Στη σκηνή του θεάτρου Αβατον η Νάνσυ Ρηγοπούλου και η Δέσποινα Αποστολίδου «φωτίζουν» ιστορίες ψυχικής ασθένειας που για δεκαετίες έμεναν στο σκοτάδι, μετατρέποντας την προσωπική μαρτυρία σε δημόσιο διάλογο για το στίγμα και την αποδοχή.
H επιστροφή της παράστασης «Δικαίωμα στη λήθη» στο θέατρο Αβατον είναι μια υπενθύμιση ότι το θέατρο μπορεί -και οφείλει- να αγγίζει τα πιο ευαίσθητα νεύρα της κοινωνίας.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Μετά την περσινή θερμή υποδοχή και τα διθυραμβικά σχόλια, το έργο της Δέσποινας Αποστολίδου, που σκηνοθέτησε η Νάνσυ Ρηγοπούλου, επανήλθε για δεύτερη σεζόν (και λίγες παραστάσεις, κάθε Τρίτη στις 21.00, μέχρι και τις 17/3), φέρνοντας ξανά στο φως ιστορίες που για δεκαετίες έμεναν στο περιθώριο και ανοίγοντας μια συζήτηση για την ψυχική ασθένεια.
Η σκηνική σύλληψη τοποθετεί τη δράση σε ένα ιδιόμορφο πλατό τηλεοπτικής εκπομπής. Εκεί, δύο γυναίκες που έχουν βιώσει την ψυχική ασθένεια στο στενό τους οικογενειακό περιβάλλον καλούνται να μιλήσουν δημόσια γι’ αυτό, με τη ροή της παράστασης να διακόπτεται από μαρτυρίες ασθενών, φροντιστών και επαγγελματιών ψυχικής υγείας, από την Ελλάδα του 1924 έως σήμερα.
«Επειδή με ενδιέφερε να φωτίσω την πλευρά του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος των ασθενών, των φροντιστών δηλαδή, και να ασχοληθώ με το ζήτημα του κοινωνικού στιγματισμού, βασικό κριτήριο επιλογής αποτέλεσε αυτή η θεματική. Οι δύο κεντρικές ιστορίες του έργου είναι εμπνευσμένες από μαρτυρίες που αφορούν καθαρά αυτό το κομμάτι. Είχα στην κατοχή μου, όμως, και μαρτυρίες που θεώρησα ότι θα έπρεπε με κάποιον τρόπο να ειπωθούν, καθώς μέσα από αυτές θα μπορούσαμε να έχουμε μια εικόνα για την εξέλιξη του ζητήματος της ψυχικής νόσου μέσα στα χρόνια. Ομολογώ πως η επιλογή ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Επικεντρώθηκα σε αυτές που με συγκινήσαν περισσότερο» επισημαίνει η συγγραφέας Δέσποινα Αποστολίδου στο «Enjoy».
Η συγκίνηση αυτή μεταφέρεται και στη σκηνή. Η Νάνσυ Ρηγοπούλου, που σκηνοθετεί και ερμηνεύει μαζί με τη συγγραφέα, αναγνωρίζει το συναισθηματικό βάρος του εγχειρήματος. «Είναι αδύνατον να μη σε συγκινήσουν ιστορίες ανθρώπων που είναι αληθινές. Είναι άνθρωποι που βρίσκονται γύρω μας και πολλές φορές οι ιστορίες τους μπορεί να ταυτίζονται με τις δικές μας. Πολύ συχνά, μετά την παράστασή μας, έχει συμβεί να μας πει κάποιος από το κοινό ότι “είδε” μέσα στο έργο τον εαυτό του. Αυτό που με συγκινεί περισσότερο στις ιστορίες είναι ότι δυστυχώς κάποιοι άνθρωποι κατέληξαν να παλεύουν με την ψυχική ασθένεια, γιατί δεν είχαν την απαραίτητη φροντίδα που χρειάζονταν, την αγάπη, τη στήριξη. Και πάνω από όλα να μπορούν να μιλάνε ελεύθερα για αυτό που τους συμβαίνει» λέει χαρακτηριστικά.
Η ισορροπία ανάμεσα στην αλήθεια των μαρτυριών και τη θεατρική δημιουργικότητα υπήρξε λεπτή άσκηση. «Μέσα στο έργο προσπάθησα να δημιουργήσω έναν κόσμο όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πραγματική ζωή. Οπως στη ζωή μας τα συναισθήματα ποικίλλουν, έτσι και στη σκηνή φέρνουμε έναν κόσμο που συμπεριλαμβάνει αυτά τα στοιχεία. Η εύστοχη σκηνοθεσία της Νάνσυς Ρηγοπούλου βοήθησε ώστε να υπάρχει μια ομαλή μετάβαση από τη μία κατάσταση στην άλλη και η ένταξη των μαρτυριών στην πλοκή να μας δημιουργεί την αίσθηση μιας μεταφοράς στον χρόνο, κρατώντας αυτούσια τη συγκίνηση και την αλήθεια τους» σημειώνει η Δέσποινα Αποστολίδου.
Το έργο υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι με ψυχικές ασθένειες δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, είναι δίπλα μας. Και η Νάνσυ Ρηγοπούλου είναι ξεκάθαρη για τον στόχο της παράστασης: «Στόχος μας, από την αρχή που δημιουργήσαμε αυτή την παράσταση με τη Δέσποινα Αποστολίδου, ήταν ότι θέλαμε πραγματικά να μας αφορά αυτό που θα κάναμε. Με ένα θέμα που θα ευαισθητοποιούσε όχι μόνον εμάς, αλλά κυρίως το κοινό, την κοινωνία. Θέλουμε, λοιπόν, βλέποντας το «Δικαίωμα στη Λήθη», να δούμε καλύτερα τον κόσμο γύρω μας. Να δούμε τον άνθρωπο πραγματικά, βαθιά.
Οταν ξανακοιτάξουμε στον δρόμο, στο μετρό, στη γειτονιά μας, στο σπίτι μας, έναν άνθρωπο να τον δούμε με άλλη ματιά. Να τον κατανοήσουμε και να τον αποδεχτούμε για αυτό που είναι. Με ό,τι κουβαλάει, χωρίς να τον κρίνουμε και να του βάζουμε ταμπέλες. Νομίζω ότι ο ρόλος του θεάτρου είναι να ευαισθητοποιεί». Το ερώτημα της ευθύνης των καλλιτεχνών τίθεται αναπόφευκτα όταν το θέμα είναι τόσο ευαίσθητο.
Η Δέσποινα Αποστολίδου τοποθετείται με σαφήνεια: «Παρόλο που η τέχνη αποτελεί πεδίο ελεύθερης έκφρασης, οι καλλιτέχνες φέρουν ευθύνες που εκτείνονται πέρα από την αισθητική αρτιότητα των έργων τους. Διαμορφώνουν αξίες και πολιτισμική συνείδηση. Οταν τα θέματα που καταπιάνονται είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα, όπως αυτό της ψυχικής υγείας στην προκειμένη περίπτωση, οφείλουν να αντιμετωπίσουν το θέμα με σεβασμό προς κάθε πλευρά. Εμείς μέσα από τη δουλειά μας προσπαθούμε να ανοίξουμε μια συζήτηση με το κοινό σχετικά με τον κοινωνικό στιγματισμό, την αποδοχή και την ειλικρινή επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων».
Και τελικά, τι σημαίνει «Δικαίωμα στη Λήθη»; Η απάντηση έρχεται ως κατακλείδα από τη Νάνσυ Ρηγοπούλου: «Οι χαρακτήρες διεκδικούν το Δικαίωμα στη Λήθη. Ομως, τελικά αυτό που μας αφήνει σαν σκέψη η παράσταση στο τέλος είναι πως ίσως είναι πιο ανακουφιστικό να μιλάμε γι’ αυτό που είμαστε χωρίς ντροπή. Να είμαστε περήφανοι για τους ανθρώπους μας και να τους αγκαλιάζουμε. Το ίδιο και τον εαυτό μας. Οφείλουμε να ζούμε όπως πραγματικά εμείς θέλουμε, χωρίς να μας νοιάζει τι θα πουν, τι θα σκεφτούν οι άλλοι. Νομίζω πως είναι μια παράσταση βάλσαμο για τις ψυχές που υποφέρουν. Και δεν υπάρχει ψυχή που να είναι ανέγγιχτη, αυτό είναι δεδομένο».
