Του Δρ. Νικόλαου Γιαννόπουλου*
Στη στρατηγική υπάρχει μία παλιά και δύσκολη αλήθεια. Η ειρήνη δεν εξασφαλίζεται επειδή τη διακηρύσσεις. Εξασφαλίζεται όταν εκείνος που θα μπορούσε να τη διαταράξει γνωρίζει ότι το κόστος της επιλογής του θα είναι μεγαλύτερο από το προσδοκώμενο όφελος. Αυτή είναι η ουσία της αποτροπής και δεν αποτελεί πολεμική ρητορική. Είναι ο μηχανισμός που καθιστά τον πόλεμο ασύμφορο.
Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση για τα λεγόμενα «ήρεμα νερά» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις χρειάζεται να επιστρέψει από την επικοινωνία στη στρατηγική.
Κανένας σοβαρός άνθρωπος δεν επιθυμεί ένταση στο Αιγαίο. Πολύ περισσότερο, κανένας που έχει γνωρίσει από κοντά τι σημαίνει στρατιωτική προετοιμασία δεν μπορεί να αντιμετωπίζει επιπόλαια την πιθανότητα μιας κρίσης. Ο διάλογος είναι απαραίτητος και οι ανοικτοί δίαυλοι επικοινωνίας είναι χρήσιμοι. Η αποκλιμάκωση μπορεί να υπηρετήσει το εθνικό συμφέρον.
Το πραγματικό στρατηγικό ερώτημα δεν είναι αν έχουμε λιγότερη ένταση με την Τουρκία, αλλά αν έχουμε λιγότερη τουρκική απειλή.
Και εδώ η εικόνα γίνεται πολύ πιο σύνθετη.
Η κυβέρνηση υπερασπίζεται την πολιτική της. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει υποστηρίξει ότι τα «ήρεμα νερά» προσφέρουν απτά οφέλη, ότι η Ελλάδα δεν έχει υποχωρήσει από πάγιες εθνικές θέσεις και ότι τα τελευταία χρόνια έχει αναλάβει πρωτοβουλίες που κατοχυρώνουν στην πράξη κυριαρχία και κυριαρχικά δικαιώματα. Έχει επικαλεστεί, μεταξύ άλλων, την επέκταση των χωρικών υδάτων στο Ιόνιο και τις συμφωνίες θαλάσσιων ζωνών με την Ιταλία και την Αίγυπτο. Παράλληλα, τονίζει ότι η χώρα πρέπει να μπορεί να διαχειρίζεται και τις «φουρτούνες» όταν αυτές εμφανίζονται.
Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά δεν απαντούν στο βασικό στρατηγικό ερώτημα.
Διότι η Τουρκία δεν απέσυρε το casus belli. Η απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1995 εξακολουθεί να εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση της χώρας να χρησιμοποιήσει στρατιωτικά μέσα εάν η Ελλάδα επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της πέραν των έξι ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο. Το ίδιο το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών χαρακτηρίζει αυτή την απειλή αντίθετη προς θεμελιώδεις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Δεν εξαφανίστηκαν επίσης οι τουρκικές αμφισβητήσεις για το Αιγαίο, τον εναέριο χώρο, τη στρατιωτική παρουσία στα νησιά και τις θαλάσσιες ζώνες. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών εξακολουθεί να τις καταγράφει επισήμως ως ενεργές τουρκικές διεκδικήσεις.
Τον Μάιο του 2026 η Αθήνα χρειάστηκε ακόμη να απαντήσει σε πληροφορίες για τουρκικό νομοθετικό σχεδιασμό που συνδεόταν με τη «Γαλάζια Πατρίδα», ξεκαθαρίζοντας ότι τέτοιες μονομερείς κινήσεις δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα για την Ελλάδα.
Άρα το στρατηγικό πρόβλημα παραμένει.
Η μείωση της έντασης δεν ταυτίζεται αυτομάτως με μείωση της απειλής.
Ένας αντίπαλος μπορεί να μειώνει την ένταση για λόγους συγκυρίας, χωρίς να εγκαταλείπει κανέναν από τους μακροπρόθεσμους στόχους του. Μπορεί να επιλέγει διάλογο επειδή αυτό τον εξυπηρετεί σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Μπορεί ταυτόχρονα να αυξάνει τις στρατιωτικές δυνατότητές του, να αναπτύσσει νέες συνεργασίες, να διαμορφώνει νέους συσχετισμούς και να περιμένει.
Αυτό ακριβώς πρέπει να εξετάζει η στρατηγική. Όχι αν σήμερα επικρατεί ησυχία. Αλλά τι οικοδομείται όσο επικρατεί ησυχία. Και εδώ η Συμφωνία της Μέκκας αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Στις 7 Αυγούστου 2026 η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν υπέγραψαν στη Μέκκα κοινή συμφωνία άμυνας. Η συμφωνία προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Όπως μετέδωσε το Reuters στις 8 Αυγούστου, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συνέκρινε τη βασική αρχή του συμφώνου με τη λογική του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, υποστήριξε ότι το σχήμα θα μπορούσε να διευρυνθεί, αναφέροντας την Αίγυπτο ως πιθανό μελλοντικό μέλος.
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως κάποια άμεση στρατιωτική συμμαχία εναντίον της Ελλάδας γιατί τέτοιο συμπέρασμα δεν προκύπτει. Οι συγκεκριμένες στρατιωτικές υποχρεώσεις των μερών δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί και οι υπογράφοντες επιμένουν ότι πρόκειται για αμυντικό σχήμα που δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένου κράτους.
Αν όμως περιοριστούμε σε αυτή τη διαπίστωση, θα χάσουμε τη στρατηγική σημασία του γεγονότος.
Η αξία της Συμφωνίας της Μέκκας βρίσκεται κυρίως στην κατεύθυνση της κίνησης.
Η Τουρκία δεν περιμένει να διαμορφωθεί το νέο περιφερειακό σύστημα ασφαλείας. Προσπαθεί να συμμετάσχει στη διαμόρφωσή του. Συνδέει την ιδιότητά της ως μέλους του ΝΑΤΟ με νέους μηχανισμούς ασφάλειας στη Μέση Ανατολή. Καλλιεργεί αμυντικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία, συνεργάζεται στενά με το Πακιστάν και επιδιώκει ευρύτερη περιφερειακή αρχιτεκτονική. Ήδη πριν από τη συμφωνία, ο Φιντάν μιλούσε δημόσια για ανάγκη δημιουργίας νέας περιφερειακής δομής ασφαλείας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία έγινε ξαφνικά πανίσχυρη. Σημαίνει κάτι διαφορετικό και ίσως σημαντικότερο. Οικοδομεί δίκτυα ισχύος.
Επιδιώκει να πολλαπλασιάσει τα στρατηγικά της ερείσματα, να αυξήσει τις επιλογές της και να καταστεί αναγκαίος συνομιλητής σε περισσότερα του ενός συστήματα ασφαλείας.
Την ίδια στιγμή η Ελλάδα κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία επιτυχία αποτελεί πρωτίστως η διαχείριση της ελληνοτουρκικής έντασης.
Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά.
Η Αθήνα διαχειρίζεται κυρίως το παρόν. Η Άγκυρα επιχειρεί να διαμορφώσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα παιχτεί το μέλλον.
Η κυβέρνηση προβάλλει συστηματικά ως σημαντικό επίτευγμα το πρόγραμμα αμυντικού εκσυγχρονισμού της χώρας, επικαλούμενη την απόκτηση νέων οπλικών συστημάτων και τη συνολική ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων. Τον Μάρτιο του 2026 το ΚΥΣΕΑ αποφάσισε, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη πολυεπίπεδης αντιαεροπορικής και αντιβαλλιστικής άμυνας, τον εκσυγχρονισμό των φρεγατών ΜΕΚΟ, τις υποδομές για τα F 35 και την περαιτέρω αναβάθμιση των F 16 σε επίπεδο Viper.
Όλα αυτά είναι σημαντικά και κανείς δεν έχει λόγο να τα υποτιμήσει. Δεν πρέπει όμως και να μας καθησυχάζουν. Η στρατιωτική ισχύς δεν αξιολογείται σε απόλυτους αριθμούς ούτε με βάση έναν κατάλογο εξοπλιστικών προγραμμάτων. Αξιολογείται πάντοτε σε σχέση με τις δυνατότητες, τις προθέσεις και τον ρυθμό ενίσχυσης του δυνητικού αντιπάλου. Και η Τουρκία δεν παραμένει ακίνητη όσο η Ελλάδα εξοπλίζεται. Επενδύει συστηματικά στην εγχώρια αμυντική βιομηχανία, διευρύνει το στρατηγικό της αποτύπωμα και επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία στην παραγωγή και χρήση στρατιωτικής ισχύος.
Γι’ αυτό και οι ελληνικοί εξοπλισμοί, όσο αναγκαίοι και αν είναι, δεν μπορούν να μετατρέπονται σε άλλοθι στρατηγικού εφησυχασμού. Τα οπλικά συστήματα δημιουργούν δυνατότητες. Δεν δημιουργούν από μόνα τους αποτροπή. Η αποτροπή προκύπτει όταν οι δυνατότητες συνδέονται με σαφή πολιτική βούληση, καθορισμένες κόκκινες γραμμές και κυρίως με την πεποίθηση του αντιπάλου ότι η Ελλάδα είναι αποφασισμένη να προστατεύσει όσα δηλώνει ότι θεωρεί αδιαπραγμάτευτα.
Η στρατιωτική ισχύς είναι αυτό που διαθέτεις. Η αποτροπή είναι αυτό που πιστεύει ο αντίπαλος ότι είσαι αποφασισμένος να κάνεις με όσα διαθέτεις.
Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις και παρ’ όλα αυτά να εκπέμπει αμφίσημα πολιτικά μηνύματα. Μπορεί επίσης να διαθέτει μικρότερες δυνατότητες, αλλά να έχει καταστήσει απολύτως σαφές ποιο κόστος θα επιβάλει αν παραβιαστούν ζωτικά του συμφέροντα.
Αυτός είναι ο λόγος που τα «ήρεμα νερά» δεν μπορούν να αποτελούν από μόνα τους δείκτη στρατηγικής επιτυχίας.
Το σωστό ερώτημα δεν είναι αν η Τουρκία προκαλεί λιγότερες κρίσεις, αλλά αν έχει πειστεί ότι δεν τη συμφέρει να προκαλέσει την επόμενη.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο οι επανειλημμένες παρεμβάσεις του Αντώνη Σαμαρά αποκτούν διαφορετικό βάρος. Όχι επειδή προέρχονται από έναν πρώην πρωθυπουργό, αλλά επειδή θέτουν ένα ερώτημα που αφορά τον πυρήνα της στρατηγικής μας απέναντι στην Τουρκία.
Ο Αντώνης Σαμαράς έχει επιμείνει στη λογική της αποτροπής και έχει προειδοποιήσει ότι οι συμμαχίες αποκτούν πραγματική αξία όταν οικοδομούνται πριν από την κρίση και όχι όταν αυτή έχει ήδη εκδηλωθεί. Παράλληλα επέκρινε την πολιτική του κατευνασμού και την αντίληψη ότι η αποφυγή της έντασης αρκεί για την προστασία των εθνικών συμφερόντων.
Τον Ιούλιο επανήλθε, αυτή τη φορά με αφορμή την ηλεκτρική διασύνδεση στην Κάσο, χαρακτηρίζοντας κατευνασμό την άποψη ότι η άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «μονομερής ενέργεια».
Κάποιος μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί με την πολιτική οξύτητα αυτών των παρεμβάσεων του πρώην Πρωθυπουργού. Δεν μπορεί όμως πλέον να παρακάμπτει το στρατηγικό ερώτημα που περιέχουν.
Η Κάσος, η Κύπρος και το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι τρεις διαφορετικές υποθέσεις. Συναντώνται όμως στο ίδιο στρατηγικό ερώτημα. Στην Κάσο δοκιμάζεται η δυνατότητα άσκησης ελληνικών δικαιωμάτων χωρίς την έμπρακτη αμφισβήτηση της Άγκυρας. Στην Κύπρο παραμένει ανοικτή η βαθύτερη πληγή του Ελληνισμού, με την Τουρκία να επιμένει σε μια ριζικά διαφορετική αντίληψη για το μέλλον του νησιού. Και στην Ανατολική Μεσόγειο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο εξακολουθεί να αποτελεί ένα παράνομο, κατά την ελληνική θέση, εργαλείο αμφισβήτησης της περιφερειακής τάξης. Τρεις διαφορετικές περιπτώσεις οι οποίες συνθέτουν ένα κοινό ερώτημα:
Ποιος διαμορφώνει το στρατηγικό περιβάλλον;
Η Ελλάδα, που επιδιώκει να προστατεύσει τα δικαιώματά της και να διατηρήσει ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας, ή η Τουρκία, που συνομιλεί με την Ελλάδα ενώ ταυτόχρονα διατηρεί το casus belli, προβάλλει διαφορετική λύση για την Κύπρο, συντηρεί τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο και διευρύνει πλέον, με τη Συμφωνία της Μέκκας, το δίκτυο των στρατηγικών της σχέσεων;
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο πρέπει να ξαναδιαβαστούν οι προειδοποιήσεις του Αντώνη Σαμαρά. Όχι ως άρνηση του διαλόγου, αλλά ως προειδοποίηση για έναν διάλογο που δεν στηρίζεται σε επαρκή αποτροπή.
Γιατί η στρατηγική επιτυχία δεν μετριέται από το πόσο καιρό αποφεύχθηκε μια κρίση, αλλά από το αν, στο ίδιο χρονικό διάστημα, βελτιώθηκε η θέση της χώρας έναντι εκείνου που μπορεί να την προκαλέσει.
Και εδώ η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει σε κάτι πολύ πιο δύσκολο από το αν τα νερά είναι σήμερα ήρεμα.
Όταν τα νερά ταραχθούν ξανά, ποιος θα έχει ενισχύσει περισσότερο τη θέση του;
Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα. Γιατί τα ήρεμα νερά έχουν αξία μόνο όταν πίσω τους υπάρχει πειστική ισχύς.
Και η ειρήνη γίνεται σταθερή μόνο όταν ο αντίπαλος γνωρίζει ότι η ανατροπή της θα του κοστίσει περισσότερο από όσο μπορεί να κερδίσει.
Ήρεμα νερά χωρίς αποτροπή δεν είναι στρατηγική, αλλά μια περίοδος ηρεμίας, της οποίας τη διάρκεια μπορεί τελικά να αποφασίζει ο άλλος.
*Αντιστράτηγος ε.α. Ειδικών Δυνάμεων, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ
