Ετσι ήρθε η πολυεπίπεδη συνεργασία των δύο χωρών, που χτίστηκε επί δεκαετίες και εδραιώνεται σήμερα έχοντας φόντο τις απειλές της Τουρκίας στην ανατολική Μεσόγειο
- Του Περικλή Ζορζοβίλη
Η πρόσφατη επίσκεψη στην Αθήνα του Ισραηλινού υπουργού Αμυνας Ισραήλ Κατζ σηματοδοτεί την περαιτέρω ενδυνάμωση των διμερών σχέσεων και την εξέλιξή τους σε εταιρική στρατηγική σχέση, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τον τομέα της Αμυνας και της Ασφάλειας. Δεν είναι η πρώτη φορά που οι ελληνοϊσραηλινές στρατιωτικές σχέσεις παρουσιάζουν ισχυρή δυναμική. Το 1999 οι δύο χώρες είχαν υπογράψει συμφωνία στρατιωτικής-τεχνικής συνεργασίας, συμπεριλαμβανομένων και εξοπλιστικών προγραμμάτων, εκ των οποίων ουδέν είχε δρομολογηθεί, ούτε εν μέρει, με την ευθύνη να βαραίνει την ελληνική πλευρά.
Μπορεί στο επίκεντρο της δημοσιότητας να βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά οι ελληνικές προμήθειες ισραηλινής προέλευσης οπλικών συστημάτων, όσες έχουν ήδη συμβασιοποιηθεί και όσες προγραμματίζονται, όμως η ελληνοϊσραηλινή στρατιωτική συνεργασία περιλαμβάνει ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων. Ανταλλαγές επισκέψεων στρατιωτικής ηγεσίας, παρατηρητών σε ασκήσεις και εκπαιδευτικές δραστηριότητες, προσωπικού για συμμετοχή σε σχολεία και σεμινάρια, διεξαγωγή κοινών ασκήσεων, ανταλλαγή τεχνογνωσίας σε θέματα οπλικών συστημάτων και τεχνικής υποστήριξης και συνεργασία σε τομείς όπως οι επιχειρήσεις και οι στρατιωτικές πληροφορίες.
Μέχρι σήμερα, οι σχέσεις Ελλάδας – Ισραήλ έχουν περάσει από χίλια μύρια κύματα, έχοντας κυμανθεί από σχεδόν εχθρικές μέχρι την παρούσα οιονεί αμυντική συμμαχία, ως αποτέλεσμα της στρατηγικής συνεργασίας που οικοδομήθηκε στη βάση κοινών απειλών και συμφερόντων. Επίσης, η σχέση εξελίχθηκε παράλληλα με την αλλαγή στάσης απέναντι στις ΗΠΑ.
Τη δεκαετία του 1980 η στάση της Ελλάδας ήταν ακραιφνώς φιλοπαλαιστινιακή, καθώς η ελληνική εξωτερική πολιτική επικέντρωνε στον αραβικό κόσμο, έχοντας την προσδοκία μαζικής υποστήριξης του στο Κυπριακό, αλλά και λόγω ενεργειακής εξάρτησης από τις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες του Κόλπου, που τη δεκαετία του 1970 είχαν επιβάλει εμπάργκο στη Δύση, με στόχο την αλλαγή της φιλοϊσραηλινής πολιτικής της. Η Αθήνα θεωρούνταν έδρα της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO) του Γιασέρ Αραφάτ, του ιστορικού Παλαιστίνιου ηγέτη και προσωπικού φίλου του πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου. Ωστόσο, και από ισραηλινής πλευράς, κυρίαρχη ήταν η ανάγκη να μην προκληθεί ζημιά στη σχέση ισορροπίας που υπήρχε με την κεμαλική Τουρκία, με την οποία υπήρχε στρατιωτική συνεργασία.
Το 1990, επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, η Ελλάδα προχώρησε στην αναγνώριση του εβραϊκού κράτους. Η απόφαση αυτή που μόνο εύκολη δεν ήταν, αποτελεί ορόσημο στη σταδιακή πορείας 35 ετών που μας οδήγησε στη σημερινή κατάσταση. Είναι προφανές ότι οι διμερείς σχέσεις κυμαίνονταν αναλόγως των πολιτικών εξελίξεων εντός κι εκτός της χώρας, με την ελληνική θέση να επηρεάζεται από την εσωτερική πολιτική σκοπιμότητα και τη γεωπολιτική συγκυρία. Κι όμως, την ίδια δεκαετία υπήρξε αλματώδης ανάπτυξη των σχέσεων Ισραήλ – Τουρκίας με επέκταση της συνεργασίας των δύο χωρών στον τομέα των εξοπλισμών και της αμυντικής βιομηχανίας (π.χ. εκσυγχρονισμός των τουρκικών αρμάτων M60 στην έκδοση Sabra II με ισραηλινή τεχνολογία, προμήθεια κατευθυνόμενων βλημάτων αέρος – εδάφους Popeye, περιπλανώμενων πυρομαχικών Harpy για την καταστολή αεράμυνας, μη επανδρωμένα αεροσκάφη κ.ά.).
Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι πριν από την αναβάθμιση των σχέσεών τους με την Αγκυρα οι Ισραηλινοί είχαν βολιδοσκοπήσει την Αθήνα, η οποία, επιδεικνύοντας τα συνήθη συντηρητικά αντανακλαστικά και τη στρατηγική αμηχανία της, οδήγησε τους Ισραηλινούς στην… αγκαλιά των Τούρκων. Η μεγάλη αλλαγή στην ελληνική στάση ήρθε με τη φιλοδυτική στροφή που ολοκλήρωσε η κυβέρνηση Σημίτη. Η κρίση των Ιμίων και η παρουσία του Ακη Τσοχατζόπουλου στο υπουργείο Εθνικής Αμυνας άλλαξε θεαματικά τα δεδομένα.
Η υπέρβαση της αμοιβαίας καχυποψίας, η έναρξη της διαδικασίας εξομάλυνσης και στη συνέχεια της σταδιακής βελτίωσης των διμερών σχέσεων βοηθήθηκε επίσης και από την εξαιρετική χημεία μεταξύ του τότε υπουργού Εθνικής Αμυνας και του ομόλογου του, αλλά και γενικότερα την ισραηλινή κυβέρνηση. Απότοκο της διαδικασίας ήταν η «Πρόσθετη συμφωνία στρατιωτικής – τεχνικής συνεργασίας» που υπογράφτηκε στις 14 Οκτωβρίου 1999 στο Τελ Αβίβ.
Η επικράτηση των ισλαμικών δυνάμεων στην Τουρκία το 2003 με την ανάδειξη του Ερντογάν στην ηγεσία της Τουρκίας και η διαδικασία επικράτησης στο εσωτερικό της χώρας έναντι των κεμαλιστών αποτέλεσαν θρυαλλίδα για τη μετέπειτα εξέλιξη των πραγμάτων. Η καχυποψία των Ισραηλινών απέναντι σε οτιδήποτε ισλαμικό και η σταδιακή πολιτική ενδυνάμωση του Ερντογάν, που όμως επετεύχθη και με την αξιοποίηση της πολιτικά αποδοτικής στην πλειοψηφία της τουρκικής κοινωνίας αντισημιτικής ρητορικής, έγειρε την πλάστιγγα οριστικά προς την πλευρά των δύο χωρών του Ελληνισμού: της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ωστόσο, στο Ισραήλ είχαν πριν από πολλά χρόνια εντοπίσει την Κύπρο ως κομβικής σημασίας παράγοντα για την εθνική τους ασφάλεια. Αφενός αναπλήρωνε την έλλειψη στρατηγικού βάθους του εβραϊκού κράτους, ενώ αποτελούσε πυλώνα της γέφυρας που επέτρεπε τη σύνδεση του Ισραήλ -μοναδικού δυτικού κράτους στη Μέση Ανατολή- με τους δυτικούς θεσμούς συνεργασίας και ασφάλειας (ΝΑΤΟ, Ευρωπαϊκή Ενωση), που αποτελούσε στρατηγικό στόχο του Τελ Αβίβ.
Την «ταφόπλακα» στις τουρκοϊσραηλινές σχέσεις αποτέλεσε η επέμβαση, στις 31 Μαΐου 2010, των ισραηλινών δυνάμεων ειδικών επιχειρήσεων στο τουρκικό «Μαβί Μαρμαρά», όπου επέβαιναν ακτιβιστές -με σαφή υποστήριξη και χρηματοδότηση από μη κυβερνητικές οργανώσεις, τουρκικές και μη-, εκ των οποίων κάποιες φερεται ότι σχετίζονται άμεσα με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Αυτή ακριβώς η διάσταση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας διεθνοποιούσε την απειλή που συνιστούσε η Τουρκία, καθώς υπήρχε προοπτική συντονισμού της δράσης ομάδας χωρών, της Αιγύπτου συμπεριλαμβανομένης, με αποτέλεσμα να αντιμετωπιστεί θανάσιμος κίνδυνος. Παρά την πριν από μερικά χρόνια, με αμερικανική παρέμβαση, προσπάθεια έναρξης διαδικασίας εξομάλυνσης των σχέσεων Τελ Αβίβ – Αγκυρας, το ζήτημα της Συρίας αποτελεί πλέον το νέο πεδίο αντιπαράθεσής τους, και μάλιστα μετωπικής.
Η επόμενη ημέρα στις ελληνοϊσραηλινές σχέσεις δεν μπορεί να αποτινάξει τη συνύπαρξη της απλότητας και της πολυπλοκότητας του γεωπολιτικού περιβάλλοντος στο οποίο βρίσκονται. Απλότητα διότι η κοινή απειλή τις συνδέει με τον πιο άρρηκτο δεσμό, ενώ ακολουθεί και πλήθος άλλων κοινών συμφερόντων. Και πολυπλοκότητα όμως, καθώς οι διπλωματικοί χειρισμοί που θα αποτρέψουν την εμφάνιση της Ελλάδας ως εμπολέμου σε άλλα μέτωπα και θα περιπλέξουν άλλες διμερείς σχέσεις είναι ιδιαίτερα λεπτοί. Σημασία έχει βέβαια ότι και οι δύο χώρες αντιλαμβάνονται πλέον τη διασύνδεση του γεωπολιτικού μέλλοντός τους. Πολλά θα κρίνει και ο άτυπος ψυχολογικός δεσμός που οικοδομείται σταθερά την τελευταία δεκαετία. Εκτός από στερεότυπα δεκαετιών που έχει κατεδαφίσει, σε μια χώρα η οποία στερείται στρατηγικού βάθους, η Ελλάδα και η Κύπρος μοιάζουν με δεύτερο σπίτι…
Ταυτόχρονα όμως η επόμενη μέρα καλεί την Αθήνα να απελευθερωθεί από τα συνήθη συντηρητικά αντανακλαστικά και τη στρατηγική αμηχανία της για να μπορέσει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που διανοίγονται.
Η συμφωνία γέφυρα του 1999 για τη στρατιωτική σύγκλιση
Η συμφωνία στρατιωτικής – τεχνικής συνεργασίας Ελλάδας – Ισραήλ υπογράφηκε στις 14 Οκτωβρίου 1999 από τον τότε υπουργό Εθνικής Αμυνας Άκη Τσοχατζόπουλο, κατά τη διάρκεια της επίσημης επίσκεψής του στο Τελ Αβίβ, και τον Εχούντ Μπάρακ, πρωθυπουργό και υπουργό Αμυνας του Ισραήλ. Αποτελούσε την ανανέωση της πενταετούς συμφωνίας που είχε υπογραφεί την 1 Δεκεμβρίου 1994 σε συνέχεια της Συμφωνίας Ασφάλειας που οι δύο χώρες είχαν υπογράψει στις 10 Φεβρουαρίου 1992. Η πρόσθετη συμφωνία καθόριζε τους κοινά συμφωνημένους τομείς στρατιωτικής – τεχνικής συνεργασίας μεταξύ των δύο μερών, και σύμφωνα με πληροφορίες περιελάμβανε τους τυπικούς για τέτοιες περιπτώσεις:
-Ανταλλαγή επισκέψεων σε επίπεδο στρατιωτικής ηγεσίας – αντιπροσωπιών από όλους τους κλάδους των ενόπλων δυνάμεων των δύο μερών.
-Ανταλλαγή παρατηρητών στο πλαίσιο διεξαγωγής εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και στρατιωτικών ασκήσεων.
-Επισκέψεις προσωπικού των ενόπλων δυνάμεων με σκοπό τη συμμετοχή σε εκπαιδευτικά σεμινάρια που οργανώνονται από τα δύο μέρη.
-Εκπαίδευση προσωπικού σε σχολεία.
-Διεξαγωγή κοινών ασκήσεων.
-Ανταλλαγή πληροφοριών στους τομείς της Στρατιωτικής Ιστορίας και του Στρατιωτικού Αθλητισμού.
-Ανταλλαγή πληροφοριών και θέσεων σε ζητήματα ελέγχου των εξοπλισμών.
-Συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα και παρακολούθηση συμποσίων και σεμιναρίων σε τομείς που έχουν συμφωνηθεί από κοινού.
-Ανταλλαγή τεχνικών, τεχνολογικών και βιομηχανικών πληροφοριών, με σκοπό την ανάπτυξη, αναβάθμιση και παραγωγή αμυντικών συστημάτων αμοιβαία επωφελών.
-Ανταλλαγή εμπειριών στον τομέα της τεχνικής υποστήριξης, των οπλικών συστημάτων και των εξοπλισμών.
-Ανάπτυξη, παραγωγή, και εκσυγχρονισμό εξοπλισμών και τακτικών για τις χερσαίες δυνάμεις, αεροπορικές τακτικές, μηχανική ασύρματων επικοινωνιών και ηλεκτρονικά συστήματα ασύρματων επικοινωνιών για πλοία ειδικών αποστολών, σκαφών και λοιπών πλωτών εγκαταστάσεων.
-Προσφορά υπηρεσιών για την επισκευή, συντήρηση, εκμετάλλευση και χρήση στρατιωτικού εξοπλισμού και υλικού.
-Προσφορά υπηρεσιών για την εκπαίδευση ειδικών στην επισκευή, συντήρηση, εκμετάλλευση και χρήση στρατιωτικού εξοπλισμού και υλικού.
Η πρόσθετη συμφωνία προέβλεπε τη σύσταση και τις αρμοδιότητες της Κοινής Επιτροπής Στρατιωτικής Συνεργασίας που θα επέβλεπε την ορθή εφαρμογή της. Μεταξύ των αρμοδιοτήτων περιλαμβανόταν η εισήγηση στους υπουργούς Αμυνας των δύο χωρών πρωτοβουλιών για την καλύτερη εφαρμογή των σκοπών της και η κατάρτιση ετήσιου προγράμματος συνεργασίας, βάσει προτάσεων των υπουργείων Αμυνας και των στρατιωτικών επιτελείων των δύο χωρών. Προέβλεπε επίσης τον καθορισμό του τρόπου κάλυψης των εξόδων για την υλοποίηση των διάφορων δραστηριοτήτων που συμφωνούνται, αλλά και την παροχή συγκεκριμένων διευκολύνσεων (π.χ. στέγαση) στο προσωπικό των δύο χωρών που μετακινείται στην άλλη χώρα με αντικείμενο την υλοποίηση δραστηριοτήτων που προβλέπονται από αυτή. Την επίλυση τυχόν διαφορών που θα μπορούσαν να ανακύψουν μέσω διμερών συνομιλιών αλλά και τη διαδικασία τροποποίησής της.
Η πρόσθετη συμφωνία περιελάμβανε επίσης και κατάλογο ζητημάτων, τα οποία χαρακτήριζε «υψηλότερης δυνατής προτεραιότητας»:
-Συστήματα Ηλεκτρονικού Πολέμου (ΗΠ) παραγωγής της Elisra Electronic Systems (σήμερα εταιρία του ομίλου της Elbit) για μαχητικά αεροσκάφη F-16 Block 50+ και F-4E Phantom της Πολεμικής Αεροπορίας καθώς και για τα επιθετικά ελικόπτερα AH-64A+ Apache της Αεροπορίας Στρατού.
-Αναβάθμιση και εκσυγχρονισμός αρμάτων μάχης M60A1 και M60A3 του Ελληνικού Στρατού με τεχνολογία της ισραηλινής εταιρίας Nimda, που θα περιλάμβανε την εγκατάσταση νέου πυροβόλου διαμετρήματος 120 χλστ., νέου συγκροτήματος ισχύος 1.200 ίππων και πρόσθετης θωράκισης.
-Αναβάθμιση και εκσυγχρονισμό τεθωρακισμένων οχημάτων μεταφοράς προσωπικού (ΤΟΜΠ) M113A1 του Ελληνικού Στρατού με νέο συγκρότημα ισχύος και πρόσθετη θωράκιση.
-Συστήματα συλλογής πληροφοριών τηλεπικοινωνιών (COMINT: Communication Intelligence) και ηλεκτρονικών (ELINT: Electronic Intelligence) κατασκευής της Tadiran Ltd. (σήμερα εταιρία του ομίλου της Elisra).
-Διόπτρες και εξοπλισμός νυκτερινής όρασης για τον Ελληνικό Στρατό, το Πολεμικό Ναυτικό και την Πολεμική Αεροπορία, κατασκευής της ισραηλινής εταιρίας ITL Ltd.
-Συλλογές καθοδήγησης βομβών για την Πολεμική Αεροπορία.
-Θερμικές κάμερες για την επιτήρηση συνόρων κατασκευής της ισραηλινής εταιρίας Opgal.
-«Εξυπνα» όπλα και όπλα μακρού βεληνεκούς (βλήμα αέρος – αέρος Python 4, βλήμα αέρος
– εδάφους Popeye 2, βλήμα πλεύσης [cruise] Delilah) κατασκευής των εταιριών Rafael και IMI (πλέον Elbit Systems Land, εταιρία του ομώνυμου ομίλου) για την Πολεμική Αεροπορία.
-Πυροσωλήνες Πυροβολικού κατασκευής της εταιρίας Reshef.
Επίσης προέβλεπε τη διμερή συνεργασία σε συστήματα χερσαίας, ναυτικής και μεθοριακής επιτήρησης, επικοινωνιών, ατρακτίδια ναυτιλίας και στόχευσης, καταδείκτες λέιζερ, συστήματα εναέριας μάχης (ραντάρ και όπλα «πέραν του οπτικού ορίζοντα» – BVR), μέσα επιτήρησης εγκατεστημένων επί αερόπλοιων, όπλα και οπλικά συστήματα μαχητικών αεροσκαφών, διόπτρες ημέρας και νύκτας, συστήματα μάχης για σκάφη επιφανείας, πυρομαχικά και συστήματα Μέτρων Υποστήριξης Ηλεκτρονικού Πολέμου (ESM) για χερσαίες δυνάμεις.
Εξοπλιστικές προμήθειες ύψους 2,6 δισ. ευρώ
Με βάση τα στοιχεία που υποβλήθηκαν στον κοινοβουλευτικό έλεγχο στις 4 Αυγούστου 2023, από το 2019 μέχρι σήμερα έχουν υπογραφεί οι ακόλουθες διακρατικές συμβάσεις προμήθειας υλικών – υπηρεσιών, συνολικού κόστους περί τα 2,6 δισ. ευρώ:
-010Γ/2020: Χρονομίσθωση ενός συστήματος μη επανδρωμένου αεροσκάφους Heron, με ανάδοχο την Israel Aerospace Industries (IAI) και κόστος 18.511.000,60 ευρώ.
-003Γ/2021: Δημιουργία διεθνούς εκπαιδευτικού κέντρου στην Καλαμάτα, με ανάδοχο την Elbit Systems και κόστος 1.8 δισ. ευρώ.
-004Β/2021: Εν-Συνεχεία-Υποστήριξη (Ε-Σ-Υ / FOS) των κινητήρων Τ-700-401C των ελικοπτέρων S-70 της Διοίκησης Αεροπορίας Ναυτικού (ΔΑΝ), με ανάδοχο τη Bet Shemesh Engines Ltd. και κόστος 167 εκατ. ευρώ.
-004A/2023: Προμήθεια πυραυλικών συστημάτων, πολλαπλών ρόλων, μεγάλου βεληνεκούς τύπου SPIKE NLOS ΝΜΤ, με ανάδοχο τη Rafael και κόστος 269.885.000 ευρώ.
-005A/2023: Προμήθεια εννέα πυραυλικών συστημάτων SPIKE NLOS για επιθετικά ελικόπτερα AH-64A+, με ανάδοχο τη Rafael και κόστος 45 εκατ. ευρώ.
-006Β/2023: Προμήθεια Συστημάτων Διεύθυνσης Βολής (ΣΔΒ) – Κατευθυνόμενων Βλημάτων (Κ/Β) τύπου SPIKE για τον εξοπλισμό των κανονιοφόρων (Κ/Φ) τύπου «Μαχητής» και των σκαφών ανορθόδοξου πολέμου (ΣΑΠ) τύπου Mark V, με ανάδοχο τη Rafael και κόστος 54.985.200 ευρώ.
-007A/2023: Περιορισμένη αναβάθμιση 19 επιθετικών ελικοπτέρων AH-64A+ Apache, με ανάδοχο την Elbit Systems και κόστος 40 εκατ. ευρώ.
-009Γ/2023: Προμήθεια συστημάτων καθοδήγησης SPICE 1000 και SPICE 2000 για χρήση από τα μαχητικά F-16 της Πολεμικής Αεροπορίας, με ανάδοχο τη Rafael και κόστος 130 εκατ. ευρώ.
-2023: Προμήθεια πυραύλων αέρος – εδάφους Rampage, με ανάδοχο την IAI και κόστος 50 εκατ. ευρώ.
Επιπλέον των ανωτέρω, μετά την έγκρισή της, στις 9 Δεκεμβρίου 2025, από το ΚΥΣΕΑ (Κυβερνητικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας), ώριμη για υπογραφή σύμβασης είναι προμήθεια 36 Πολλαπλών Εκτοξευτών Πυραύλων (ΠΕΠ) τύπου PULS, πυραύλων και υποστηρικτικών οχημάτων, με ανάδοχο την Elbit Systems και προϋπολογισμό 691.700.000 ευρώ.
Στην τελική ευθεία βρίσκεται επίσης η προμήθεια συστημάτων αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας (10 πυροβολαρχίες SPYDER AiO, πέντε πυροβολαρχίες BARAK-MX, δύο πυροβολαρχίες David’s Sling) και επιπλέον 5 ραντάρ με δυνατότητα αποκάλυψης στόχων χαμηλής παρατηρησιμότητας (χαμηλής ραδιοτομής) για τις ανάγκες του Συστήματος Αεροπορικού Ελέγχου, με κύριους ανάδοχους τις Rafael, IAI και Elta (εταιρία του ομίλου της IAI) και προϋπολογισμό 3,06 δισ. ευρώ.
Τέλος, κινητικότητα παρουσιάζεται σε τρία προγράμματα: στην εξάσκηση του δικαιώματος προαίρεσης της Σύμβασης 004A/2023 που αφορά 17 συστήματα SPIKE NLOS NMT, την προμήθεια συστημάτων ΗΠ για τους τρεις Κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων, για το οποίο στον εγκεκριμένο Μεσοπρόθεσμο Προγραμματισμό Αμυντικών Εξοπλισμών (ΜΠΑΕ) 2024-2035 έχουν προβλεφθεί πιστώσεις 410 εκατ. ευρώ και στο προϋπολογισμού 750 εκατ. ευρώ πρόγραμμα αναβάθμισης περί των 300 ΤΟΜΠ M113 του Ελληνικού Στρατού σε ΤΟΜΑ (Τεθωρακισμένο Οχημα Μάχης) με την προσθήκη πύργου. Μεταξύ των υποψήφιων αναδόχων του συγκεκριμένου προγράμματος περιλαμβάνονται οι ισραηλινές Rafael και Elbit Systems.
Αξιο μνείας είναι ότι ορισμένα από τα προαναφερθέντα προγράμματα, περιέχονται στην «Πρόσθετη συμφωνία στρατιωτικής – τεχνικής συνεργασίας» που οι δύο χώρες είχαν υπογράψει πριν περίπου 25 χρόνια!
