Στην Ουρανούπολη, μόλις 40 μέτρα από την οριογραμμή που ορίζει τα σημερινά σύνορα του Αγίου Ορους, βρίσκονται τα απομεινάρια της Μονής Ζυγού. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα μοναστήρια που ιδρύθηκαν στην Αθωνική Πολιτεία. Λέγεται ότι από τα ερείπια της μονής προέρχεται ο ασβέστης που χρησιμοποιήθηκε, για να χτιστεί το 1960 το ξενοδοχείο «Ξενία» στην περιοχή.
Η Μονή Ζυγού ιδρύθηκε στα μέσα του 10ου αιώνα. Βρίσκεται 2.000 μέτρα ανατολικά της Ουρανούπολης και σε απόσταση αναπνοής από το Αγιον Όρος. Το 1984 άρχισαν ανασκαφικές εργασίες για την ανάδειξή της, την ευθύνη των οποίων έχει σήμερα η 10η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.
Σύμφωνα με τον Δήμο Αριστοτέλη, σήμερα ο επισκέπτης θα αντικρίσει το κάστρο, τους πύργους και κυρίως το καθολικό της Μονής Ζυγού, που έχουν έρθει στο φως. Το κάστρο αποτελείται από πέντε οικοδομικές φάσεις, η εντός των τειχών επιφάνεια φτάνει τα 5,5 στρέμματα και τα τείχη είχαν 11 πύργους, ορισμένοι από τους οποίους αναστηλώνονται.
Η πρώτη σαφής ιστορική αναφορά για την ύπαρξη της Μονής Ζυγού γίνεται το 992 μ.Χ., όταν αποτελούσε ήδη ένα σημαντικό μοναστικό κέντρο, με σαφή ρόλο στη λειτουργία της Αθωνικής Πολιτείας.
Κατά τον 11ο αιώνα η Μονή του Ζυγού ήταν ένα από τα σημαντικότερα αγιορείτικα μοναστήρια με υψηλή θέση στην ιεραρχία των μονών.
Για λόγους που δεν είναι γνωστοί, στα τέλη του 12ου αιώνα η μονή ερήμωσε και με χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Αλεξίου Αγγέλου Κομνηνού παραχωρήθηκε μαζί με τα μετόχια της στην επανασυσταθείσα Μονή Χιλανδαρίου.
Γύρω στο 1206 εγκαταστάθηκε στο κάστρο του Ζυγού ένας Φράγκος άρχοντας, ο οποίος εξορμούσε για να λεηλατεί το Αγιον Ορος. Για τον λόγο αυτό και τα ερείπια της μονής έγιναν γνωστά στην περιοχή με την ονομασία «Φραγκόκαστρο».
Οπως αναφέρεται σε κείμενο του Δήμου Αριστοτέλη, το μοναστήρι μετατράπηκε σε ερείπια και έγινε πηγή οικοδομικών υλικών για τους κατοίκους της περιοχής έως το 1980. Μάλιστα, μέσα και γύρω από τη μονή λειτουργούσαν έξι ασβεστοκάμινοι. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι από το μοναστήρι προήλθε ο ασβέστης που χρειάστηκε για να χτιστεί το «Ξενία» στην Ουρανούπολη το 1960.
Η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φως πολλά ευρήματα. Από το καθολικό σώζονται οι τοιχοποιίες του ναού, καθώς τα άλλα αρχιτεκτονικά μέλη του λεηλατήθηκαν. Στα δάπεδα του καθολικού και του βόρειου παρεκκλησίου υπάρχουν εξαιρετικής τέχνης μαρμαροθετήματα, που σώζονται σε ικανοποιητική κατάσταση, ενώ έχουν διασωθεί και άλλα πολύτιμα κινητά εκκλησιαστικά αντικείμενα.
Θάνος Χερχελετζής
