηση της γυναίκας του για να δικαιολογήσει την εκεί παρουσία του. Αυτό μας φέρνει στον νου τη στενή σχέση -που πολλές φορές φτάνει ως τον ταυτισμό- του Διόνυσου με τις χθόνιες θεότητες.
Ο Ορφέας ήταν ο προφήτης ενός ορισμένου τύπου μυστηριακής θρησκείας, μιας τροποποίησης των μυστηρίων του Διόνυσου, και οι διδασκαλίες του είχαν ενσωματωθεί σε ιερά κείμενα. Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν ο ιδρυτής τριών τελετών του Διόνυσου: Οι τελετές αυτές είχαν θεμελιωθεί από τον θεό και αναμορφώθηκαν από τον Ορφέα που τις παρέλαβε από τον πατέρα του Οίαγρο: «Χάροπος δι’ γενόμενον Οίαγρο παραλάβει την τε βασιλείαν και τες εν τοις μυστήριοις παραδεδομένες τελευτάς, ας ύστερον Ορφέας τον Οιάγρου μαθόντα παρά του πατρός… πολλά μετά είναι των εν τοις οργίοις διό και τας υπό του Διονύσου γενομένας τελετές Ορφικές προσαγορεύθηκαν».
Υπάρχει μια μεγάλη ποικιλία διονυσιακών τελετών που αποδίδονται στον Ορφέα: τα θηβαϊκά μυστήρια, τα όργια των γυναικών της Θράκης και της Μακεδονίας, τα μυστήρια που συνδέονταν με τον μύθο του διαμελισμού του Διόνυσου από τους Τιτάνες, εκείνα που βασίζονταν στη θεωρία ότι το σύμπαν είχε σχήμα αβγού που ήταν αφιερωμένα στον Διόνυσο, τον γιο του Δία και της Σελήνης, καθώς και τα μυστήρια εκείνα που δεν έχει ακόμη καθοριστεί η φύση τους.
Ο Ορφέας εισήγαγε, επίσης τα Διονύσια στην Αθήνα, και μετέτρεψε τις τελετές του Οσιρι σε τελετές του Διόνυσου: «εκ της Αιγύπτου τα όργια μαθών ο Οδρύσης Ορφεύς εις την Ελλάδα με των Διονυσίων εορτή διασκεύασε». Το γεγονός αυτό δείχνει ότι ο Ορφέας είχε ολοκληρώσει τις σπουδές του στην Αίγυπτο, τη χώρα απ’ όπου προερχόταν, πιθανώς, ο Διόνυσος και στην οποία ασκούσε αρχικά τις τελετές του.
Ο μεγάλος κλασικός ποιητής των μυστηρίων
Κατά τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. ο Ορφέας συγκαταλεγόταν ανάμεσα στους μεγάλους κλασικούς ποιητές (Ομηρος και Ησίοδος). Ηταν ο συγγραφέας των ποιημάτων που παριστάνονταν στα μυστήρια και που αναφέρονταν στη γενεαλογία των θεών και στα πάθη του Διόνυσου (ήταν δηλαδή ένας «θεολόγος»).
Οι τέχνες του Ορφέα συνδέονται στενά μ’ εκείνες του Διόνυσου εφόσον χρησιμοποιούν το ίδιο υλικό (τον μύθο). Η μόνη τους διαφορά είναι ότι οι τελευταίες χρησιμοποιούνται κυρίως στο θέατρο, ενώ οι πρώτες σε θρησκευτικές τελετές που καλούνται μυστήρια. Αλλά ακόμα κι εδώ οι μύθοι παριστάνονται από λειτουργικούς ηθοποιούς, με σύμβολα και μιμητική δράση. Στην Πελοπόννησο οι νέοι που έπαιρναν μέρος στις γιορτές του Διόνυσου μεταμφιέζονταν σε Σάτυρους και Σειληνούς, φορούσαν μάσκες και χόρευαν πηδώντας ζωηρά.
