Η ανάγνωση είναι πράξη αντι-τεχνολογική, με την έννοια ότι σε επαναφέρει στον ρυθμό του ανθρώπινου, στον χρόνο που χρειάζεται για να ωριμάσει μια σκέψη, για να γεννηθεί μια ιδέα
Οταν το πνεύμα και η καλλιέργειά του αντιμετωπίζονται σαν «χρονοβόρος πολυτέλεια» από ένα σύνολο ανθρώπων, η συνέχεια είναι γνωστή και η ανθρωπότητα καταλήγει να τη… διαβάζει στις εφημερίδες και στα ιστορικά βιβλία.
- Από τον Παναγιώτη Λιάκο
Κάθε φορά που ενσκήπτει σαν νόσος η αδιαφορία για την Ιστορία, την Τέχνη, την Παιδεία και τη συμμετοχή στα κοινά προελαύνει η βαρβαρότητα σε όλες τις μορφές της. Αυτή την προέλαση τα έθνη την αντιλαμβάνονται όταν πλέον είναι πολύ αργά και δεν υπάρχουν περιθώρια ανώδυνης διαφυγής από το σπιράλ του θανάτου.
Τα ισχυρότερα οπλικά συστήματα που πρέπει να χρησιμοποιούν οι άνθρωποι την περίοδο της ειρήνης για να αποφύγουν δεινές εξελίξεις είναι τα βιβλία. Αυτά θωρακίζουν τις συνειδήσεις των πολιτών με απόρθητες ιδέες και εικόνες, γνώσεις και συναισθήματα.
Οταν διαβάζεις, δεν προσθέτεις απλώς πληροφορίες στον νου σου, αλλά μαθαίνεις να βλέπεις. Το βιβλίο αποτελεί, κυριολεκτικά και μεταφορικά, άσκηση όρασης. Σε μαθαίνει να κοιτάς το αυτονόητο σαν να το βλέπεις πρώτη φορά, να ακούς τη σιωπή των πραγμάτων, να υποψιάζεσαι το βάθος πίσω από κάθε φαινόμενο. Μέσα στις σελίδες του βιβλίου, ο άνθρωπος εκπαιδεύεται στην προσοχή, κι η προσοχή είναι ο πυρήνας κάθε νοητικής λειτουργίας. Εκεί που το βλέμμα συγκεντρώνεται, εκεί ανθίζει η σκέψη.
Η ανάγνωση είναι πνευματική άσκηση. Καθώς ακολουθείς τις λέξεις, ο νους αναγκάζεται να πειθαρχήσει, να οργανώσει τον χρόνο και τη ροή του καταβαλλόμενου έργου. Η μνήμη δουλεύει, η φαντασία ανασαίνει, η κρίση οξύνεται. Οι νευρώνες εκπαιδεύονται από τις παραταγμένες λέξεις και δημιουργούν εντός σου ρυθμό, που εξελίσσεται σε «σιωπηλή μουσική». Μέσα από αυτή τη διαδικασία ο άνθρωπος μαθαίνει να σκέφτεται καθαρά, να ξεχωρίζει το σημαντικό από το επουσιώδες, την αλήθεια από την εντύπωση.
Ο σύγχρονος πολιτισμός, στο βάθος του, είναι γέννημα της ανάγνωσης. Το βιβλίο είναι φορέας μνήμης. Κουβαλάει τις φωνές των νεκρών και τις κάνει παρούσες. Κάθε ανάγνωση είναι συνάντηση με το παρελθόν, αλλά όχι σαν μουσειακό είδος. Αποτελεί έναρξη ζωντανού διαλόγου με την παράδοση. Μέσα στις σελίδες ενός ποιήματος, μιας φιλοσοφικής πραγματείας ή ενός μυθιστορήματος ο άνθρωπος συναντά το συλλογικό του πρόσωπο. Αναγνωρίζει πως ανήκει σε μια συνέχεια νοήματος, σε έναν κόσμο όπου οι λέξεις δεν είναι εργαλεία αλλά σχέσεις.
Από αυτή τη σχέση με το βιβλίο πηγάζει και η σχέση με τον άλλον άνθρωπο. Ο αναγνώστης μαθαίνει να αφουγκράζεται, να σέβεται τη διαφορετικότητα του λόγου και της εμπειρίας. Κάθε καλή ανάγνωση είναι μια πράξη διαλόγου, μια εξάσκηση στην κατανόηση. Οποιος μαθαίνει να «συνομιλεί» με ένα κείμενο, μαθαίνει και να συνομιλεί με τον πλησίον του. Σήμερα, όμως, μέσα στον θόρυβο των οθονών, η ανάγνωση φαντάζει σχεδόν παρωχημένη συνήθεια. Το διαδίκτυο και τα φορητά τηλέφωνα πολλαπλασιάζουν τις πληροφορίες, αλλά διαλύουν τη συγκέντρωση. Κάθε ειδοποίηση στο κινητό είναι μια μικρή ρωγμή στο νήμα της σκέψης. Η προσοχή, αυτή η τόσο λεπτή αρετή, κατέστη σπάνιο αγαθό. Δεν προλαβαίνουμε να «κατοικήσουμε» σε μια ιδέα, να την εξερευνήσουμε. Την προσπερνάμε. Ετσι, ενώ ζούμε σε μια εποχή πληθώρας γνώσεων, πεινάμε από νόημα.
Το βιβλίο, αντιθέτως, απαιτεί σιωπή. Ζητά να καθίσεις, να σταματήσεις, να βυθιστείς. Είναι αντίσταση στον κατακερματισμό. Σε αναγκάζει να μένεις, όχι να περνάς. Η ανάγνωση είναι πράξη αντι-τεχνολογική, με την έννοια ότι σε επαναφέρει στον ρυθμό του ανθρώπινου, στον χρόνο που χρειάζεται για να ωριμάσει μια σκέψη, για να γεννηθεί μια ιδέα. Εκεί βρίσκεται η μεγάλη αξία της ανάγνωσης: μέσα σ’ έναν κόσμο βιαστικό και επιφανειακό, το βιβλίο παραμένει τόπος βραδύτητας. Ενα καταφύγιο όπου η ψυχή μπορεί ακόμη να αναπνέει. Δεν είναι διαφυγή από την πραγματικότητα, αλλά τρόπος να τη συναντήσεις βαθύτερα, να την κατανοήσεις, να τη μεταμορφώσεις.
Το βιβλίο είναι πράξη ελευθερίας. Κανείς δεν μπορεί να διαβάσει για σένα, όπως κανείς δεν μπορεί να ονειρευτεί για σένα. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος παίρνει τον εαυτό του στα σοβαρά, που αποφασίζει να γίνει μαθητής της ζωής. Κι αυτό το ταξίδι -το φτηνότερο και πολυτιμότερο- δεν τελειώνει ποτέ. Γιατί κάθε σελίδα ανοίγει κι έναν καινούργιο ορίζοντα, κάθε λέξη σε καλεί λίγο πιο πέρα από τον εαυτό σου. Κι ίσως, τελικά, το βιβλίο να μην είναι απλώς μέσο γνώσης, αλλά τρόπος ύπαρξης.
*Το παραπάνω κείμενο γράφτηκε με αφορμή το κλείσιμο του βιβλιοπωλείου Επί Λέξει στην οδό Ακαδημίας. Κατά τη διάρκεια της 12ετούς λειτουργίας του αποτέλεσε μια εστία γνώσης και πολιτισμού, που σταδιακά αποχωρούν από την καρδιά της Αθήνας
