Από τη Δανία μέχρι την Αθήνα, μια αλυσίδα εγκλημάτων συνδέεται με τα πιο σκοτεινά παραμύθια της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Ο Αντώνης Τουμανίδης στήνει ένα μυθιστορηματικό σύμπαν όπου τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται.
Κάπου ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, εκεί όπου τα παραμύθια παύουν να είναι παρηγορητικά και γίνονται αληθινά, συναντάμε τον κόσμο του Αντώνη Τουμανίδη. Εναν κόσμο που εκτείνεται από τη λογοτεχνία στο σενάριο, από την ιστορία της τέχνης στη θρησκειολογία και από τη δύναμη της αφήγησης στο σκοτάδι των πιο βαθιών ανθρώπινων φόβων.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Με σπουδές στην Ελλάδα και τη Γαλλία, και ως μέλος του Σωματείου Σεναριογράφων Αμερικής (WGA East) και της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου, ο Αντώνης Τουμανίδης έχει χαράξει μια διαδρομή που υπερβαίνει τα όρια ενός μόνο γνωστικού πεδίου. Στον πυρήνα της, ωστόσο, παραμένει αμετακίνητη μια βαθιά δημιουργική ανάγκη: να αφηγείται ιστορίες, φωτίζοντας εκείνες τις πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας που συχνά αποφεύγουμε να αντικρίσουμε.
Με αφορμή το πέμπτο του βιβλίο, με τίτλο «Αντερσεν – Το πρώτο μέρος της τριλογίας των δολοφόνων» (εκδ. Ελληνικά Γράμματα), ο συγγραφέας επιστρέφει σε έναν από τους πιο εμβληματικούς δημιουργούς παραμυθιών για να μας θυμίσει κάτι που ίσως έχουμε ξεχάσει: ότι τα παραμύθια δεν ήταν ποτέ αθώα. Σε αυτό το ιδιαίτερο έργο, ένας κατά συρροή δολοφόνος εμπνέεται από τα σκοτεινά παραμύθια του Χανς Κρίστιαν Αντερσεν «στήνοντας» μια τελετουργική αλληλουχία εγκλημάτων που ξεκινά από τη Δανία και καταλήγει στην Αθήνα. Παράλληλα, ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με τις αυθεντικές, λιγότερο εξωραϊσμένες εκδοχές των ιστοριών, όπου η ήττα, η απώλεια και η μεταμόρφωση έχουν τον πρώτο λόγο.
Την ίδια στιγμή ο Αντώνης Τουμανίδης συνεχίζει να κινείται δημιουργικά σε διαφορετικές τροχιές: από τη συνεργασία του με τον Γιάννη Ζουγανέλη στο επερχόμενο «Αχ, Μαρία», μέχρι τη συμβολή του ως σύμβουλος έκδοσης στο βιβλίο «Οσκαρ» του Παναγιώτη Τιμογιαννάκη, επιβεβαιώνοντας πως η σχέση του με την αφήγηση δεν περιορίζεται σε μία μόνο μορφή, αλλά εκτείνεται σε κάθε της έκφανση.
Με αφορμή το νέο του βιβλίο, ο συγγραφέας μιλάει στο «ENJOY» για τον μεγάλο Δανό παραμυθά Χανς Κρίστιαν Αντερσεν, τα παραμύθια, τη σκοτεινή τους αλήθεια, αλλά και για το τι σημαίνει να αφηγείσαι ιστορίες σήμερα, σε έναν κόσμο που μεγαλώνει γρήγορα, αλλά ίσως έχει ανάγκη, περισσότερο από ποτέ, να θυμηθεί πώς είναι να παραμένεις λίγο παιδί.
Πώς προέκυψε η ιδέα να συνδέσετε τα παραμύθια του Αντερσεν με μια σύγχρονη αστυνομική ιστορία;
Ηταν περισσότερο ανάγκη παρά μια απλή ιδέα. Ανάγκη που προέκυψε από την αγάπη που έχω για το έργο του «παραμυθά των παραμυθάδων». Δεν ήθελα, όμως, να «αγγίξω» τα παραμύθια του ούτε να τα διασκευάσω. Ηθελα να τα ξαναδιαβάσω και να τα ξαναπαρουσιάσω στην αρχική, πρωτόλεια, και συχνά σκοτεινή τους μορφή και να τα αφήσω να λειτουργήσουν ως πυξίδα. Να με οδηγήσουν σε μια νέα αφήγηση όπου η ένταση της αστυνομικής λογοτεχνίας συναντά τον μειλίχιο τρόμο που πάντα υπήρχε μέσα στις ιστορίες του.
Εχετε πει ότι το βιβλίο είναι, ουσιαστικά, ένας φόρος τιμής στον Αντερσεν. Ποια πλευρά του μεγάλου παραμυθά σάς συγκινεί περισσότερο: η λυρική, η σκοτεινή ή η βαθιά υπαρξιακή;
Δεν μπορώ να τις διαχωρίσω. Ο ίδιος ο Αντερσεν με οδήγησε – σχεδόν υπνωτιστικά. Αυτό που με συγκινεί, ίσως, βαθύτερα είναι ακριβώς η εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Και φυσικά η ίδια του η ζωή: ένας άνθρωπος σε διαρκή κίνηση, που ταξίδευε ασταμάτητα, συλλέγοντας εικόνες και εμπειρίες για να τις μετατρέψει σε μύθο. Τα 29 ταξίδια του δεν ήταν απλώς γεωγραφικές μετακινήσεις αλλά εσωτερικές διαδρομές που διαμόρφωσαν τον συγγραφικό κόσμο του.
Η κεντρική ιδέα των 14 φόνων που αντιστοιχούν σε 14 παραμύθια δίνει στο βιβλίο μια σχεδόν τελετουργική δομή. Πώς χτίσατε αυτή τη σύνδεση χωρίς το εύρημα να λειτουργήσει όχι ως εντυπωσιακό τέχνασμα, αλλά ως οργανικό κομμάτι της αφήγησης;
Από τη «Βασίλισσα του χιονιού» μέχρι τη «Σκιά» −ένα παραμύθι που αγαπώ ιδιαίτερα−, ο δολοφόνος στήνει ένα νοσηρό, ενίοτε γκροτέσκο, θέατρο. Δεν πρόκειται για ένα εύρημα εντυπωσιασμού αλλά για μια εσωτερική αναγκαιότητα της αφήγησης. Κάθε φόνος είναι μια σκηνή, ένα τελετουργικό που αντλεί νόημα από το αντίστοιχο παραμύθι. Η διαδρομή ξεκινά από τη Δανία και φτάνει μέχρι την Αθήνα, με τον ντετέκτιβ Νουρ και την Ανια −που λειτουργεί ως ένα ιδιότυπο alter ego μου− να κινούνται ανάμεσα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον.
Στο βιβλίο διαβάζουμε ότι οι ήρωες του Αντερσεν δεν είναι γεννημένοι για να θριαμβεύσουν, συχνά ηττώνται, πληρώνουν και μεταμορφώνονται. Είναι αυτό, τελικά, το στοιχείο που κάνει τα παραμύθια του τόσο σύγχρονα;
Ακριβώς. Οι ήρωες του Αντερσεν δεν προσφέρουν την παρηγοριά της εύκολης νίκης. Η κάθαρση είναι συχνά επίπονη και αποτέλεσμα της οδυνηρής ήττας. Οι ήρωές του πληρώνουν το τίμημα της ύπαρξης, μεταμορφώνονται, συχνά συντρίβονται. Και αυτή η αλήθεια −ότι η ζωή δεν είναι δίκαιη ούτε γραμμική− είναι ίσως πιο επίκαιρη από ποτέ. Ζούμε σε μια εποχή που αποδομεί τα «ευτυχισμένα φινάλε» και εκείνος το ήξερε πολύ καλά.
Για να γράψετε αυτό το βιβλίο, ξαναδιαβάσατε τον Αντερσεν. Τι ανακαλύψατε τώρα, ως ώριμος συγγραφέας, που ίσως δεν θα μπορούσατε να δείτε σε μια παλιότερη ηλικία;
Ανακάλυψα πόσο ειλικρινής ήταν ως άνθρωπος και δημιουργός. Ως παιδί αγκαλιάζεις μόνο τη μαγεία. Ως ενήλικας συνειδητοποιείς το τίμημα της μαγείας. Είδα καθαρότερα τον υπαρξιακό πυρήνα των ιστοριών του – τη μοναξιά, την απόρριψη, την ανάγκη για αποδοχή. Και ίσως για πρώτη φορά συνειδητοποίησα πόσο βαθιά προσωπικά είναι όλα του τα παραμύθια.
Μπορούν τα παραμύθια να λειτουργήσουν σήμερα σαν αντίδοτο στον κυνισμό και στην ψυχική κόπωση της εποχής;
Ναι, αλλά όχι επειδή είναι «γλυκά» ή παρηγορητικά – όπως πρεσβεύει η αλά Ντίσνεϊ εκδοχή τους. Μπορούν να λειτουργήσουν ως αντίδοτο επειδή είναι αληθινά με έναν πιο συμβολικό τρόπο. Τα παραμύθια δεν μας προστατεύουν από την πραγματικότητα, μας βοηθούν να την αντέξουμε. Και αυτό, σήμερα, είναι πιο αναγκαίο από ποτέ.
Πιστεύετε ότι αυτό που μας λείπει περισσότερο σήμερα είναι η αίσθηση της μαγείας; Και αν ναι, πού ακριβώς τη χάσαμε;
Πριν τη χάσουμε, την υποβαθμίσαμε. Την εκτοπίσαμε σιγά σιγά από την καθημερινότητά μας. Ζούμε μέσα σε μια διαρκή επιτάχυνση όπου όλα πρέπει να εξηγούνται άμεσα, να καταναλώνονται γρήγορα και να ξεχνιούνται ακόμη πιο γρήγορα. Η μαγεία, όμως, δεν λειτουργεί έτσι. Δεν αποκαλύπτεται με την πρώτη ματιά ούτε αντέχει, ευτυχώς, στην υπερβολική ανάλυση. Την αντικαταστήσαμε με την ψευδαίσθηση του ελέγχου της ζωής μας – το μεγαλύτερο ψέμα της εποχής μας. Πιστέψαμε ότι αν ονομάσουμε τα πάντα, αν τα μετρήσουμε, αν τα ερμηνεύσουμε, τότε θα κατανοήσουμε και θα ελέγξουμε πλήρως τη ζωή μας. Αλλά η μαγεία βρίσκεται ακριβώς σε αυτό που δεν εξηγείται ολοκληρωτικά, που αφήνει ένα ίχνος μυστηρίου. Παράλληλα, χάσαμε την παρατηρητικότητά μας. Δεν κοιτάμε. Δεν ακούμε. Δεν βιώνουμε. Η μαγεία, όμως, απαιτεί μια παιδικότητα. Να σταθείς, να αφουγκραστείς, να επιτρέψεις σε κάτι μικρό να αποκτήσει σημασία. Κι αυτή η στάση μοιάζει σήμερα σχεδόν πολυτέλεια. Ομως η μαγεία μπορεί να επανέλθει στις ζωές μας. Οχι μέσα από μεγάλες αποκαλύψεις αλλά μέσα από μικρές, σχεδόν αόρατες, επιστροφές.
Η ενασχόλησή σας με το σενάριο επηρεάζει τον τρόπο που γράφετε; Σκεφτόσασταν το «Αντερσεν» και ως μια πιθανή οπτικοακουστική ιστορία;
Αναπόφευκτα. Σκέφτομαι πολύ οπτικά. Οι σκηνές χτίζονται σχεδόν κινηματογραφικά − με ρυθμό, εικόνα, ένταση και φυσικά με το απαραίτητο μοντάζ. Το «Αντερσεν» θα μπορούσε να υπάρξει και ως οπτικοακουστική αφήγηση, αλλά πρώτα έπρεπε να λειτουργήσει ως καθαρά συγγραφική εμπειρία.
Τι να περιμένουμε από τα επόμενα δύο μέρη της τριλογίας;
Εμβάθυνση και κλιμάκωση. Το σύμπαν θα ανοίξει περισσότερο, οι χαρακτήρες θα δοκιμαστούν πιο σκληρά και οι συνδέσεις με το «Αντερσεν» θα γίνουν ακόμη πιο πολυεπίπεδες και επικίνδυνες. Τίποτα δεν θα είναι όπως φαίνεται. Δύο νέοι δολοφόνοι, δύο νέοι παραμυθάδες. Το δεύτερο μέρος θα λειτουργεί αυτόνομα αλλά θα υπάρχουν αναφορές στο «Αντερσεν» − κάποιοι ήρωές του, μάλιστα, θα κάνουν και ένα μικρό «πέρασμα». Το τρίτο μέρος, παρόλο που θα λειτουργεί αυτόνομα, θα έχει και τον ρόλο της κατακλείδας με τη σύνδεση με τα προηγούμενα βιβλία να είναι αναπόφευκτη.
Εχετε υπάρξει ακόμη σύμβουλος έκδοσης στο βιβλίο «Οσκαρ» του Παναγιώτη Τιμογιαννάκη ενώ υπογράφετε και το βιβλίο «Αχ, Μαρία!» του Γιάννη Ζουγανέλη. Τι σας ελκύει στα τόσο διαφορετικά πρότζεκτ; Και τι είναι αυτό που ενώνει, τελικά, όλες αυτές τις διαδρομές στο δικό σας δημιουργικό βλέμμα;
Αν προσπαθούσα να βρω έναν κοινό παρονομαστή, αυτός θα ήταν πάντα η αφήγηση. Οχι απλώς ως τεχνική ή ως μέσο έκφρασης αλλά ως μια βαθύτερη ανάγκη να δώσουμε νόημα στον κόσμο γύρω μας. Είτε πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, ένα σενάριο ή μια συνεργασία πάνω σε ένα βιβλίο άλλου δημιουργού, αυτό που με κινητοποιεί είναι πάντα ο πυρήνας της ιστορίας. Είτε γράφω κάτι δικό μου είτε συνομιλώ με το έργο κάποιου άλλου, αυτό που αναζητώ είναι αυτή η εσωτερική συγκίνηση. Τα διαφορετικά «πρότζεκτ» δεν τα βλέπω ως αποσπασματικές διαδρομές αλλά ως συγκοινωνούντα δοχεία. Κάθε εμπειρία τροφοδοτεί την επόμενη. Η δουλειά πάνω σε ένα σενάριο, για παράδειγμα, με μαθαίνει να σκέφτομαι με όρους ρυθμού, εικόνας και οικονομίας. Η ενασχόληση με ένα βιβλίο τρίτου με φέρνει στη θέση του αναγνώστη, όπου προσπαθώ να αφουγκραστώ τη φωνή κάποιου άλλου χωρίς να την αλλοιώσω. Και η καθαρά συγγραφική διαδικασία είναι, ίσως, ο χώρος όπου όλα αυτά συντίθενται και επαναπροσδιορίζονται. Βέβαια, οι συγκεκριμένες συνεργασίες ήταν αληθινή ευλογία για μένα. Ο Παναγιώτης Τιμογιαννάκης είναι δάσκαλος, φίλος και είμαστε αληθινά τυχεροί που στον κινηματογραφικό χώρο της Ελλάδας υπάρχει ένας άνθρωπος σαν αυτόν. Και θα του είμαι πάντα ευγνώμων γιατί, σε μεγάλο βαθμό, χρωστάω την κινηματογραφική ύπαρξή μου σ΄ αυτόν. Ο Γιάννης Ζουγανέλης από την άλλη… τι ταλέντο, τι ψυχή, τι σπουδαίος άνθρωπος και πόσα έχει προσφέρει; Πόση χαρά και υπερηφάνεια νιώθω που δημιουργήσαμε μαζί το «Αχ Μαρία», το οποίο θα βρει σύντομα τη θέση του στα ράφια.
