Η Αφροδίτη της Μήλου, που έχει γίνει σύμβολο της χώρας μας, βρέθηκε τυχαία στις 8 Απριλίου πριν από 195 χρόνια. Η απίθανη ιστορία της εξαγοράς του αριστουργήματος από τους Γάλλους
{Από το περιοδικό «δ» που κυκλοφορεί με την «κυριακάτικη δημοκρατία»}
Την έχουν «αναγκάσει» να σηκώσει όπλο, να ζητιανέψει, ακόμη και να… υψώσει το μεσαίο δάχτυλο -παραμερίζοντας τους ευγενικούς τρόπους της-, κάνοντας τη γνωστή άσεμνη χειρονομία. Η καλλίπυγη μαρμάρινη θεά της ομορφιάς, η Αφροδίτη της Μήλου, που αναδύθηκε από τη λήθη κατά τη διάρκεια μιας 
τυχαίας ανασκαφής τον 19ο αιώνα, έχει καταφέρει όχι μόνο να εμπνεύσει, αλλά να διχάσει, ακόμη και προβληματίσει με τον τρόπο που κάποιοι αλλοιώνουν την αρχαιοελληνική ομορφιά της. Με αφορμή τη συμπλήρωση -στις 8 Απριλίου- των 195 χρόνων από την εύρεση ενός από τα ομορφότερα αγάλματα όλων των εποχών, της Αφροδίτης της Μήλου, ανατρέχουμε στην πλούσια ιστορία του ελληνιστικού αριστουργήματος· μια ιστορία που ξεκίνησε να ξεδιπλώνεται χάρη σε μια τυχαία φτυαριά ενός αγρότη, ο οποίος στην αναζήτησή του για καθαρό και γάργαρο νερό έφερε στο φως έναν ανεκτίμητο αρχαιολογικό θησαυρό, που έμελλε να γίνει κεντρικό έκθεμα του Μουσείου του Λούβρου.
«Το άγαλμα, του οποίου μέτρησα τα δύο κομμάτια ξέχωρα, είχε σχεδόν έξι πόδια ύψος, αναπαρίστανε γυμνή γυναίκα. Το πρόσωπο είναι πολύ ωραίο και θα ήταν καλά διατηρημένο, αν η άκρη της μύτης δεν είχε φθαρεί. Το μοναδικό πόδι που απέμεινε είναι γυμνό. Τα αυτιά ήταν τρυπημένα και πρέπει να είχαν σκουλαρίκια». Με αυτόν τον γλαφυρό τρόπο κατέγραψε ο αρχαιοδίφης Ντιμόν ντ’ Ιρβίλ την πρώτη συνάντησή του με το εντυπωσιακό άγαλμα, λίγες ημέρες μετά τον τυχαίο εντοπισμό του από τον Ελληνα Γεώργιο -σε κάποιες άλλες καταγραφές εμφανίζεται ως Θεόδωρος- τον Απρίλιο του 1820. Μάλιστα λέγεται -αφού είναι πολλά και διαφορετικά αυτά που έχουν γραφτεί και δύσκολο να διασταυρωθούν- ότι κατά τη διάρκεια των εργασιών στη Μήλο στο πλευρό του νησιώτη βρίσκονταν Γάλλοι αξιωματικοί που επιτηρούσαν στενά τις ανασκαφές.
Δεν είναι τυχαίο μάλιστα ότι ο Κεντρωτάς, αντιλαμβανόμενος από την πρώτη στιγμή τη σπουδαιότητα του αριστουργήματος, προσπάθησε με νύχια και με δόντια να κρατήσει για τον εαυτό του τον κορμό του αγάλματος που είχε εντοπίσει. Ακόμη και στον στάβλο του το μετέφερε προκειμένου να τον διαφυλάξει, κρύβοντάς το ανάμεσα στα άχυρα, δίχως όμως καμία επιτυχία. Μετά τον εντοπισμό και του κάτω μέρους του γλυπτού -βάρους 500 κιλών!- οι Γάλλοι (με επικεφαλής τον νεαρό αξιωματικό Ολιβιέ Βουτιέ) κατέστησαν σαφές στους Κυκλαδίτες ότι το σπάνιο αυτό εύρημα δεν θα μπορούσε να μείνει στη Μήλο αλλά έπρεπε πάση θυσία να μεταφερθεί στη Γαλλία. Με τις ευλογίες των προξένων και των διπλωματών και εν αναμονή του πλοίου που θα ερχόταν για το ταξίδι του κατακερματισμένου θησαυρού, ξεκίνησε το σκληρό παζάρι, όπως άλλωστε συμβαίνει σε όλες τις οικονομικές συναλλαγές…
Οταν όμως οι Μήλιοι αντιλήφθηκαν ότι το πλοίο -και κατά συνέπεια η αμοιβή τους- θα καθυστερούσε, άρχισαν να επαναδιαπραγματεύονται την πώλησή του και με άλλους υποψήφιους αγοραστές. Μεταξύ αυτών και ο Νικόλαος Μουρούζης, δραγουμάνος του οθωμανικού στόλου, ο οποίος και με την αμέριστη συμπαράσταση των δημογερόντων και των κληρικών του νησιού κατάφερε να τους πείσει -κυρίως υπό τον φόβο των αντιποίνων από τους Τούρκους- να του παραχωρήσουν την Αφροδίτη της Μήλου.
Σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές μάλιστα, την ώρα που το πλοίο φορτωμένο με το άγαλμα, ετοιμαζόταν να αναχωρήσει για την Κωνσταντινούπολη όπου βρισκόταν ο Μουρούζης, ένα Γαλλικό καράβι γεμάτο στρατιώτες, το προσέγγισε με σκοπό την αρπαγή της «Αφροδίτης». Στην σύρραξη που ακολούθησε ανάμεσα στα πληρώματα των δυο πλοίων, οι Γάλλοι απέσπασαν με βίαιο τρόπο, το αρχαιολογικό εύρημα, προκαλώντας του όμως μεγάλες ζημιές. Λέγεται δε πως η συμπλοκή αυτή στην παραλία της Μήλου, έμεινε για καιρό χαραγμένη στην μνήμη των Κυκλαδιτών.
Το άγαλμα φορτώθηκε τελικά στο γαλλικό πλοίο «Εσταφέτ». Εφτασε στη Γαλλία τον Μάρτιο του 1821 και προσφέρθηκε ως δώρο από τον Γάλλο πρέσβη Ντε Ριβιέρ στον φιλότεχνο βασιλιά Λουδοβίκο 18ο. Ο μονάρχης, εν συνεχεία, το δώρισε στο Μουσείο του Λούβρου, στις συλλογές του οποίου βρίσκεται έως σήμερα.
Το άγαλμα
Φτιαγμένη από παριανό μάρμαρο και με ύψος 2,02 μέτρα, η Αφροδίτη της Μήλου -αρχικά κάποιοι υποστήριζαν ότι επρόκειτο για την Αμφιτρίτη- χρονολογείται κοντά στο 100 π.Χ. Ο δημιουργός της λένε ότι είναι ίσως ο Αγήσανδρος ή ο Αλέξανδρος, ενώ μέγα αρχαιολογικό μυστήριο παραμένει και τι απέγιναν τα δυο χέρια της. Σύμφωνα με τις καταγραφές, κατά τη διάρκεια των ανασκαφών είχαν εντοπιστεί τμήματα των χεριών της, τα οποία όμως ήταν τόσο κατεστραμμένα, που δεν αποδόθηκαν ποτέ σε εκείνη. Κάποιοι, πάλι, υποστηρίζουν ότι τα κομμάτια αυτά χάθηκαν κατά τη διάρκεια της συμπλοκής, στην παραλία της Μήλου, που είχε ξεσπάσει για το πού θα επιβιβαζόταν η μαρμάρινη καλλονή. Είναι βέβαιο ότι φορούσε κοσμήματα από τις τρύπες στο μάρμαρο, ενώ ο κότσος της είχε εντοπιστεί χωριστά και μετά αποκαταστάθηκε. Εικάζεται δε ότι η θεά στο αριστερό της χέρι κρατούσε μήλο ή καθρέφτη.
Πώς σώθηκε από τους ναζί
Η ιστορία του περίφημου αγάλματος ίσως να ήταν διαφορετική από αυτή που σήμερα γνωρίζουμε, αν τελικά το 1939 η Αφροδίτη είχε πέσει στα χέρια των ναζί. Χάρη στην αποφασιστικότητα του τότε επικεφαλής του Μουσείου Ζακ Ζοζάρ, όλα τα αριστουργήματα του Λούβρου μεταφέρθηκαν -μόλις δέκα ημέρες προτού ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος- σε μυστικές τοποθεσίες προκειμένου να γλιτώσουν από την καταστροφή και τη λεηλασία. Οπως πολύ γλαφυρά καταγράφηκε στην ταινία του Τζορτζ Κλούνεϊ «Μνημείων άνδρες», οι θησαυροί της τέχνης συσκευάστηκαν -με όλα τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας- και ταξίδεψαν σε απομονωμένα σημεία της χώρας, ως επί το πλείστον εγκαταλειμμένα κάστρα. Μέσα σε τρεις ημέρες οι εργαζόμενοι του πολιτιστικού ιδρύματος πακέταραν τα αριστουργήματα, τα οποία εν συνεχεία μεταφέρθηκαν με επιβατηγά αυτοκίνητα, φορτηγά, ακόμη και με ασθενοφόρα που επιστρατεύτηκαν προκειμένου να ταξιδέψουν τα 1.862 ξύλινα κιβώτια. Η Αφροδίτη της Μήλου, καθ’ όλη τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν κρυμμένη στο περίφημο κάστρο του Valencay που βρίσκεται στη κοιλάδα του Λίγηρα. Η επιστροφή της -όπως και των υπόλοιπων έργων- έγινε το 1945, μετά το τέλος του πολέμου και την απελευθέρωση του Παρισιού.
Τα προκλητικά εξώφυλλα
Εντυπωσιακή και σήμα κατατεθέν της ελληνιστικής τέχνης, η Αφροδίτη της Μήλου -που αποτελεί και ένα από τα κορυφαία εκθέματα του Μουσείου του Λούβρου- τελευταία έχει πρωταγωνιστήσει (όχι πάντα για καλό λόγο) στα εξώφυλλα των μεγαλύτερων περιοδικών του πλανήτη. Ποιος θα ξεχάσει το προσβλητικό πρωτοσέλιδο του γερμανικού περιοδικού «Focus» τον Φεβρουάριο του 2010, στο οποίο η θεά της ομορφιάς απεικονίζεται να προτάσσει το δάχτυλο και να κάνει τη γνωστή άσεμνη χειρονομία, αφού το κεντρικό θέμα του τεύχους ήταν οι οικονομικές περιπέτειες των Ελλήνων. Για την ιστορία, οι δημοσιογράφοι του τεύχους αθωώθηκαν από το δικαστήριο, όταν Ελληνες δικηγόροι τούς έκαναν μήνυση για συκοφαντική δυσφήμηση και προσβολή συμβόλων.
Λίγους μήνες αργότερα το ίδιο περιοδικό κυκλοφόρησε με τίτλο «Η Ελλάδα και τα χρήματά μας», στο οποίο η Αφροδίτη εμφανιζόταν ως… ζητιάνα. Πιο απειλητική διάθεση είχε η Αφροδίτη όπως εμφανίστηκε τον περασμένο Ιανουάριο στο περιοδικό «Economist». Το εντυπωσιακό γλυπτό είχε «στρέψει» το όπλο που κρατούσε εναντίον της Γερμανίδας καγκελαρίου Ανγκελα Μέρκελ και ο τίτλος που τη συνόδευε ήταν «Εμπρός, Ανγκελα, φτιάξε μου τη μέρα».
Γιώτα Βαζούρα
