Η «αμαρτωλή» ιστορία των θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο και στην Αν. Μεσόγειο και το νέο αδιέξοδο που ορθώνεται για την Ελλάδα, με την ανακήρυξη από την Τουρκία των δύο θαλάσσιων πάρκων στον Βορρά και στον Νότο του Αρχιπελάγους, αποκαλύπτουν ξανά στο σύνολό τους τις παθογένειες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, σύμφυτες με την πορεία της χώρας στο διεθνές σύστημα.
- Από τον Νικ. Σταυρουλάκι
Η αλληλουχία των γεγονότων που έχει οδηγήσει από την ελληνική κωλυσιεργία στην ευρωπαϊκή υποχρέωση διαμόρφωσης του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού (ΘΧΣ) και η πρόσφατη τουρκική ανακήρυξη των δύο θαλάσσιων πάρκων αναδεικνύουν μια σειρά από διπλωματικές και στρατηγικές αστοχίες της Αθήνας. Η σειρά των πραγμάτων έχει ως εξής:
Πρώτη και καθοριστική αστοχία η εκπνοή στις 31 Μαρτίου 2021 της επίσημης προθεσμίας της Ε.Ε. για την ενσωμάτωση και εφαρμογή της Οδηγίας 2014/89/ΕΕ, η οποία υποχρέωνε όλα τα παράκτια κράτη-μέλη να καταθέσουν έναν ολοκληρωμένο ΘΧΣ. Η ελληνική πλευρά επέλεξε την αδράνεια, φοβούμενη ότι η αποτύπωση των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο θα προκαλούσε την άμεση αντίδραση της Αγκυρας, με αποτέλεσμα να αφήσει ένα κρίσιμο θεσμικό και νομικό κενό, το οποίο η Τουρκία δεν άργησε να εκμεταλλευτεί. Είναι αυτός ακριβώς ο ορισμός του φόβου.
Στο διάστημα των ετών 2021-2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέστειλε επανειλημμένες προειδοποιήσεις στην Αθήνα, που και αυτές αγνοήθηκαν συστηματικά λόγω γραφειοκρατικών αγκυλώσεων και έλλειψης καθαρής στρατηγικής κατεύθυνσης. Η κατάσταση επιδεινώθηκε τον Απρίλιο του 2023 με την έκδοση «αιτιολογημένης γνώμης» από την Κομισιόν, ως το τελευταίο προειδοποιητικό στάδιο πριν από τη δικαστική οδό.
Η απραγία της ελληνικής διπλωματίας οδήγησε αναπόφευκτα στην επίσημη παραπομπή της Ελλάδας στο Δικαστήριο της Ε.Ε. τον Δεκέμβριο του 2023, εκθέτοντας τη χώρα διεθνώς και αποδυναμώνοντας το επιχείρημά της ότι αποτελεί τον κύριο εκφραστή της ευρωπαϊκής νομιμότητας στην περιοχή.
Αντί για μια συγκροτημένη νομική και γεωπολιτική θωράκιση, η Αθήνα επέλεξε τον Απρίλιο του 2024 να απαντήσει με επικοινωνιακούς όρους, εν είδει πυροτεχνήματος. Κατά τη διάρκεια του διεθνούς συνεδρίου «Our Ocean Conference», που φιλοξενήθηκε στην ελληνική πρωτεύουσα, η κυβέρνηση προχώρησε σε πανηγυρικές εξαγγελίες, που αφορούσαν τη δημιουργία δύο τεράστιων θαλάσσιων πάρκων στο Ιόνιο και το νότιο Αιγαίο.
Η κίνηση της κυβέρνησης Μητσοτάκη εξέπληξε και τους πιο συντηρητικούς παράγοντες, καθώς η καθεστηκυία εντύπωση στον λαό ήταν και είναι ότι η τρέχουσα εξουσία της χώρας κρύβεται και από τη σκιά της. Η φοβικότητα έγινε ξαφνικά κυβερνητικό σθένος.
Ομως, η κίνηση στερούνταν προηγούμενης σοβαρής προετοιμασίας και οριοθέτησης, με αποτέλεσμα να προσφέρει στην Τουρκία το τέλειο πρόσχημα για να αντιδράσει. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών εξέδωσε αμέσως σκληρές ανακοινώσεις, κατηγορώντας την Ελλάδα ότι εργαλειοποιεί το περιβάλλον για να επιβάλει de facto κυριαρχία σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες ζώνες, θέτοντας τις βάσεις για τα δικά της αντίμετρα.
Η στρατηγική αποτυχία της Ελλάδας σφραγίστηκε νομικά στις 27 Φεβρουαρίου 2025, όταν το Δικαστήριο της Ε.Ε. εξέδωσε την οριστική «καταδικαστική» απόφαση σε βάρος της χώρας, για τη μη κατάρτιση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού πέραν του επιτρεπτού χρονικού ορίου. Η καταδίκη αφαίρεσε κάθε διπλωματικό έρεισμα από την Αθήνα και ανάγκασε την κυβέρνηση σε εσπευσμένη και άτακτη υποχώρηση.
Υφαλοκρηπίδα
Στις 16 Απριλίου 2025, υπό την απειλή δυσβάσταχτων ευρωπαϊκών προστίμων, το υπουργείο Περιβάλλοντος παρουσίασε τελικά την «Εθνική Χωρική Στρατηγική για τον Θαλάσσιο Χώρο». Εκεί συντελέστηκε η μεγάλη αναδίπλωση, καθώς τα όρια των προαναγγελθέντων θαλάσσιων πάρκων «μαζεύτηκαν» άρον άρον και περιορίστηκαν αυστηρά εντός των 6 ναυτικών μιλίων των ελληνικών χωρικών υδάτων. Αν και η Αθήνα προσπάθησε να παρουσιάσει ως κέρδος την αποτύπωση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας σε κάποιους ευρωπαϊκούς χάρτες, η ουσία ήταν ότι η Τουρκία «τσίμπησε την υποχώρηση». Και όταν η «πιάτσα» σε πιάσει να «τα μαζεύεις», ξέρει ότι η ήττα σου είναι θέμα χρόνου.
Η Αγκυρα αντιλήφθηκε αμέσως -εννοείται- πως η ελληνική πλευρά υποχωρεί μπροστά στις απειλές της. Αξιοποίησε ταχέως το απτό «δείγμα αδυναμίας» και τον Ιούνιο του 2025 κατέθεσε τον δικό της ΘΧΣ στην επίσημη διεθνή πλατφόρμα MSPglobal της UNESCO μαζί με σχετικό αναλυτικότατο χάρτη, του οποίου όμως η αξία δεν ήταν στα δύο ελάχιστης έκτασης θαλάσσια πάρκα που είχε ορίσει με τη συγκεκριμένη χαρτογράφηση.
Ο τουρκικός χάρτης δεν περιοριζόταν σε περιβαλλοντικές ανησυχίες, αλλά έκοβε το Αιγαίο ακριβώς στη μέση, κατά μήκος του 25ου Μεσημβρινού, εγκλωβίζοντας όλα τα ελληνικά νησιά του ανατολικού Αιγαίου σε μια ζώνη τουρκικής περιβαλλοντικής δικαιοδοσίας. Η ελληνική διπλωματία βρέθηκε ακόμη μια φορά να παρακολουθεί αμήχανα τις εξελίξεις, αδυνατώντας να αποτρέψει την ανάρτηση ενός χάρτη που αμφισβητούσε ευθέως την ελληνική κυριαρχία σε διεθνή φόρα.
Η κλιμάκωση της τουρκικής στρατηγικής έγινε απόλυτα σαφής στις 2 Αυγούστου 2025, όταν δημοσιοποιήθηκαν (αποκαλύφθηκαν στοχευμένα) οι αναλυτικοί χάρτες για τη δημιουργία των δύο τουρκικών εθνικών θαλάσσιων πάρκων. Το πρώτο πάρκο σχεδιάστηκε ως σφήνα στο βόρειο Αιγαίο, καταλαμβάνοντας τον θαλάσσιο χώρο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ το δεύτερο τοποθετήθηκε στην ανατολική Μεσόγειο, καλύπτοντας τη ζώνη Φετιγιέ-Κας και εξαφανίζοντας πλήρως την υφαλοκρηπίδα του Καστελορίζου.
Διεθνή ύδατα
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, το οποίο διέλαθε της προσοχής της Αθήνας κατά τις πρώτες ώρες της δημοσιοποίησης, βρισκόταν στο επίσημο υπόμνημα του χάρτη. Εκεί, κάτω από τις περιβαλλοντικές ζώνες, η Τουρκία είχε εισαγάγει την ειδική κατηγορία «Εν δυνάμει Περιοχή Ασκήσεων και Εκπαίδευσης», ξεκαθαρίζοντας ότι οι προστατευόμενες περιοχές στα διεθνή ύδατα θα παραμείνουν στη διάθεση του τουρκικού πολεμικού ναυτικού για τη διεξαγωγή στρατιωτικών γυμνασίων.
Η «ωραία κοιμωμένη» ελληνική εξωτερική πολιτική απέτυχε να διαγνώσει έγκαιρα ότι η Αγκυρα χρησιμοποιούσε το υπόμνημα αυτό ως νομικό και επιχειρησιακό εργαλείο για να ακυρώσει το δικαίωμα της Ελλάδας να εκδίδει NAVTEX και να δεσμεύει περιοχές για ασκήσεις στο Αιγαίο. Η αδράνεια επέτρεψε στην Τουρκία να προχωρήσει απρόσκοπτα στον σχεδιασμό της κατά τη διάρκεια του επόμενου έτους.
Τον Μάιο του 2026 η τουρκική Εθνοσυνέλευση ψήφισε εσωτερική νομοθεσία που ενσωμάτωνε το αναθεωρητικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» στις θαλάσσιες δικαιοδοσίες της χώρας, παρέχοντας το απαραίτητο νομικό υπόβαθρο για την επιβολή εγχώριων κανόνων σε διεθνή ύδατα.
Tο Καστελόριζο
Η τελική πράξη αυτού του διπλωματικού θρίλερ παίχτηκε το διήμερο 15-16 Αυγούστου 2026, όταν ο Τούρκος πρόεδρος υπέγραψε τα σχετικά Προεδρικά Διατάγματα, μετατρέποντας τους χάρτες του 2025 σε επίσημο Δίκαιο της Τουρκικής Δημοκρατίας. Ανεξάρτητα από το συμφέρον της πατρίδας, δεν μπορεί κάποιος παρά να θαυμάσει… Ή και να ζηλέψει!
Τα δύο τουρκικά θαλάσσια πάρκα είναι πλέον πραγματικότητα στο εσωτερικό Δίκαιο της Τουρκίας, η οποία διεκδικεί το δικαίωμα να ελέγχει τη ναυσιπλοΐα, την αλιεία και τις επιστημονικές έρευνες στην καρδιά του Αιγαίου, αλλά και γύρω από το Καστελόριζο, το οποίο εποφθαλμιά και δεν ξεχνά. Η αντίδραση του ελληνικού ΥΠΕΞ περιορίστηκε άλλη μια φορά στην έκδοση μιας τυπικής καταδικαστικής ανακοίνωσης, την οποία, όταν τη διάβασε ο Χ. Φιντάν, έσκασε στα γέλια!