Διαβάζοντας το άρθρο του Σάιμον Νίξον στη «Wall Street Journal» θα αναφωνήσει κανείς «μα πώς;» Πώς γίνεται η ανάπτυξη να έχει επιστρέψει στη Βρετανία, πώς γίνεται οι πολιτικές του Ντέιβιντ Κάμερον -μια συνταγή περικοπών και στήριξης των τραπεζών- που δέχτηκαν τόσο μεγάλη κριτική να πέτυχαν; Και πώς γίνεται τελικά μια οικονομία που επηρεάστηκε όσο καμία άλλη από την αμερικανική τορπίλη του 2008 να ανέκαμψε τόσο γρήγορα. Η απάντηση εκπλήσσει ακόμη και τους ίδιους τους οικονομολόγους, διαψεύδοντας μάλιστα όχι μόνο τις μακροοικονομικές θεωρίες τους, κάτι που δυστυχώς δεν συμβαίνει πρώτη φορά, αλλά και τις προβλέψεις τους. Ο Νίξον κάνει λόγο για βρετανική ανάπτυξη που έπιασε εξ απήνης ακόμη και τους θεωρούμενους γκουρού της οικονομίας.
Επί πέντε χρόνια, η βρετανική οικονομία μετρούσε αποτυχίες – και μάλιστα απανωτές. Παρά τα μειωμένα επιτόκια, παρά τις διασώσεις των τραπεζών, έπεσε σε ύφεση. Το κλίμα όμως άλλαξε. Ο «σοφός» Μέρβιν Κινγκ, τιμονιέρης της Τράπεζας της Αγγλίας στα δύσκολα χρόνια, πέτυχε σε συνεργασία με την κυβέρνηση και σήμερα η βρετανική οικονομία τρέχει με ρυθμούς ανάπτυξης που δεν μπορεί ούτε να αγγίξει, για την ώρα τουλάχιστον, καμία άλλη οικονομία της Δύσης. Το τύπωμα χρήματος από την Τράπεζα της Αγγλίας και η αγορά κρατικών ομολόγων ίση με το 20% του ΑΕΠ ήταν μία κίνηση που πολλοί προσδοκούσαν ότι θα έφερνε αποτέλεσμα. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι ανέμεναν υποτίμηση κατά 20% της στερλίνας από την έναρξη της κρίσης, γεγονός που θα έδινε ώθηση στις εξαγωγές. Ούτε αυτό συνέβη.
Η οικονομική θεωρία προέβλεπε ότι η παραπαίουσα οικονομία θα πυροδοτούσε την αύξηση της ανεργίας, η οποία με τη σειρά της θα μπορούσε να προκαλέσει την αύξηση της παραγωγής ανά εργαζόμενο. Ωστόσο η ανεργία αυξήθηκε μόνο ελαφρώς στο 8%, ενώ η παραγωγικότητα εξακολουθεί να είναι 4,4% κάτω από τα επίπεδα προ κρίσης. Η οικονομική θεωρία επίσης προέβλεπε ότι μία αδύναμη οικονομία θα σήμαινε και μείωση του πληθωρισμού. Ωστόσο, από το 2007, η μείωση του πληθωρισμού είναι σχεδόν μία ποσοστιαία μονάδα πάνω από το 2% του στόχου και πολύ πάνω από τις τιμές σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Τα μυστήρια όμως συνεχίζονται. Την επόμενη εβδομάδα τα στοιχεία που θα δοθούν στη δημοσιότητα θα δείξουν κατά πάσα πιθανότητα ότι η οικονομία αναπτύχθηκε 0,8 % το τρίτο τρίμηνο σε σύγκριση με το προηγούμενο. Αν αυτό συμβεί, λέει ο Ρομπ Γουντ, επικεφαλής οικονομολόγος της UK Berenberg Bank, τότε θα μπορούμε να μιλάμε για πορεία ανάπτυξης έως και 5% από χρόνο σε χρόνο. Ωστόσο αυτή η εκτόξευση της ανάπτυξης έχει προκαλέσει την έκπληξη των οικονομολόγων. Την ώρα μάλιστα που μόλις τον περασμένο Ιούλιο το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ήταν τόσο απαισιόδοξο για τη Βρετανία, συμβουλεύοντας το οικονομικό επιτελείο να χαλαρώσει τη στρατηγική μείωσης του ελλείμματος. Τον Οκτώβριο οι ίδιοι οικονομολόγοι του ΔΝΤ αναθεώρησαν προς τα πάνω τις προβλέψεις της ανάπτυξης και μάλιστα κατά το ήμισυ, στο 1,4%. «Πώς το Ηνωμένο Βασίλειο μπόρεσε γρήγορα μετατραπεί από ουραγός σε ηγέτη ακριβώς κάτω από τη μύτη των ανύποπτων οικονομολόγων; Και είναι αυτή η ανάπτυξη βιώσιμη;» αναρωτιέται ο Νίξον.
Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι σαφής. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι δέχονται σήμερα ότι η πιο πιθανή εξήγηση για τη χαμηλή πτήση της βρετανικής οικονομίας στην περίοδο προ κρίσης αλλά και για τη σημερινή της φρενήρη ανάκαμψη βρίσκεται στην ίδια τη λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος – κάτι που δεν εξηγείται με βάση τα γνωστά μακροοικονομικά μοντέλα. Ενώ οι οικονομολόγοι υποστήριζαν κεϊνσιανές συνταγές σε ό,τι αφορά τα διορθωτικά μέτρα, το κύριο πρόβλημα αποδείχτηκε τελικά ότι ήταν πιο απλό, η παροχή χρηματοδότησης.
Εξαιτίας του κατακερματισμένου τραπεζικού συστήματος η οικονομία δεν ήταν σε θέση να προχωρήσει στην ανακατανομή πόρων για τα παραγωγικά τμήματα της οικονομίας, όπως επισήμανε ο Κέβιν Ντέιλι, οικονομολόγος στην Goldman Sachs. Υγιείς επιχειρήσεις στερήθηκαν την πίστωση, πεθαίνοντας από ασφυξία. Αυτό που άλλαξε φέτος είναι ότι οι οικονομικές συνθήκες έχουν γίνει πιο εύκολες. Αυτές έχουν αναζωπυρώσει την εμπιστοσύνη των καταναλωτών και αναπόφευκτα οδήγησαν σε αύξηση των δαπανών.
Στέγνωσε η ευρωζώνη
Την ώρα που η Βρετανία φαίνεται να κερδίζει το μεγάλο στοίχημα της επιστροφής στην ανάπτυξη -και μάλιστα με εντυπωσιακούς ρυθμούς-, στην ευρωζώνη η διοχέτευση ρευστότητας στην αγορά και η επιστροφή όσο το δυνατόν περισσότερων καταθέσεων ακόμα αργεί. Η πρόθεση των τραπεζών να ανοίξουν ξανά έστω και με φειδώ τους τραπεζικούς κρουνούς παραμένει σχέδιο επί χάρτου. Ούτε ένα ευρώ δεν έχει πέσει στην αγορά. Οταν θα το αποφασίσουν, ίσως θα έχει εξαφανιστεί όλη η ραχοκοκαλιά της ελληνικής και της πορτογαλικής οικονομίας, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ενώ στην Ισπανία τα «κόκκινα» στεγαστικά δάνεια θα δημιουργήσουν στρατιές ανθρώπων που θα ζουν στο πεζοδρόμιο.
Η σωτηρία ήρθε με την ανάκαμψη της καταναλωτικής πίστης και τα νέα δάνεια
Η μεταστροφή είναι εντυπωσιακή. Οι τιμές των κατοικιών έχουν αυξηθεί έως και 6% σε εθνικό επίπεδο και αυξάνονται πολύ πιο γρήγορα στο νοτιοανατολικό Λονδίνο. Η αναζήτηση αγοράς κατοικίας καταγράφει νέα ρεκόρ, ενώ οι εγκρίσεις στεγαστικών δανείων άγγιξαν το 38% τον Σεπτέμβριο. Οι ταξινομήσεις νέων αυτοκινήτων αυξήθηκαν κατά 12% τον Σεπτέμβριο σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Οι λιανικές πωλήσεις αυξάνονται με τον ταχύτερο ρυθμό από το 2008. Το ποσοστό αποταμίευσης μειώθηκε κατά το ένα τρίτο το τρέχον έτος, στο 5%.
Η Βρετανία φαίνεται να κερδίζει το στοίχημα που βασίστηκε στο μοντέλο της πραγματικής αγοράς: ότι η σωτηρία βρίσκεται στην ανάκαμψη της καταναλωτικής πίστης. Το ίδιο μοντέλο που ακολουθούν και οι ΗΠΑ.
Στην ευρωζώνη όμως η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική, καθώς ακόμη ακολουθούνται θεωρίες επί χάρτου. Η πίστωση στον Νότο είναι από ελάχιστη έως ανύπαρκτη. Οι τράπεζες ζουν με την ανακεφαλαιοποίηση, με τα χρήματα των καταθετών τους. Στην Ελλάδα μόνο το 8,8% των ελληνικών νοικοκυριών ζήτησε δάνειο την τελευταία τριετία και το 41% από αυτό είτε πήρε αρνητική απάντηση είτε πήρε μικρότερο ποσό από εκείνο που είχε ζητήσει. Πριν από λίγες ημέρες ο Ευρωπαίος επίτροπος Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων Ολι Ρεν δήλωνε στην ισπανική εφημερίδα «Expansión» ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να κάνει περισσότερα ώστε να ανοίξουν οι στρόφιγγες της πίστωσης στην Ισπανία και σε άλλες χώρες μέλη του Νότου. «Αναφέρομαι στην τραπεζική ένωση, η οποία θα επαναφέρει την εμπιστοσύνη στον χρηματοοικονομικό τομέα, σε πιθανές αποφάσεις από την ΕΚΤ και την πρωτοβουλία της Ε.Ε. με την ΕΤΕπ να δώσουν ώθηση στα δάνεια για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις» έλεγε ο Ρεν, ζητώντας από τα κράτη-μέλη «να λάβουν μια ισχυρή και κατανοητή στάση υπέρ της πρωτοβουλίας αυτής, ώστε να ξεμπλοκαριστεί το χειρότερο φρακάρισμα για την οικονομική ανάπτυξη, ιδιαίτερα στη νότια Ευρώπη, όπου οι πιστωτικές συνθήκες είναι υπερβολικά αυστηρές για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις στην Ισπανία, στην Ιταλία και σε άλλες χώρες». Στο ίδιο πνεύμα και ο διευθυντής του τμήματος Νομισματικής Πολιτικής και Κεφαλαιαγορών του ΔΝΤ Χοσέ Βινιάλς, ο οποίος παρουσιάζοντας την έκθεση του ΔΝΤ για την Παγκόσμια Χρηματοοικονομική Σταθερότητα (Global Financial Stability Report -GFSR) αναφέρθηκε εκτεταμένα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα της ζώνης του ευρώ, υπογραμμίζοντας ότι οι βασικές προκλήσεις παραμένουν. Αν και αναγνώρισε ότι συγκεκριμένες πολιτικές σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο έχουν μειώσει τις πιέσεις που αντιμετωπίζουν οι τράπεζες στο σκέλος της χρηματοδότησης, τόνισε ότι η πίστωση εξακολουθεί να παρεμποδίζεται λόγω του οικονομικού κατακερματισμού. Ο Βινιάλς επισήμανε ότι ένα σημαντικό μερίδιο του εταιρικού χρέους προς τις ισπανικές, τις ιταλικές, τις πορτογαλικές, αλλά και τις ελληνικές τράπεζες οφείλεται σε επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν πρόβλημα στην εξυπηρέτηση του δανεισμού τους. Υποστήριξε ότι το υπερβολικό εταιρικό χρέος πρέπει να αντιμετωπιστεί με πιο ολοκληρωμένο τρόπο: είτε με αναδιάρθρωση των δανείων είτε με βελτιώσεις στο εταιρικό πτωχευτικό πλαίσιο ή με τη δημιουργία ειδικών εταιριών διαχείρισης των «κόκκινων» δανείων.
Στέλλα Θεοδώρου
