Η Ελλάδα δεν διαθέτει ραντάρ και άλλο εξειδικευμένο εξοπλισμό που είναι εντελώς απαραίτητος στους επιστήμονες για να κάνουν πρόβλεψη ακριβείας. Όλα τα δελτία καιρού βασίζονται σε προγνωστικά μοντέλα που συνήθως σφάλλουν!
Το 112 μπήκε στη ζωή μας από τις 12 Ιουλίου 2019, όταν έγινε η πρώτη δοκιμή της γραμμής έκτακτης ανάγκης στο Αρχηγείο της Πυροσβεστικής. Το μήνυμα έγραφε «Ειδοποίηση έκτακτης ανάγκης: Ακραία κατάσταση». Συνοδευόταν με σειρήνα και ηχητική προειδοποίηση για ακραία φαινόμενα.
- Από τους Βασίλη Γαλούπη, Ιωάννα Τσέφλιου
Με το καλημέρα της διαδικασίας άρχισε να χωλαίνει ένα εργαλείο που θα μπορούσε να είναι πολύτιμο για να σωθούν ανθρώπινες ζωές και περιουσίες. Το 112, μέχρι σήμερα τουλάχιστον, δεν μπολιάστηκε με αξιοπιστία λειτουργίας. Παρατηρούνται σοβαρά λάθη αξιολόγησης, γκάφες συναγερμών, κατάχρηση ή σε άλλες περιπτώσεις και μηνύματα που αποστέλλονται… μετά τις καταστροφές.
Άστοχοι συναγερμοί
Στο ζήτημα των κακοκαιριών, όπως αποδείχθηκε με τον «Daniel» κι όχι μόνο, αναδείχθηκε η αναξιοπιστία των προγνώσεων καιρού που οδηγεί, αναπόφευκτα, και σε άστοχους συναγερμούς, μέσω έκτακτων δελτίων καιρού και 112. Υπάρχουν περιπτώσεις που τα μηνύματα δεν αποστέλλονται έγκαιρα για να προστατευτούν οι κάτοικοι των περιοχών που πλήττονται, είναι αόριστα ή πανικοβάλλουν τους πολίτες χωρίς λόγο. Ολόκληροι νομοί «κατεβάζουν ρολά» και παραλύουν επειδή υπήρξε πρόβλεψη για επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα που δεν ήρθαν ποτέ, όπως συνέβη και τον φετινό χειμώνα.
Η «δημοκρατία» διεξήγαγε μια μεγάλη έρευνα προκειμένου να εντοπίσει τι πήγε στραβά. Συγκέντρωσε και πρόκειται να παρουσιάσει μια σειρά από κρίσιμα ντοκουμέντα που δεν έχουν δει το φως της δημοσιότητας, μίλησε με κορυφαίους μετεωρολόγους της χώρας, πληροφορήθηκε από πηγές της στις αρμόδιες υπηρεσίες τι ακριβώς συμβαίνει και παρακολουθεί τους εν εξελίξει διαγωνισμούς ανάθεσης έργου για την ενίσχυση των προβλέψεων.
Η διαπίστωση των ειδικών, των πληροφοριών και ντοκουμέντων «συμφωνούν» πως οι άστοχες προβλέψεις γίνονται κυρίως λόγω απουσίας εξοπλισμού, ειδικά των ραντάρ, αλλά και επαρκούς προσωπικού. Αυτό έχει ως συνέπεια οι προβλέψεις να περιορίζονται σε προγνωστικά μοντέλα, δηλαδή σε απλά σενάρια, κι όχι σε δεδομένα από επιστημονικές μετρήσεις ώστε να έχουν ακρίβεια για την ώρα και την ένταση των καιρικών φαινομένων. Οι διαγωνισμοί για προμήθεια ραντάρ έγιναν με χρόνια καθυστέρησης, κάτι που σημαίνει ότι στο μεταξύ κινδύνεψαν ή και χάθηκαν ανθρώπινες ζωές.
Μιλώντας στη «δημοκρατία», δύο πρώην διευθυντές της ΕΜΥ επισημαίνουν μια σειρά από ελλείψεις. Τονίζεται, μάλιστα, με δραματικό τόνο ότι «οι συνέπειες είναι επιχειρησιακές και αληθινές: όταν τα επιστημονικά δεδομένα υπολείπονται, οι Αρχές καθυστερούν σε μέτρα και το κόστος γίνεται ανθρώπινο, όπως έχει φανεί και σε πρόσφατες κακοκαιρίες με νεκρούς». Αλλοι, όπως ο Θεοδοσόπουλος, χρησιμοποιούν ακόμα πιο σκληρή γλώσσα.
Πρακτικά, ο τρόπος που χρησιμοποιείται το 112 από το υπουργείο Πολιτικής Προστασίας αποτελεί έναν «συναγερμό» παραπλάνησης και τρομοκράτησης των πολιτών. Τα συχνά άσκοπα μηνύματα για δήθεν έκτακτα καιρικά φαινόμενα, που άλλοτε υπερτιμούνται κι άλλοτε υποτιμούνται, «καίνε» μια σύγχρονη μέθοδο προειδοποίησης που θα μπορούσε να είναι σωτήρια αν εφαρμοζόταν σύμφωνα με τα αυστηρά διεθνή πρότυπα κι όχι «τυφλά».
Οι εκκλήσεις για ενίσχυση της συλλογής μετεωρολογικών δεδομένων και υπηρεσιών έχουν φτάσει μέχρι και στη Βουλή, όμως δίχως αποτέλεσμα. Ακόμα και σήμερα η Ελλάδα δεν έχει τα απαραίτητα ραντάρ για να συλλέγει τα ακριβή data των κακοκαιριών. Σε συνδυασμό με τη δύσκολη μορφολογία του εδάφους στη χώρα, η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο δραματική.
Το αλαλούμ στα κέντρα αποφάσεων και η πρόθεση της κυβέρνησης να «πειράξει» τις αρμοδιότητες του Αστεροσκοπείου και της ΕΜΥ τα τελευταία χρόνια προκαλούν βραχυκυκλώματα τα οποία αφήνουν κάθε φορά τον μέσο πολίτη με την απορία όταν βλέπει το 112 στο κινητό του: «Να ακολουθήσω την οδηγία ή να την αγνοήσω επειδή δεν ισχύουν ξανά όσα με συμβουλεύουν να πράξω;»
Κολυδάς και Καντερές περιγράφουν τις τραγικές ελλείψεις
Το σύστημα πρόγνωσης στη χώρα πάσχει δομικά, με ελλείψεις που δεν είναι ούτε πρόσφατες ούτε άγνωστες, αλλά διαχρονικές και, κυρίως, επικίνδυνες. Χαρακτηριστικά είναι όσα αποκαλύπτουν δύο πρώην κορυφαία στελέχη της ΕΜΥ, ο Νίκος Καντερές και ο Θοδωρής Κολυδάς, που περιγράφουν με σαφήνεια το πρόβλημα.
«Τα τεχνολογικά μέσα που διαθέτουμε δεν είναι επαρκή εδώ και χρόνια, ενώ χρειάζονται και πάνω απ’ όλα τα μετεωρολογικά ραντάρ, τα οποία λείπουν σχεδόν παντελώς απ’ όλη την επικράτεια» επισημαίνει στη «δ» ο Νίκος Καντερές, επί σειρά ετών διευθυντής της ΕΜΥ, και προσθέτει: «Δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε έντονα καιρικά φαινόμενα ή το οποιοδήποτε βαρομετρικό σύστημα που έρχεται, αν δεν έχουμε τη δυνατότητα από τα ραντάρ να το κάνουμε βήμα βήμα. Αυτός είναι ο βασικός εξοπλισμός που χρειάζεται η ΕΜΥ.
Πολλοί ομιλούν ότι θα φέρουν ραντάρ, το υπουργείο Πολιτικής Προστασίας, ο ΕΛΓΑ, οι πάντες. Ηδη από την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων το 2004 είχε ανακοινωθεί η εγκατάσταση ραντάρ στην Αίγινα, ωστόσο το σύστημα ουδέποτε τέθηκε σε λειτουργία. Βάσει του αρχικού σχεδιασμού, το ραντάρ θα κάλυπτε το σύνολο του λεκανοπεδίου Αττικής, με εμβέλεια που θα εκτεινόταν έως τις Κυκλάδες και το βόρειο Αιγαίο, εξασφαλίζοντας ευρεία γεωγραφική κάλυψη σε μεγάλο τμήμα της χώρας. Στην πράξη, ωστόσο, το έργο δεν υλοποιήθηκε ποτέ».
Στο ίδιο μήκος κύματος και ο μέχρι πέρυσι διευθυντής Θοδωρής Κολυδάς, που κάνει λόγο για ένα κρίσιμο επιχειρησιακό κενό -την απουσία ραδιοβολίσεων και φρέσκων παρατηρήσεων, «ικανών να τροφοδοτούν, ειδικά για την Αθήνα, κατά τη διάρκεια έντονων επεισοδίων». «Αναγνωρίζουμε ότι στη χώρα μας δεν διαθέτουμε σύγχρονα συστήματα nowcasting, όπως πλήρη κάλυψη με μετεωρολογικά ραντάρ και ανιχνευτές καταιγίδων. Χωρίς έγκαιρες ραδιοβολίσεις και τοπικές μετρήσεις ανακυκλώνονται παλιά δεδομένα και δίνεται παραπλανητική εικόνα.
Η πρόσφατη περίπτωση της Γλυφάδας δείχνει ότι το κενό στα επιστημονικά δεδομένα δυσκόλεψε την πρόγνωση. Οι συνέπειες είναι επιχειρησιακές και αληθινές: όταν οι παρατηρήσεις υπολείπονται, οι Αρχές καθυστερούν σε μέτρα και το κόστος γίνεται ανθρώπινο, όπως έχει φανεί και σε πρόσφατες κακοκαιρίες με νεκρούς» εξηγεί και συμπληρώνει: «Πρέπει να θεσμοθετηθούν πρωτόκολλα άμεσης παρατήρησης για την Αθήνα και διαφανής διάχυση στοιχείων, ώστε οι επιστήμονες να έχουν αξιόπιστη βάση και οι αποφάσεις να λαμβάνονται έγκαιρα και δραστικά».
Ανθρώπινες απώλειες από τις ανυπόστατες προβλέψεις
Οι αναξιόπιστες προβλέψεις και οι εγκληματικές αστοχίες δεν συνιστούν απλώς λάθη. Αντίθετα, αποτελούν ένα σύστημα που μπάζει από παντού, επικίνδυνο σύμπτωμα ενός κλάδου που, όπως καταγγέλλουν οι ίδιοι οι ειδικοί, λειτουργεί χωρίς κανόνες, χωρίς έλεγχο και με σοβαρές ευθύνες για ανθρώπινες απώλειες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο μετεωρολόγος Νίκος Θεοδοσόπουλος μιλά στη «δ» με σκληρούς όρους που δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνειών. «Αυτό το καρναβάλι που συμβαίνει στον κλάδο πρέπει να σταματήσει. Οι ανυπόστατες προβλέψεις έχουν κοστίσει πολλές ανθρώπινες ζωές τα τελευταία χρόνια.
Αναμφίβολα, η ΕΜΥ υποσκάπτεται» αναφέρει αρχικά, ενώ στη συνέχεια αποδομεί τον τρόπο με τον οποίο εξάγονται οι μετεωρολογικές προγνώσεις με λόγο ωμό και κατηγορηματικό: «Η Υπηρεσία αποτελείται από πολιτικό και στρατιωτικό προσωπικό. Ωστόσο, αρκετοί είναι πλέον εκείνοι που δεν ανήκουν σε καμία κατηγορία, είναι παρουσιαστές. Σε αυτή τη χώρα άλλωστε ό,τι δηλώσεις είσαι. Αυτό θα έπρεπε να είναι ποινικό αδίκημα. Είναι αντιποίηση επαγγέλματος».
Ανασφάλεια
Πίσω από τη θεσμική απορρύθμιση αναδεικνύεται και μια εικόνα επιχειρησιακής αδιαφάνειας, που εντείνει την ανασφάλεια για το τι πραγματικά λειτουργεί και τι όχι. «Η χώρα έχει αποκτήσει ραντάρ ήδη από το 1980. Ενα στη Θεσσαλονίκη, ένα στη Λάρισα, στην 110 Πτέρυγα Μάχης, ένα στην Ανδραβίδα, στην 117 Πτέρυγα Μάχης κι ένα στην ΕΜΥ, που μεταφέρθηκε στον Υμηττό. Μετά μπήκαν κι άλλα, όμως τώρα δεν ξέρω πόσα και ποια λειτουργούν. Στην ιστοσελίδα της ΕΜΥ δεν υπάρχει πάντως το ραντάρ» υπογραμμίζει.
Κλείνοντας θέτει ένα ευρύτερης απήχησης ερώτημα: «Από ποιον εκπαιδεύτηκαν όλοι αυτοί; Αποκρύπτουν στοιχεία για την ανέλιξή τους σε ανώτερα κλιμάκια σε βάρος του κοινωνικού συνόλου».
Μηνύσεις για τις αστοχίες του 112 και των προγνώσεων που κόστισαν ζωές
Στις 21 Ιανουαρίου μια γυναίκα έχασε τη ζωή της στην Ανω Γλυφάδα όταν χτυπήθηκε από όχημα που παρασύρθηκε από ορμητικά νερά. Το 112 δεν την προστάτεψε, όπως και οι προγνώσεις. Η ειδοποίηση «έφυγε» νωρίς το πρωί, όταν ακόμα υπήρχε ψιλόβροχο. Κανείς δεν την πήρε στα σοβαρά, αφού ο καιρός δεν ήταν κακός. Στην καταιγίδα το απόγευμα και το βράδυ, όμως, υπήρξαν ανυποψίαστοι και απροετοίμαστοι πολίτες που βρέθηκαν μπροστά σε πλημμύρες, με εγκλωβισμούς και χειμάρρους στους δρόμους.
Τραγικά σκηνικά είχαν υπάρξει και στην κακοκαιρία «Daniel» στη Θεσσαλία, όταν ολόκληρα χωριά «ειδοποιήθηκαν» από το 112 αφού είχαν καταστραφεί τα ξημερώματα από τις πλημμύρες. Κόσμος έχασε τη ζωή του, περιουσίες καταστράφηκαν κι όλα αυτά επειδή κανείς δεν τους προειδοποίησε εγκαίρως, παρά μετά τη συμφορά.
Οι μαζικές μηνύσεις από 444 θύματα του «Daniel» κατά της πολιτικής Αρχής, της αυτοδιοικητικής και Αστυνομίας – Πυροσβεστικής για τις καταστροφικές και θανατηφόρες πλημμύρες (έχασαν τη ζωή τους 17 άτομα) αναφέρθηκαν σε έκθεση για γεγονότα, στοιχεία και χαρακτηριστικά «που ήταν ήδη γνωστά στην ηγεσία της Πολιτικής Προστασίας τουλάχιστον από τις 2 Σεπτεμβρίου 2023, ήτοι τρεις ημέρες πριν αρχίσει να πλήττει όχι με μεγάλα ύψη βροχής τη Θεσσαλία η μεσογειακή καταιγίδα» και ότι το 112 υπολειτούργησε.
Συγκεκριμένα, ο τεχνικός σύμβουλος οικογενειών Ανδριανός Γκουρμπάτσης ανέφερε στην έκθεση που συμπεριλήφθηκε στη δικογραφία πως το 112 λειτούργησε «αορίστως και κατά προσέγγιση»: «Δεν υπήρχε σε κεντρικό επίπεδο ένας ολοκληρωμένος αντιπλημμυρικός σχεδιασμός κυρίως σε έργα ορεινής υδρονομίας και κατάντη αυτών στον κάμπο άλλα τεχνικά έργα που θα αποσκοπούσαν στην ολιστική αντιπλημμυρική προστασία της Θεσσαλίας σε συνδυασμό με την εγκαθίδρυση και κατασκευή ενός Συστήματος Εγκαιρης Προειδοποίησης Πλημμύρας και μάλιστα συνδεδεμένο με τον Ευρωπαϊκό Αριθμό Εκτακτης Ανάγκης 112 που θα παρέχει πληροφορίες και δεδομένα για ενημέρωση και θα ενεργοποιείται με στοχευμένο γεωποντισμό για τις απειλούμενες περιοχές, οικισμούς και πόλεις και όχι όπως σήμερα κατά προσέγγιση και αορίστως».
Κλέαρχος Μαρουσάκης: Στη Γλυφάδα χρειάζονται τα ραντάρ
Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στο «τι λένε» τα προγνωστικά μοντέλα, αλλά κυρίως στο τι δεν μπορούν να δουν… εγκαίρως. Κι εκεί ακριβώς εντοπίζεται το κρίσιμο κενό που μετατρέπει την πρόγνωση σε εκτίμηση υψηλού ρίσκου και το 112 σε εργαλείο με περιορισμένη ακρίβεια και δυνητικά επικίνδυνες συνέπειες.
Ενδεικτική της κατάστασης που επικρατεί είναι η τοποθέτηση του μετεωρολόγου Κλέαρχου Μαρουσάκη, ο οποίος περιγράφει με σαφήνεια τη σημασία του nowcasting, δηλαδή της παρακολούθησης σε πραγματικό χρόνο. «Τα ραντάρ έχουν να κάνουν με το nowcasting, ώστε να μπορούμε να δούμε τελευταία στιγμή τα δεδομένα, την ένταση ενός φαινομένου, μια καταιγίδα, όπως, για παράδειγμα, εκείνη που στοίχισε τη ζωή της εκπαιδευτικού στη Γλυφάδα. Εκεί όντως χρειάζονται τα ραντάρ. Πρέπει δηλαδή τα συστήματα παρατήρησης να είναι όσο πιο αναπτυγμένα γίνεται.
Παράλληλα, οι ραδιοβολίσεις συνιστούν ένα κενό, γιατί δεν γίνονται συστηματικά, αν γίνονταν περισσότερες, θα είχαμε ακόμη καλύτερα αποτελέσματα. Ενα σύστημα που θα συνδύαζε ραδιοβολίσεις και ραντάρ θα οδηγούσε σαφώς σε μία πολύ πιο θωρακισμένη πρόγνωση» ανέφερε ο Κλέαρχος Μαρουσάκης, ενώ στη συνέχεια έκανε λόγο για το 112: «Το εργαλείο αυτό λειτουργεί βάσει των μετεωρολογικών μοντέλων και της πρόγνωσης που δίνει η ΕΜΥ. Σαφώς μπορεί να υπάρξει απόκλιση, εκεί είναι που χρειάζονται τα ραντάρ».
Την ανάγκη για περισσότερες ραδιοβολίσεις τονίζει και ο Γιώργος Τσατραφύλλιας, εξηγώντας πως τα διαθέσιμα εργαλεία δεν οδηγούν σε πλήρη εικόνα της κατακόρυφης δομής της ατμόσφαιρας, «ιδιαίτερα σε κρίσιμα στάδια εξέλιξης ενός συστήματος». «Χωρίς επαρκείς ραδιοβολίσεις τα προγνωστικά μοντέλα βασίζονται περισσότερο σε έμμεσες εκτιμήσεις από δορυφόρους και αναλύσεις, γεγονός που μπορεί να αυξήσει την αβεβαιότητα, ειδικά σε φαινόμενα έντονης αστάθειας ή ταχείας εξέλιξης» επισημαίνει ο μετεωρολόγος.
Στο φύλλο της Δευτέρας: Εγγραφα ντοκουμέντα αποκαλύπτουν το τεράστιο πρόβλημα