Η σύρραξη στη Μέση Ανατολή μάς φτάνει μέσω feeds και social media, όπου το χάος μετατρέπεται σε θέαμα και η παραπληροφόρηση διαχέεται ανεξέλεγκτα
H σύρραξη ΗΠΑ – Ισραήλ – Ιράν μεταδόθηκε στην Ελλάδα ως αλγοριθμικά σερβιρισμένο θέαμα. Τα νούμερα τηλεθέασης εκτοξεύτηκαν, η δημόσια τηλεόραση εξαφανίστηκε και εκατομμύρια πολίτες βίωσαν τον πόλεμο μέσα από feeds – ανάμεσα σε reels γάτας και συνταγές. Μια ανάλυση για το πώς η τραγωδία γίνεται trend και η ενημέρωση μετατρέπεται σε παθητική κατανάλωση.
- Από τον Κωνσταντίνο Κορίκη*
O Guy Debord το διατύπωσε πριν από 60 χρόνια: ό,τι βιωνόταν άμεσα θα μεταφερόταν σταδιακά σε αναπαράσταση. Στην Ελλάδα του 2026 η πρόβλεψη εκείνη δεν αποτελεί πλέον φιλοσοφική θέση, αποτελεί επιχειρηματικό μοντέλο.
Η σύρραξη στο Ιράν έφτασε στους ελληνικούς δέκτες ταυτόχρονα ως γεωπολιτική απειλή και ως αλγοριθμικά σερβιρισμένο περιεχόμενο κατανάλωσης. Ιρανικό drone πάνω από το Ακρωτήρι Κύπρου, ελληνικές φρεγάτες εν πλω, Χρηματιστήριο σε πτώση – και παράλληλα, κάθε κανάλι σε κατάσταση «Εκτακτο», κάθε site σε live blog, κάθε feed σε autoplay.
Τα νούμερα μιλούν μόνα τους: ο Σκάι σημείωσε 13,2% τηλεθέαση εκείνο το βράδυ -season high-, ενώ η δημόσια τηλεόραση, σε μια χώρα σε κατάσταση εθνικής ανησυχίας, συρρικνώθηκε σε ένα παθητικό 2,0% (ΕΡΤ1). Ο Neil Postman είχε προειδοποιήσει ότι ο κίνδυνος δεν προέρχεται από εκείνους που στερούν πληροφόρηση, αλλά από εκείνους που δίνουν τόση που ανάγουν τον πολίτη σε παθητικότητα.
Σκρολάρισμα
Τα 7,32 εκατ. ελληνικών λογαριασμών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης -ποσοστό 73,5% του πληθυσμού- δεν αποτελούν απλώς στατιστικό δεδομένο. Αποτελούν υποδομή μαζικής κατανάλωσης πολεμικού περιεχομένου. Το 61% των Ελλήνων ενημερώνεται πρωτίστως μέσω social media, έναντι 37% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. – η υψηλότερη εξάρτηση στην Ενωση.
Σε αυτό το περιβάλλον ο αλγόριθμος λειτουργεί ως κυρίαρχος gatekeeper. Μια δημοσίευση στο PNAS Nexus αποκάλυψε ότι ο αλγόριθμος του X επιλέγει περιεχόμενο που εκφράζει θυμό σε ποσοστό 62%, έναντι 52% με χρονολογική σειρά. Δεν πρόκειται για επιλογή των χρηστών, πρόκειται για αλγοριθμική χειραγώγηση συναισθημάτων σε βιομηχανική κλίμακα. Στην ελληνική πραγματικότητα η θεαματοποίηση της σύρραξης συνοδεύτηκε και από παραπληροφόρηση: βίντεο από επεισόδια στη Θεσσαλονίκη κυκλοφόρησε διεθνώς ως δήθεν πλάνα ιρανικών διαδηλώσεων, μεταφρασμένο σε τρεις γλώσσες. Ελληνικό περιεχόμενο μετατράπηκε σε παγκόσμια παραπληροφόρηση χωρίς κανείς να ρωτηθεί.
Εδώ εντοπίζεται το ελληνικό παράδοξο: Η χώρα κατέχει τη χαμηλότερη εμπιστοσύνη στα ΜΜΕ παγκοσμίως -μόλις 22% σε δείγμα 48 χωρών-, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει ρεκόρ αποφυγής ειδήσεων, με πάνω από 60% να δηλώνει ότι αποστρέφεται ενεργά την ενημέρωση. Η ίδια χώρα βρίσκεται στην 89η θέση του Δείκτη Ελευθερίας Τύπου των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, τελευταία στην Ε.Ε. για τέταρτο συνεχόμενο έτος. Κυβερνητικές φωνές αμφισβητούν συχνά τη μεθοδολογία του RSF και τον τρόπο κατασκευής του δείκτη – και η συζήτηση περί μαθηματικής ακρίβειας της κατάταξης μπορεί να έχει κάποια βάση.
Ωστόσο, ακόμη κι αν αμφισβητηθεί η συγκεκριμένη θέση, η ευρύτερη εικόνα και οι παθογένειες που καταγράφονται -πιέσεις σε δημοσιογράφους, στρατηγικές αγωγές κατά δημόσιας συμμετοχής (SLAPPs), έλλειψη πλουραλισμού- είναι απολύτως πραγματικές. Και ο τρόπος που αντιδρά η κοινή γνώμη το αποδεικνύει: σε μια χώρα όπου το 98% θεωρεί τη διαφθορά διαδεδομένη, η δυσπιστία απέναντι στα μέσα δεν οδηγεί σε κριτική σκέψη αλλά σε κυνισμό. Και ο κυνισμός γεννά αδιαφορία.
Αδιαφορία
Η «Susan Sontag» έγραφε ότι η συμπόνια είναι ασταθές συναίσθημα – αν δεν μετατραπεί σε δράση, μαραζώνει. Στην ψηφιακή Ελλάδα μαραζώνει σε πραγματικό χρόνο μέσα σε feeds. Τα δεδομένα είναι ανησυχητικά: σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου UC Irvine, δημοσιευμένη στο PNAS, άτομα εκτεθειμένα σε πάνω από έξι ώρες ημερησίως σε ειδήσεις κρίσης εμφάνισαν εννιά φορές υψηλότερο οξύ στρες σε σύγκριση με εκείνους με ελάχιστη έκθεση. Το ακόμη πιο ανησυχητικό εύρημα, η παρατεταμένη ψηφιακή έκθεση συσχετίστηκε με υψηλότερο στρες ακόμη και από την άμεση βίωση του γεγονότος.
Ο πόλεμος δεν δημιουργεί ενημερωμένους πολίτες, δημιουργεί κουρασμένους θεατές. Και η κόπωση αυτή δεν είναι ατομικό πρόβλημα. Είναι πολιτικό: το Reuters Institute καταγράφει εδώ και χρόνια ότι η αποστροφή από τις ειδήσεις ενισχύει τις πληροφοριακές ανισότητες και υπονομεύει τη δημοκρατική συμμετοχή. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο η θεαματοποίηση του πολέμου αποκτά βαθύτερη πολιτική σημασία: δεν αποτελεί απλώς ζήτημα μιντιακής κουλτούρας, αλλά δείκτη δημοκρατικής παθογένειας.
3+1 τρομοκρατικές «βόμβες» για την Ελλάδα που πυροδοτεί η ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή
Οι πύλες της Κολάσεως έχουν ανοίξει στη Μέση Ανατολή και κανείς δεν μπορεί με βεβαιότητα να προβλέψει πότε θα κλείσουν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες από κοινού με το Ισραήλ έχουν αποφασίσει να πάνε την υπόθεση Ιράν μέχρι τέλους, ενώ η Τεχεράνη φαίνεται αποφασισμένη να βάλει φωτιά σε όλη τη Μέση Ανατολή για να διασώσει το κύρος ενός καταρρέοντος καθεστώτος. Το μεγάλο ερώτημα είναι, βέβαια, ως πού μπορεί να φτάσει το Ιράν, πόσο μπορεί να αντέξει τον πόλεμο, αλλά κυρίως ποιους στόχους θέλει να χτυπήσει ως απάντηση στον θάνατο του αγιατολάχ Αλί Χαμενεϊ.
Οι παραπάνω ερωτήσεις δεν είναι φιλοσοφικού χαρακτήρα αλλά αμείλικτα ερωτήματα που έχουν τεθεί στα ανώτατα κλιμάκια της κυβέρνησης, στις υπηρεσίες ασφαλείας και φυσικά στα think-tank της κυβέρνησης που κάνουν εκτίμηση της διεθνούς και της περιφερειακής κατάταξης.
■ Αμεση εμπλοκή στον πόλεμο: Το πιο απίθανο σενάριο είναι αυτό της άμεσης εμπλοκής της Ελλάδας στον πόλεμο της Μέσης Ανατολής, καθώς αυτό θα μπορούσε να συμβεί μόνο σε περίπτωση που η Τεχεράνη στρέψει τους βαλλιστικούς της πυραύλους κατά της Αθήνας. Θεωρητικά το Ιράν διαθέτει πυραύλους με εμβέλεια που φτάνουν ως την Ελλάδα, όμως αυτή τη στιγμή φαντάζει ως μάλλον απίθανο σενάριο οι Ιρανοί να στοχεύσουν έναν τόσο μακρινό στόχο. Στο οπλοστάσιό τους οι Φρουροί της Επανάστασης διαθέτουν πυραύλους, όπως ο Khorramshahr-4 με εμβέλεια 2.000 έως 3.000 χλμ., ο Sejjil με εμβέλεια 2.000-2.500 χλμ. και ο πύραυλος Soumar & Paveh με εμβέλεια 1.650 έως 3.000 χλμ. Ωστόσο, στην πράξη εκτιμάται πως είναι αδύνατο οι Ιράνοι να «χαραμίσουν» τα υπερόπλα τους για να χτυπήσουν έναν τόσο μακρινό στόχο που στο τέλος της ημέρας θα χρειαστεί να περάσει από την αεράμυνα τριών χωρών για να χτυπήσουν τις αμερικανικές βάσεις σε Λάρισα, Αλεξανδρούπολη ή Σούδα.
■ Η ενεργοποίηση της Χεζμπολάχ και των ιρανικών drones: Oταν η συζήτηση φτάνει στη Χεζμπολάχ, εκεί τα δεδομένα περιπλέκονται. Η εκτίμηση της Αθήνας είναι πως η σιιτική οργάνωση του Λιβάνου μπορεί δυνητικά να αποτελέσει κίνδυνο για την Ελλάδα. Η Χεζμπολάχ μπορεί να είναι ξεδοντιασμένη από το Ισραήλ και σήμερα να βρίσκεται ξανά υπό διωγμό από τις ισραηλινές δυνάμεις που επελαύνουν στον νότιο Λίβανο, όμως σύμφωνα με τις εκτιμήσεις παραμένει αξιόμαχη και σίγουρα έτοιμη να κάνει τα πάντα για να υπερασπιστεί το κύρος του καταρρέοντος ιρανικού καθεστώτος. Η οργάνωση του νεκρού Χασάν Νασράλα φέρεται ότι έχει πρόσβαση και σε ιρανικής κατασκευής drones (όπως το Shahed-129 ή το Shahed-136) με εμβέλεια έως και 2.000-2.500 χιλιόμετρα, τα οποία θα μπορούσαν τεχνικά να προσεγγίσουν περιοχές της νότιας και της ανατολικής Ελλάδας (π.χ. Κρήτη, Ρόδος).
■ Ο κίνδυνος των τυφλών τρομοκρατικών χτυπημάτων: Ισως ο μεγαλύτερος κίνδυνος που υπάρχει για την Ελλάδα προέρχεται από τα τυφλά τρομοκρατικά χτυπημάτα. Στην Αθήνα, άλλωστε, έχει αποδειχθεί πώς δρούσαν οι ιρανικές μυστικές υπηρεσίες που είχαν μάλιστα προσπαθήσει να κάνουν χτυπήματα έναντι εβραϊκών στόχων μέσω Πακιστανών που είχαν στρατολογηθεί. Η εκτίμηση που υπάρχει στους ειδικούς που ασχολούνται με το τομέα της τρομοκρατίας είναι πως το σιιτικό Ισλάμ δεν έχει προϊστορία σε τέτοιες ενέργειες, καθώς η τυφλή τρομοκρατία ήταν «προνόμιο» του σουνιτικού κόσμου. Ωστόσο, δεν λησμονούν το γεγονός πως όταν χρειάστηκε η Χεζμπολάχ με εντολή της Τεχεράνης είχε χτυπήσει αμερικανικούς και εβραϊκούς στόχους σε όλον τον κόσμο (Αργεντινή, Βουλγαρία και Ιορδανία).
■ Το Μεταναστευτικό ως πυρηνικός κίνδυνος: Τίποτα, ωστόσο, δεν τρομάζει την κυβέρνηση περισσότερο από μια νέα προσφυγική κρίση στην ανατολική Μεσόγειο. Το Ιράν είναι μια χώρα 90.000.000 ανθρώπων και το σενάριο ενός αέναου εμφυλίου πολέμου αποτελεί εφιάλτη για την Ελλάδα. Κανείς στην ελληνική κυβέρνηση δεν θέλει να σκέφτεται πως ένα τέτοιο σενάριο μπορεί να επιβεβαιωθεί, καθώς εκτιμάται πως μια πιθανή μετακίνηση πληθυσμών προς την Τουρκία μπορεί να μετατρέψει το προσφυγικό σε πυρηνικό κίνδυνο για την εθνική ασφάλεια. Η εκτίμηση είναι πως αν Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες επιμείνουν στη στρατηγική της αλλαγής του καθεστώτος, τότε δεδομένα το Ιράν θα μετατραπεί στον μεγαλύτερο εξαγωγέα μεταναστών στην ανατολική Ευρώπη.
*Ειδικός Ψηφιακής και Πολιτικής Στρατηγικής
