Το μωσαϊκό των λαών μπορεί να οδηγήσει σε πιθανό διαμελισμό, η ουδετεροποίηση που θέλει το Τελ Αβίβ και η ελεγχόμενη μετάβαση που θα επιχειρήσουν οι ΗΠΑ
- Του Γιώργου Τραπεζιώτη
Στη δεύτερη σκηνή της πρώτης πράξης της «Τρικυμίας» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Φερδινάνδος, γιος του βασιλιά της Νάπολης Αλόνσο, βλέποντας το πλοίο στο οποίο επέβαινε να καίγεται προτού τελικά ναυαγήσει, κραύγαζε μέσα στο χάος πως «η κόλαση είναι άδεια, όλοι οι διάβολοι βρίσκονται εδώ». Κι αν το συγκεκριμένο έργο του σπουδαίου Αγγλου δραματουργού αντιμετωπίζεται συχνά ως ο «αποχαιρετισμός» του ίδιου του Σαίξπηρ στη θεατρική σκηνή, η φράση αυτή, απομονωμένη από το καλλιτεχνικό της πλαίσιο, μοιάζει ανατριχιαστικά επίκαιρη. Ιδίως δε υπό το φως των τελευταίων εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, καθώς η εικόνα ενός κόσμου όπου «οι διάβολοι βρίσκονται εδώ» παύει να είναι ποιητική υπερβολή και αντίθετα δείχνει να αποκτά ειδικό γεωπολιτικό βάρος.
Τι επιφυλάσσει όμως η «επόμενη μέρα» για το Ιράν -που είναι ένα πραγματικό μωσαϊκό εθνοτήτων- αλλά και για τους επιτιθέμενους; Τι σηματοδοτεί για τους άλλους μεγάλους παίκτες της γεωπολιτικής σκακιέρας και κυρίως για την Κίνα; Και το πιο σημαντικό πώς διαμορφώνονται οι νέες ισορροπίες στον παγκόσμιο χάρτη; Ο κίνδυνος ενός εμφυλίου, που ως πρόσφατα ανήκε στα πιο ακραία σενάρια για το μέλλον της χώρας, πλέον δεν μπορεί να αποκλειστεί.
Πολιτισμική οντότητα
Το Ιράν δεν είναι απλώς μια τυπική «κρατική οντότητα» στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά και μια ποικιλόμορφη «πολιτισμική οντότητα» με βαθιά εθνική συνείδηση, ένα πολύχρωμο μωσαϊκό λαών, που εδώ και τέσσερις δεκαετίες συγκρατείται οριακά κάτω από μια θεοκρατική «οροφή εξουσίας»: Πέρσες, Αζέροι, Κούρδοι, Αραβες του Χουζεστάν, Μπαλόχ, Τουρκμένοι – ο καθένας με τη δική του μνήμη, αλλά και με τους δικούς του… λογαριασμούς με την Τεχεράνη.
Από όλες αυτές μειονότητες οι Κούρδοι είναι αυτοί που ήδη έχουν τραβήξει επάνω τους τα φώτα της προσοχής, καθώς στις 22 Φεβρουαρίου 2026 -έξι ημέρες προτού αρχίσουν οι βομβαρδισμοί των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά της Τεχεράνης- πέντε από τις επτά μεγαλύτερες κουρδικές οργανώσεις στη χώρα υπέγραψαν ένα ιστορικό κείμενο: τον Συνασπισμό των Πολιτικών Δυνάμεων του Ιρανικού Κουρδιστάν (CPFIK), με ρητό στόχο «την ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας και την πραγματοποίηση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης του κουρδικού λαού» στα δυτικά εδάφη του Ιράν.
Με την κίνηση, βέβαια, να ξυπνά μνήμες και να φέρνει στον νου τη «Δημοκρατία του Μαχαμπάντ» και τον Ιανουάριο του 1946. Την περίοδο όπου ο Κάζι Μοχάμαντ ανακήρυξε στις βορειοδυτικές επαρχίες του Ιράν την πρώτη και μοναδική ανεξάρτητη κουρδική δημοκρατία της σύγχρονης Ιστορίας, που έζησε ακριβώς έντεκα μήνες προτού τελικά τη συντρίψει ο στρατός του σάχη. Ογδόντα χρόνια μετά η μνήμη εκείνης της «κουρδικής πολιτείας» δεν έχει σβήσει…
Οι Αζέροι, στα βορειοδυτικά του Ιράν, την ίδια ώρα αποτελούν μια εντελώς διαφορετική, πολυπλοκότερη ιστορία. Βαθιά ενσωματωμένοι στο ιρανικό κράτος και με παρουσία σε κάθε επίπεδο της ιρανικής εξουσίας -ακόμα και ο ίδιος ο Χαμενεΐ ήταν αζερικής καταγωγής-, δεν κατευθύνονται μαζικά προς την αυτονόμησή τους. Αυτό που επιδιώκουν οι περισσότεροι είναι η περαιτέρω πολιτιστική-πολιτισμική τους αναγνώριση, ενώ απαιτούν και γλωσσικά δικαιώματα.
Ωστόσο, το Μπακού βλέπει στο χάος που έχει προκύψει κάποια πρόσκαιρα, ανοιχτά παράθυρα, μέσα από τα οποία κοιτάζει προς το… Ισραήλ. Γιατί; Διότι η ισραηλινή εξάρτηση από το αζερικό πετρέλαιο -ιστορικά μεταξύ 40% και 60% των εισαγωγών του Τελ Αβίβ- και η στρατιωτική τεχνολογία που αντάλλαξε με το Μπακού σε βάθος 30 ετών δημιουργούν μια σχέση που σήμερα αναζητεί την επαναβεβαίωσή της σε πιο σταθερή βάση.
Κι αυτό ενώ πρέπει να θεωρείται σαφές πως για το Ισραήλ ο στόχος δεν είναι ο διαμελισμός του Ιράν, αλλά η ουδετεροποίησή του. Αλλωστε ένα Ιράν εσωστρεφές, αποδυναμωμένο, χωρίς τη θεσμική αρχιτεκτονική που επέτρεπε στους Φρουρούς της Επανάστασης να προβάλουν την ισχύ τους είτε μέσω της Χεζμπολάχ είτε μέσω των Χούθι αλλά και των ιρακινών πολιτοφυλακών αποτελεί από μόνο του γεωπολιτική νίκη για το Τελ Αβίβ – ανεξάρτητα από το ποιος κυβερνά στην Τεχεράνη.
Η ακριβή αποσταθεροποίηση
Οι ΗΠΑ, από την πλευρά τους, γνωρίζουν ήδη από το 2003 πόσο ακριβά πληρώνεται η αποσταθεροποίηση χωρίς σχέδιο διαδοχής και η Ουάσινγκτον δεν έχει καλή… παράδοση στις επεμβάσεις της στην ευρύτερη περιοχή.
Το ζητούμενό τους, λοιπόν, αυτή τη φορά είναι μια όσο είναι δυνατόν ελεγχόμενη μετάβαση που «μαγειρεύεται» όμως με συγκεκριμένα υλικά: αρκετή αναταραχή για να μην ξανασταθεί όρθιο το παλιό καθεστώς, αρκετή συνοχή για να μη γεννηθεί μια νέα Λιβύη στην καρδιά της Μέσης Ανατολής. Το πόσο εφικτό είναι όμως να επιτευχθεί αυτή η ισορροπία, είναι μια ερώτηση που κανείς στην Ουάσινγκτον δεν έχει απαντήσει ακόμα.
Επίθεση που «χτυπά» ενεργειακά και την Κίνα
Η συντονισμένη επίθεση ΗΠΑ – Ισραήλ στο Ιράν δείχνει, επίσης, πως το επίκεντρο των εντάσεων μετατοπίζεται πλέον ανατολικότερα, φτάνοντας πλέον στα σύνορα της κινεζικής στρατηγικής σφαίρας – και η Κίνα το γνωρίζει αυτό καλύτερα από όλους. Ολοι γνωρίζουν πως το Πεκίνο δύσκολα θα ρισκάρει μια σχέση που χτίζει με κόπο εδώ και πολλά χρόνια.
Στο πλαίσιο της 25ετούς Συνολικής Στρατηγικής Εταιρίας που υπέγραψε με την Τεχεράνη έχει δεσμευτεί για επενδύσεις 400 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε υποδομές και ενέργεια, ενώ παράλληλα αγοράζει πάνω από το 80% των ιρανικών πετρελαϊκών εξαγωγών: κατά μέσον όρο 1,38 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως το 2025, σύμφωνα με στοιχεία της Kpler, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 13,4% του συνόλου των θαλάσσιων πετρελαϊκών εισαγωγών της χώρας.
Ομως το Ιράν αποτελεί για την Κίνα κάτι βαθύτερο. Είναι ο αναντικατάστατος κόμβος του Νέου Δρόμου του Μεταξιού στη Μέση Ανατολή. Ενα Ιράν σε χάος ή ακόμα χειρότερα υπό δυτικό καθεστώς – έλεγχο θα σήμαινε για το Πεκίνο ακριβότερη ενέργεια, στρατηγική υπεροχή των ΗΠΑ και περιορισμό της γεωπολιτικής της αυτονομίας. Κι αυτό είναι κάτι που κανείς στο Πεκίνο δεν το δίνει εύκολα.
Ο Σαίξπηρ έγραψε την «Τρικυμία» γνωρίζοντας ότι ακόμα κι ο μάγος Προσπέρο -που νομίζει πως σκηνοθετεί τα πάντα από τη σκιά του νησιού του- αντικρίζει στο τέλος τα όρια της δικής του παντοδυναμίας. Στη Μέση Ανατολή του 2026 οι Προσπέρο είναι πολλοί. Και κανείς τους δεν κρατά ολόκληρο το σκηνικό.
