Νοεμβριανά 1916: Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στο στόχαστρο του Εθνικού Διχασμού
Έξι χρόνια πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, πρόσφυγες βρέθηκαν ανάμεσα στα θύματα της βίας στην Αθήνα
Λίγο πριν μπει ο χειμώνας του 1914, εκπρόσωποι των μικρασιατικών προσφυγικών επιτροπών της Λέσβου απευθύνονται στη Βουλή των Ελλήνων.

Γράφουν ότι άνθρωποι που μέχρι πριν από λίγο είχαν περιουσία ζητούν πια βοήθεια για να ζήσουν. Κυκλοφορεί μάλιστα η πληροφορία ότι θα κοπεί και το πενιχρό σιτηρέσιο από το οποίο εξαρτώνται. Αυτό που ζητούν από τους βουλευτές είναι να στηρίξουν την επιστροφή τους στον τόπο τους
Δύο χρόνια αργότερα, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες εμφανίζονται σε άλλα κείμενα, στις καταγγελίες για τις συλλήψεις και τις εκτελέσεις που σημάδεψαν τα Νοεμβριανά του 1916.
Ανάμεσα στα δύο τεκμήρια βρίσκεται μια πλευρά της προσφυγικής ιστορίας που συχνά χάνεται από το κάδρο του 1922. Άνθρωποι που είχαν ήδη ξεριζωθεί βρέθηκαν στην Αθήνα την ώρα που ο Εθνικός Διχασμός έδινε στην καταγωγή τους πολιτικό βάρος.
Οι πρόσφυγες που είχαν έρθει πριν από το 1922
Ήδη από το 1914, οι διωγμοί στην Ανατολική Θράκη και στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας είχαν αναγκάσει ελληνικούς πληθυσμούς να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Στα νησιά του Αιγαίου, στη Μακεδονία και στην Κρήτη, οι άνθρωποι που διασκορπίστηκαν αναζητούσαν τρόπους να επιβιώσουν. Οι επιτροπές τους συγκέντρωναν εκθέσεις για τους διωγμούς, ζητούσαν περίθαλψη και παρενέβαιναν στη συζήτηση που είχε ήδη ανοίξει ανάμεσα στην ελληνική και την οθωμανική κυβέρνηση για ανταλλαγή πληθυσμών.
Στο υπόμνημά τους προς τη Βουλή, οι εκπρόσωποι της Λέσβου περιγράφουν μια προοπτική που τους ανησυχεί.
Για τους ακτήμονες εργάτες συζητείται εγκατάσταση στη Μακεδονία. Για όσους είχαν γη, επιχειρήσεις ή εμπορική δραστηριότητα στη Μικρά Ασία, το σχέδιο σήμαινε ότι θα έμεναν μακριά από όσα τους συντηρούσαν. Η δική τους διεκδίκηση ήταν η επιστροφή στις εστίες τους.

Τον ίδιο Νοέμβριο, ο μητροπολίτης Δράμας Αγαθάγγελος γράφει ότι προεδρεύει στον Μικρασιατικό και Θρακικό Σύνδεσμο «Καρτερία», ο οποίος αντιτίθεται στην ανταλλαγή των προσφύγων. Αναφέρει μάλιστα ότι το καταστατικό του συνδέσμου, που είχε συνταχθεί τον Σεπτέμβριο, τυπώθηκε σε 2.000 αντίτυπα.
Η παρέμβαση στη Βουλή ήταν μέρος μιας προσπάθειας με οργάνωση και συγκεκριμένο αίτημα.
Όταν η σύγκρουση έφτασε στην Αθήνα
Το φθινόπωρο του 1916 η χώρα είχε δύο κέντρα εξουσίας. Στην Αθήνα βρίσκονταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος και η κυβέρνηση του Σπυρίδωνος Λάμπρου. Στη Θεσσαλονίκη είχε συγκροτηθεί η Προσωρινή Κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, που είχε ταχθεί υπέρ της συμμετοχής στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.
Στις 18 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, 1η Δεκεμβρίου με το σημερινό, αγγλογαλλικά αποσπάσματα αποβιβάστηκαν στον Πειραιά.
Ο Γάλλος ναύαρχος Λουί Νταρτίζ ντι Φουρνέ πίεζε την κυβέρνηση της Αθήνας να παραδώσει πολεμικό υλικό. Η επιχείρηση κατέληξε σε ένοπλες συγκρούσεις, μεταξύ άλλων γύρω από το Ζάππειο. Το βράδυ συμφωνήθηκε κατάπαυση του πυρός.
Τις ημέρες των συγκρούσεων και αμέσως μετά, η βία στράφηκε σε πολίτες που θεωρούνταν βενιζελικοί. Στις επιθέσεις πρωταγωνίστησαν οι Επίστρατοι, οργανωμένοι έφεδροι που στήριζαν τον Κωνσταντίνο. Οι διώξεις περιλάμβαναν ξυλοδαρμούς, συλλήψεις και λεηλασίες. Στα θύματα συγκαταλεγόταν ο δήμαρχος Αθηναίων Εμμανουήλ Μπενάκης, που συνελήφθη και κακοποιήθηκε.
Στις καταγγελίες για τους νεκρούς όμως εμφανίζονται και άνθρωποι των οποίων τα ονόματα έμειναν άγνωστα. Ανάμεσά τους αναφέρονται Μικρασιάτες πρόσφυγες.
Πώς μπήκε το «Σωτηρία» στην αφήγηση
Την 1η Μαρτίου 1917, η γαλλική Revue des Deux Mondes δημοσιεύει ένα εκτενές άρθρο του Λέοντος Μακκά για όσα έγιναν στην Αθήνα. Η επιθεώρηση διευκρινίζει ότι παρουσιάζει τη βενιζελική άποψη με ευθύνη του συγγραφέα. Ο ίδιος ο Μακκάς γράφει ότι το υλικό τού διαβιβάστηκε ανεπίσημα από το γραφείο Τύπου της κυβέρνησης Βενιζέλου, το οποίο εκπροσωπούσε στον γαλλικό Τύπο.

Στο κρίσιμο χωρίο υποστηρίζει ότι από τις 2 έως τις 6 Δεκεμβρίου, δηλαδή από τις 19 έως τις 23 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, συνελήφθησαν και τουφεκίστηκαν πολίτες, κατά πλειονότητα Μικρασιάτες πρόσφυγες.
Τοποθετεί τις εκτελέσεις σε μια ρεματιά στα περίχωρα της Αθήνας, κοντά σε φθισιατρείο. Γράφει ότι τα ονόματα και ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παρέμεναν άγνωστα.

Το 1931, στην Ελλάδα του 1910-1920, ο δημοσιογράφος Γεώργιος Βεντήρης κατονομάζει το φθισιατρείο ως το «Σωτηρία». Αναφέρει ότι οι πρόσφυγες θανατώνονταν με την κατηγορία της κατασκοπείας υπέρ των Αγγλογάλλων.
Ο Βεντήρης είχε βρεθεί στην Αθήνα τις ημέρες των Νοεμβριανών. Στην υποσημείωση για τις θανατώσεις προσφύγων, όμως, παραπέμπει στον Μακκά και χαρακτηρίζει ακριβείς τις πληροφορίες του. Η παραπομπή έχει σημασία γιατί δείχνει ότι οι δύο αφηγήσεις συνδέονται μεταξύ τους.
Η ρεματιά του Ιλισού και τα δύο ονόματα
Ο Γιώργος Μαυρογορδάτος αμφισβητεί τη χωροθέτηση στο «Σωτηρία». Επισημαίνει ότι ο Μακκάς έγραφε από το Παρίσι και αντιπαραβάλλει στην αφήγησή του μια άλλη καταγραφή, που δημοσίευσε στο Λονδίνο το 1919 ο Κύπριος δημοσιογράφος Χριστόδουλος Χουρμούζιος.
Ο Χουρμούζιος τοποθετεί εκτελέσεις στη ρεματιά του Ιλισού, πίσω από το νοσοκομείο «Ανδρέας Συγγρός» και τους στρατώνες του Πυροβολικού. Το σημείο αναφέρεται ως «Μικρό Φρουραρχείο». Μνημονεύει επίσης θανάτους στο Πεδίον του Άρεως και στο Γουδή, με την επιφύλαξη ότι δεν ήταν δυνατό να εξακριβωθούν όλες οι περιπτώσεις.
Για τη ρεματιά δίνει δύο ονόματα, του επιπλοποιού Γ. Κρητικού και του ταπετσιέρη Π. Ξύγκη. Τα επώνυμά τους εμφανίζονται και στον κατάλογο της αστυνομικής διεύθυνσης που μνημονεύει ο Βεντήρης, μαζί με εκείνο του Πράσινου. Εκεί οι τρεις χαρακτηρίζονται «στασιαστές». Η προσφυγική καταγωγή των δύο ανδρών παραμένει αδιασταύρωτη.
Τι μέτρησε η επιτροπή αποζημιώσεων
Τον Ιούλιο του 1917 συγκροτήθηκε η Μικτή Επιτροπή Αποζημιώσεων, με ένα ελληνικό, ένα γαλλικό και ένα βρετανικό μέλος. Δέχθηκε αιτήσεις από την Αθήνα και άλλες περιοχές για φυλακίσεις, τραυματισμούς, λεηλασίες και αναγκαστική φυγή.
Οι 35 αιτήσεις που έγιναν δεκτές για θανάτους αφορούσαν το σύνολο των υποθέσεων που εξέτασε η επιτροπή, όχι μόνο πρόσφυγες.
Η επίσημη έκθεση αναγνώριζε και ένα κενό στην καταγραφή. Ανάμεσα στους νεκρούς υπήρχαν πρόσφυγες που δεν είχαν αφήσει κληρονόμο για να ζητήσει αποζημίωση
Αυτό το αρχείο χρησιμοποίησε ο ιστορικός Γιάννης Μουρέλος για να ανασυνθέσει τα Νοεμβριανά. Η δουλειά του μεταφέρει την προσοχή από τις ανακοινώσεις των κυβερνήσεων και τις περιγραφές των μαχών στις καταθέσεις ανθρώπων που συνελήφθησαν, κακοποιήθηκαν ή έχασαν την περιουσία τους.
Δείχνει επίσης γιατί μια διαδικασία αποζημίωσης αφήνει ορισμένους ανθρώπους εκτός καταγραφής. Για να ανοίξει υπόθεση, έπρεπε πρώτα κάποιος να μπορεί να την υποβάλει.
Μια πολιτική μνήμη πριν από την Καταστροφή
«Να μην ξεχνάμε το πογκρόμ στα Νοεμβριανά του 1916», είχε πει ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης στη συνέντευξή του στο pontosnews.gr για την Καισαριανή.
Τοποθέτησε τις εκτελέσεις πίσω από το «Σωτηρία» και έφερε το επεισόδιο στη συζήτηση για τις πολιτικές εμπειρίες των προσφύγων, πολύ πριν από τη μαζική συμμετοχή τους στο ΕΑΜ στην Κατοχή, δηλαδή την Καταστροφή του 1922, την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών και τη συγκρότηση νέων προσφυγικών συνοικιών.
Το υπόμνημα του 1914 επιτρέπει να δούμε τους πρόσφυγες πριν γίνουν αριθμοί στις απογραφές ή αναφορές στους καταλόγους θυμάτων. Μιλούν οι ίδιοι για τη δουλειά τους, την περιουσία που άφησαν και τον τόπο στον οποίο θέλουν να γυρίσουν. Μόλις δύο χρόνια αργότερα, στις καταγγελίες των Νοεμβριανών, η μικρασιατική καταγωγή εμφανίζεται δίπλα σε μια εντελώς διαφορετική λέξη, την «κατασκοπεία».
Αυτή τη διαδρομή, από την έκκληση για βοήθεια ως την πολιτική καχυποψία, φωτίζουν τα τεκμήρια του 1914 και του 1916.
ΠΗΓΗ: PONTOSNEWS