Το φαινόμενο της αναζήτησης από τον ΕΦΚΑ αχρεωστήτως καταβληθέντων μεγάλων ποσών, έπειτα από πολλά χρόνια, συνεπάγεται αρκετές φορές την εξόντωση των συνταξιούχων. Μάλιστα, εκφράζονται φόβοι πως σύντομα το υπουργείο Εργασίας αναμένεται να δώσει την εντολή στον ασφαλιστικό φορέα ώστε να εκκινήσει τη διαδικασία επιστροφής χιλιάδων ευρώ από δικαιούχους συντάξεων χηρείας και αυτό χωρίς τη δική τους υπαιτιότητα, καθώς τα υπερβάλλονται ποσά δίνονται επειδή η κυβέρνηση φοβάται πολιτικό κόστος.
Πρόσφατα, το Διοικητικό Πρωτοδικείο Αλεξανδρούπολης εξέδωσε μια πρωτοφανή απόφαση (419/2025) με την οποία ανέτρεψε απόφαση του ΕΦΚΑ να διεκδικήσει από συνταξιούχο 110.358,28 (δηλαδή συντάξεις 9,5 ετών), με το σκεπτικό ότι «θα επέφερε σε αυτόν απρόβλεπτες και δυσμενείς για τη διαβίωσή του συνέπειες που θα έθεταν σε κίνδυνο ακόμη και τον βιοπορισμό του, όχι δε απλά την αξιοπρεπή διαβίωσή του».
Η υπόθεση αφορά ασφαλισμένο ο οποίος τον Μάρτιο του 2012 αιτήθηκε την απονομή κύριας σύνταξης λόγω γήρατος από τον τέως ΟΑΕΕ, σύμφωνα με τις διατάξεις της διαδοχικής ασφάλισης, με συνυπολογισμό χρόνου ασφάλισης που είχε πραγματοποιήσει στο τέως ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Στην αίτηση, επί προδιατυπωθείσας ερώτησης εάν μετέχει σε επιχείρηση ατομικώς ή ως μέλος εταιρίας με οποιαδήποτε νομική μορφή ή ασκεί επάγγελμα υπαγόμενο στην ασφάλιση του ΟΑΕΕ ή άλλου ασφαλιστικού οργανισμού, ο προσφεύγων απάντησε αρνητικά. Ακολούθως, τον Μάιο του 2013 με απόφαση της Περιφερειακής Διεύθυνσης Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης του ΕΦΚΑ, χορηγήθηκε στον προσφεύγοντα σύνταξη λόγω γήρατος σύμφωνα με τις διατάξεις της διαδοχικής ασφάλισης από 1.4.2012.
Στη συνέχεια τον Αύγουστο του 2019 πραγματοποιήθηκε επανέλεγχος, στο πλαίσιο του οποίου εστάλη ερώτημα στο Τμήμα Ασφάλισης μη Μισθωτών της Διεύθυνσης Ασφάλισης της Γενικής Διεύθυνσης Εισφορών του ΕΦΚΑ και ζητούνταν διευκρινίσεις για την ασφαλιστική αντιμετώπιση μετόχων Ανωνύμων Εταιρειών (Α.Ε.). Η Διεύθυνση Ασφάλισης του ΕΦΚΑ απάντησε ότι ο προσφεύγων είναι μέτοχος σε Α.Ε., ότι για την περίπτωσή του εφαρμόζονται οι διατάξεις της περίπτωσης β’ του άρθρου 39 του ν. 4387/16 και ότι στην ασφάλιση του ΕΦΚΑ υπάγονται ως ελεύθεροι επαγγελματίες τα μέλη Δ.Σ. της Α.Ε. που ταυτόχρονα κατέχουν ποσοστό μετοχών 3% και άνω στο μετοχικό κεφάλαιο.
Στη συνέχεια, με απόφαση του ΕΦΚΑ, αποφασίστηκε αυτεπαγγέλτως η αναδρομική, από 1/3/2012, επανεγγραφή του στα μητρώα του ΕΦΚΑ, ως κατόχου ονομαστικών μετοχών εταιρίας και επιπλέον απαιτήθηκαν και πληρώθηκαν από τον προσφεύγοντα ασφαλιστικές εισφορές από 1/3/2012 έως 1/6/2020, ημερομηνία κατά την οποία προέβη σε διακοπή επαγγέλματος λόγω πώλησης των μετοχών.
Περαιτέρω, τον Αύγουστο του 2021 ανακλήθηκε η συνταξιοδοτική απόφαση αναδρομικά από 1/4/2012 και αναζητήθηκαν, ως αχρεωστήτως καταβληθέντα, τα ποσά σύνταξης ανερχόμενα στο συνολικό ποσό των 110.358,28 ευρώ, που καταβλήθηκαν στον συνταξιούχο από τον Απρίλιο του 2012 έως τον Σεπτέμβριο του 2021, δηλαδή για διάστημα 9,5 ετών!
Σε ένσταση που κατέθεσε στον ΕΦΚΑ το ασφαλιστικό ταμείο αποδέχτηκε ότι ο προσφεύγων έλαβε καλόπιστα τα ποσά των συντάξεων «πέραν της πενταετίας», εξαιτίας της κακής διατύπωσης στην αίτηση για την απονομή σύνταξης, ωστόσο, όσον αφορά τις συντάξεις που του καταβλήθηκαν «σε βάθος πενταετίας», έκρινε ότι αυτές έπρεπε να αναζητηθούν.
Ακολούθησε η προσφυγή του συνταξιούχου στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Αλεξανδρούπολης, που με μία πρωτοποριακή απόφαση τον δικαίωσε, με βασικό επιχείρημα ότι η επιστροφή ενός τόσο μεγάλου ποσού θα σήμαινε την οικονομική του εξόντωση.
Ειδικότερα, αναφέρει στο σκεπτικό: «Οσον αφορά το κεφάλαιο της προσβαλλόμενης περί αναζήτησης των καταβληθέντων ποσών συντάξεων σε βάθος πενταετίας, το δικαστήριο, συνεκτιμώντας τα δηλωθέντα εισοδήματα του προσφεύγοντος και ότι αυτά προέρχονται κυρίως από την καταβολή σύνταξης, όπως αυτά αποτυπώνονται στις προσκομισθείσες δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος φορολογικών ετών 2017-2021, κρίνει ότι τυχόν αναζήτηση συντάξεων σε βάθος πενταετίας (δεδομένου ότι τα καταβληθέντα ποσά συντάξεων από τον 4/2012 έως τον 9/2021 ανέρχονται σε 110.358,28 ευρώ), θα επέφερε σε αυτόν απρόβλεπτες και δυσμενείς για τη διαβίωσή του συνέπειες που θα έθεταν σε κίνδυνο ακόμη και τον βιοπορισμό του, όχι δε απλά την αξιοπρεπή του διαβίωση (ΣτΕ 2137/2024)».
Ειδικά σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη πρότυπη δίκη ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, το δικαστήριο υπογραμμίζει πως «αποκλείεται η αναζήτηση των παροχών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως ή παρανόμως, όταν η οικονομική θυσία στην οποία θα υποβληθεί ο λήπτης των παροχών εξαιτίας της επιστροφής (απόδοσής) τους είναι σε τέτοιο βαθμό που θα επιφέρει σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις στην αξιοπρεπή διαβίωσή του, και τούτο, όμως, μόνον εφόσον αυτός είναι καλόπιστος, δηλαδή μόνον εφόσον αγνοούσε ή δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι η παροχή που έλαβε ήταν αχρεώστητη ή παράνομη και, συνεπώς, επιστρεπτέα.
Ο ασφαλισμένος/συνταξιούχος, για να απαλλαγεί από την υποχρέωση επιστροφής των παροχών που του καταβλήθηκαν αχρεωστήτως ή παρανόμως, πρέπει να επικαλεσθεί και να αποδείξει σωρευτικώς: α) την ύπαρξη των πραγματικών περιστατικών που θεμελιώνουν την καλή πίστη του και β) τις σοβαρές δυσμενείς οικονομικές επιπτώσεις καθώς και την έκταση των επιπτώσεων αυτών στην αξιοπρεπή διαβίωσή του (εν όψει της προσωπικής, οικογενειακής και οικονομικής κατάστασης αυτού) σε περίπτωση επιστροφής των παροχών».
Σε βέρτιγκο η κυβέρνηση που δεν εφαρμόζει, ούτε καταργεί τον νόμο
Η απόφαση αυτή θεωρείται «σταθμός» διότι μπλοκάρει τη δυνατότητα της διοίκησης να ζητά πίσω χρήματα που καταβλήθηκαν από δικό της λάθος, όταν ο συνταξιούχος είναι καλόπιστος και η είσπραξη έγινε χωρίς δική του υπαιτιότητα. Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για τις συντάξεις χηρείας του ιδιωτικού τομέα, όπου εκκρεμεί η εφαρμογή των περικοπών που προβλέπει ο νόμος μετά την παρέλευση της πρώτης τριετίας (μείωση από το 70% στο 35% της αρχικής σύνταξης αν ο δικαιούχος εργάζεται ή λαμβάνει δική του σύνταξη).
Με αυτά τα δεδομένα ο δικηγόρος – εργατολόγος και πρόεδρος της ΕΝΥΠΕΚΚ Αλέξης Μητρόπουλος σημειώνει: «Η απόφαση-σταθμός προστατεύει και τις συντάξεις χηρείας που απειλούνται από την κυβέρνηση με περικοπές και αναζήτηση ποσών ως δήθεν αχρεωστήτως εισπραχθέντων».
