Παρά το γεγονός ότι γνωρίζουμε αρκετά στοιχεία για τη ζωή και τη διδασκαλία των ορφικών, η φύση της ορφικής θρησκείας παραμένει ασαφής κι απροσδιόριστη. Πάντως, είναι βέβαιο ότι οι ορφικοί καλλιεργούσαν μια παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι τελετές τους είχαν καθιερωθεί από τον ίδιο τον Ορφέα. Συνήθως γίνεται διάκριση ανάμεσα στον Ορφέα και τους ορφικούς, ανάμεσα στον χαρακτήρα και τους μύθους του μεγάλου αοιδού και στο θρησκευτικό κίνημα, που πήρε το όνομα από αυτόν.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Το ότι πολλοί από τους ύμνους που είναι αφιερωμένοι στον Διόνυσο αποκαλούνται «Υμνοι του Ορφέα» δεν σημαίνει απαραίτητα πως δημιουργήθηκαν από το κίνημα αυτό. Μπορεί να ήταν έργο πολλών ανώνυμων ποιητών, οι οποίοι τους χαρακτήρισαν ορφικούς διότι απευθύνονταν πιθανώς σε μια κοινότητα που πίστευε στη διδασκαλία του Ορφέα κι ασκούσε τις τελετές που εκείνος έχει θεμελιώσει.
Δραστηριότητες
Ο Πλάτωνας, όταν μιλούσε για τους «αμφί Ορφέα και Μουσαίον», πρέπει να αναφέρεται σε εκείνους για τους οποίους πίστευε ότι είχαν αναλάβει μαζί με τον Ορφέα ορισμένες δραστηριότητες που τον είχαν κάνει ήδη διάσημο. Τα πρόσωπα αυτά πρέπει να ήταν ραψωδοί, αυτοονομαζόμενοι προφήτες και ιδρυτές τελετών.
Οι ορφικοί, αυτοί του Πλάτωνα και του Πλούταρχου, ζήσανε στο μυθικό παρελθόν και αποτελούσαν τον πολλαπλασιασμό της προσωπικότητας του Ορφέα. Οι ορφικοί όμως που αναφέρει ο Ηρόδοτος αποτελούσαν μέλη μιας κοινωνίας της εποχής του, τα οποία συνδέονταν μεταξύ τους με χαρακτηριστικές τελετές. Μια τέτοια αίρεση πρέπει να απέκτησε κύρος καταφεύγοντας στα ορφικά ποιήματα ή σε μια παράδοση που υποστήριζε ότι οι τελετές τους είχαν καθιερωθεί από τον ίδιο τον Ορφέα.
Ο Ορφέας ήταν ένας προϊστορικός κάτοικος της Θράκης. Δεν μπορούμε όμως να ισχυριστούμε ότι η ορφική θρησκεία ήταν πολύ παλιά ή ότι εμφανίστηκε για πρώτη φόρα στη Θράκη. Αυτή ανήκει στο κλίμα σκέψης του έκτου αιώνα και πρέπει να παρουσιάστηκε αρχικά στην Αθήνα και τη νότια Ιταλία. Επειδή όμως οι σχέσεις ανάμεσα στις περιοχές αυτές ήταν πολύ στενές, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια σε ποια από τις δύο πρωτοεμφανίστηκε.
Καταλήγουμε έτσι στην άποψη ότι ακόμα κι αν υπήρχε μια ορφική θρησκεία, το όνομα του Ορφέα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν κριτήριο που θα μας βοηθούσε να την προσδιορίσουμε. Αν ονομάσουμε κάτι ορφισμό, αυτό θα πρέπει να είναι όλη η θρησκεία των μυστηρίων, με τις μαγικές ιεροτελεστίες τους και τα ποιήματα τόσο του Ορφέα όσο και των άλλων.
Ο ορφισμός δεν είχε, ίσως, συγκεκριμένη θεότητα, πίστη ή τελετές, αλλά διεπόταν από ένα καθορισμένο πνεύμα κι έτεινε σε έναν σκοπό. Αυτό φαίνεται και από την ύπαρξη οργανωμένων ορφικών κοινοτήτων που επιβεβαιώνεται από διάφορες πηγές, όπως είναι η επιγραφή που βρέθηκε στην Κύμη και αναφέρει ότι κανένας δεν μπορούσε να ταφεί εκεί αν δεν είχε σχέση με τον Βάκχο (εκφράζοντας έτσι την πεποίθηση που χαρακτηρίζει τα μέλη μιας αίρεσης ότι αποτελούν μια εκλεκτή ομάδα) ή την αναφορά που γίνεται στους ορφικούς ύμνους σχετικά με μια τάξη ιερέων που καλούνταν «βουκόλοι» και ήταν οι επίσημοι λειτουργοί μιας οργανωμένης κοινότητας μυστών.
Παρ’ όλα αυτά, η χρήση του όρου «ορφικοί» δεν μπορεί να θεωρηθεί μαρτυρία ότι υπήρχε ένα μόνο θρησκευτικό σύστημα που χαρακτηριζόταν από ενότητα και τα μέλη του οποίου είχαν μια κοινή πίστη και ένα κοινό τυπικό. Ο όρος αποδιδόταν σε όσους ενδιαφέρονταν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο για τα πράγματα εκείνα με τα οποία ήταν συνδεδεμένο το όνομα του Ορφέα, δηλαδή με τις διάφορες θρησκευτικές τελετές και τα μυστήρια που πίστευαν ότι είχαν ιδρυθεί από αυτόν ή αποκτούσαν το κύρος τους με το να ανάγονται στα ορφικά ποιήματα, δηλαδή σε κείμενα που φέρανε το όνομά του, τα οποία γραφτήκανε κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων από μια μακριά λίστα ποιητών και περιελάμβαναν μια μεγάλη ποικιλία μύθων και θρησκευτικών δογμάτων, συχνά αντιφατικών.
Οι θίασοι
Ποιήματα τόσο διαφορετικά το ένα από το άλλο, όπως η αρπαγή της Περσεφόνης, οι «Διαθήκες» και το διδακτικό έπος «Λιθικά», δεν μπορεί να αποτελούν τις ιερές γραφές μιας μόνο αίρεσης ούτε την έκφραση μιας μοναδικής, συγκεκριμένης και συνεκτικής θρησκείας, με συνείδηση του εαυτού της και αναγνωρισμένη από τον κόσμο. Στη αρχαία Ελλάδα οι άσημοι ποιητές συνήθιζαν να δίνουν τα έργα τους στο κοινό χρησιμοποιώντας ονόματα γνωστών δημιουργών, προκειμένου να τους δώσουν ένα κύρος που δεν είχαν οι ίδιοι. Κάτι τέτοιο πρέπει να συνέβη και με τους πολλούς ανώνυμους συγγραφείς των ορφικών ποιημάτων.
Οσο για τους λόγους που ώθησαν τους προ ορφικούς «θιάσους» της νότιας Ιταλίας να θεωρήσουν αρχηγέτη τους τον Ορφέα, μπορούμε να πούμε ότι θέλησαν έτσι να δώσουν στο δόγμα τους την εγκυρότητα που θα του εξασφάλιζε τη μέσα στους αιώνες υπερίσχυσή του. Και δεν θα μπορούσαν να βρουν πιο σεβαστή προσωπικότητα από εκείνη του εμπνευσμένου θεολόγου, που ήταν, σύμφωνα με την παράδοση, πολύ αρχαιότερος από τον Ομηρο (και τον Ορφέα πρεσβύτατον όντα των ποιητών…) και που συνδύαζε τη διπλή αυθεντία της αρχαιότητας και της ζωντανής παρουσίας.
Ισχυρό ενδιαφέρον για τη μεταθανάτια ζωή
Ο Ορφέας ήταν ακόμα το πρόσωπο εκείνο που ανταποκρινόταν περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο στο ζωηρό ενδιαφέρον τους για τη μετά θάνατο ζωή, αφού είχε επισκεφτεί τον Αδη, όταν ήταν ήδη ζωντανός, και στην τάση τους για μουσική, μια και ήταν εξαίσιος μουσικός (φαίνεται ότι η μουσική έπαιζε σημαντικό ρόλο σε όλες τις θρησκευτικές ή φιλοσοφικές κοινότητες της αρχαιότητας, όπως, π.χ., στους πυθαγόρειους).
Παρά το γεγονός όμως ότι υπάρχουν πολύ λίγες μαρτυρίες για την ύπαρξη οργανωμένων ορφικών κοινοτήτων, θα ήταν λάθος μας να πούμε ότι δεν υπήρξε καμία. Ο Ορφέας φαίνεται ότι έχει στενή σχέση και με τα Ελευσίνια Μυστήρια (μία από τις σημαντικότερες τελετές των ορφικών), αν θεωρήσουμε αξιόπιστη τη μαρτυρία που αναφέρει ότι είναι ο ποιητής της ιερής ιστορίας τους (της αρπαγής της Περσεφόνης) κι ότι ήταν εκείνος που τα εισήγαγε στην Αθήνα. Εφερε ακόμα από την Αίγυπτο τις τελετές του Διονύσου και της Δήμητρας που, εκεί, ταυτίζονταν με εκείνες του Οσιρι και της Ισιδας. Οι τελετές αυτές και όλα τα μυστήρια γενικά είναι ορφικά, με την έννοια ότι καθιερώθηκαν από τον Ορφέα.