Ενας ήρωας που νίκησε φριχτά τέρατα κατέβηκε στον Αδη και επέστρεψε ζωντανός, για να γνωρίσει τελικά τον πιο τρομακτικό αντίπαλο: τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Ηρακλής, ο ισχυρότερος των ανθρώπων, ο ημίθεος των δώδεκα άθλων και μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της ελληνικής μυθολογίας, αφήνει για λίγο πίσω του την εικόνα του ακατανίκητου ήρωα και επιστρέφει στη σκοτεινότερη εκδοχή του.
- Συνέντευξη στη Γιώτα Βαζούρα
Αυτήν ακριβώς την πλευρά του επιλέγει να φωτίσει ο Δημήτρης Μαραμής στη νέα του rock opera «Ηρακλής Μαινόμενος», που κάνει πανελλήνια πρεμιέρα στις 21 Σεπτεμβρίου στο Θέατρο Μοσχοποδίου, στη Θήβα, τη γενέτειρα πόλη του μυθικού ήρωα. Επειτα από τον «Ερωτόκριτο», τους «Στοιχειωμένους», τον «Καπετάν Μιχάλη» και τον «Ελευθέριο Βενιζέλο», ο συνθέτης επιστρέφει στο μουσικό θέατρο με το πέμπτο εκτενές έργο του και στρέφεται αυτή τη φορά στην αρχαία ελληνική μυθολογία, αναζητώντας πίσω από τον μύθο έναν άνθρωπο βαθιά αντιφατικό: δυνατό και ευάλωτο, θύτη και θύμα, λυτρωτή και καταστροφέα. Με αφετηρία τον Ευριπίδη και συνομιλώντας με τον Σοφοκλή και τον Σενέκα, ο Μαραμής υπογράφει τη μουσική και το λιμπρέτο και μεταφέρει την τραγωδία σε ένα σύγχρονο, ηλεκτρισμένο μουσικό τοπίο. Η rock opera του δεν αντιμετωπίζει, όμως, τον αρχαίο μύθο ως ένα μακρινό απομεινάρι του παρελθόντος. Τον φέρνει αντιμέτωπο με έναν κόσμο που εξακολουθεί να γνωρίζει τον πόλεμο, τη βία, τον διχασμό, την κατάρρευση των βεβαιοτήτων και την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη δύναμη και την καταστροφή.
Με αφορμή την πρεμιέρα στη Θήβα, ο Δημήτρης Μαραμής μιλάει στο ENJOY της «κυριακάτικης δημοκρατίας» για τον δικό του Ηρακλή και τη στιγμή που ο πανίσχυρος ήρωας συνειδητοποιεί ότι το μεγαλύτερο τέρας βρίσκεται μέσα του.
Ο «Ηρακλής Μαινόμενος» είναι ίσως ο πιο σκοτεινός μύθος της ελληνικής μυθολογίας. Γιατί πιστεύετε ότι εξακολουθεί να μας αφορά τόσο βαθιά σήμερα;
Μας αφορά τόσο βαθιά σήμερα, γιατί ο Ηρακλής του Ευριπίδη επιστρέφει από τον Αδη στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όταν ο ελληνικός κόσμος βιώνει τη βία, τον εμφύλιο σπαραγμό και τη διάψευση της ίδιας του της ισχύος. Η φοβερή στάση της Κέρκυρας, το 427 π.Χ., την οποία περιγράφει με συγκλονιστική νηφαλιότητα ο Θουκυδίδης, φανερώνει πόσο γρήγορα μπορεί να καταρρεύσει η πολιτική και ανθρώπινη τάξη και μια κοινωνία να μετατραπεί σε πεδίο αλληλοεξόντωσης.
Σήμερα, όσο κι αν δυσκολευόμαστε να το παραδεχτούμε, βιώνουμε ίσως μια νέα περίοδο βαθιάς κρίσης της Ευρώπης και του κόσμου. Ο δικός μου «Ηρακλής Μαινόμενος» επιστρέφει από τον Αδη, ενώ ο πόλεμος μαίνεται στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Επιστρέφει σε μια εποχή στην οποία η Ανεξάρτητη Διεθνής Εξεταστική Επιτροπή του ΟΗΕ έχει καταλήξει στον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας στη Γάζα, τον οποίο το Ισραήλ απορρίπτει, ενώ την ίδια στιγμή η χώρα μου οικοδομεί στρατηγική σχέση με το Ισραήλ και διατηρεί στενούς δεσμούς με τον αραβικό κόσμο. Μέσα σε αυτή την εύθραυστη πραγματικότητα, ο αρχαίος μύθος αποκτά τρομακτική επικαιρότητα. Στον «Ηρακλή Μαινόμενο» η παιδοκτονία, η γυναικοκτονία και η κατακρήμνιση του ήρωα από λυτρωτή σε απόλυτο καταστροφέα εξετάζονται με τον πιο ακραίο τρόπο. Ο ισχυρότερος άνθρωπος γίνεται ο ίδιος φορέας της καταστροφής που μέχρι τότε πολεμούσε. Οι λαοί και τα κράτη έχουν συμφέροντα, συμμαχίες και αναγκαιότητες. Ο άνθρωπος όμως -και ιδιαίτερα ο καλλιτέχνης- οφείλει να βλέπει τον ανθρώπινο πόνο πέρα από στρατόπεδα. Η συμπόνια προς τα θύματα ενός πολέμου είναι βαθύτερη υποχρέωση απέναντι στον άνθρωπο. Ισως γι’ αυτό η αρχαία τραγωδία εξακολουθεί να μας αφορά: η γεωπολιτική χωρίζει τους ανθρώπους σε στρατόπεδα, ενώ η τραγωδία τούς ξαναβλέπει ως ανθρώπους.
Επιλέξατε τη μορφή της rock opera αντί της κλασικής όπερας. Τι σας προσφέρει η ροκ αισθητική στην αφήγηση αυτής της τραγωδίας;
Η στενή σύνδεση του μύθου με τη σύγχρονη πραγματικότητα δικαιολογεί και την επιλογή της rock opera. Θέλησα έναν άμεσο, σημερινό, ηλεκτρισμένο ήχο, ικανό να μεταφέρει τη βία, την αγωνία και την ευθραυστότητα αυτής της τραγωδίας, χωρίς την απόσταση που ενδεχομένως θα δημιουργούσε μια πιο κλασική ή λόγια προσέγγιση.
Το έργο, επίσης, δεν παρουσιάζεται ως συμβατική θεατρική παράσταση με σκηνικά και κοστούμια. Το αντιλαμβάνομαι ως ένα σύγχρονο μουσικό τελετουργικό δρώμενο, όπου τη σκηνοθεσία αναλαμβάνει ουσιαστικά η ίδια η παρτιτούρα: η μουσική καθορίζει τον χώρο, τις συγκρούσεις, τις σιωπές και τη δραματική εξέλιξη. Αυτό με χαρακτηρίζει όλο και περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι σήμερα το μουσικό θέατρο: όχι ως μουσική που συνοδεύει τη σκηνή, αλλά ως μουσική που γεννά τη σκηνή.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μετατροπή των κειμένων του Ευριπίδη, του Σοφοκλή και του Σενέκα σε ένα ενιαίο λιμπρέτο;
Τα κείμενα του Ευριπίδη, του Σοφοκλή και του Σενέκα αποτέλεσαν για μένα αφετηρία και υλικό έρευνας. Δεν επιχείρησα να τα μετατρέψω ή να τα συμπτύξω σε ένα ενιαίο κείμενο. Πήρα από το καθένα μόνο ό,τι ήταν αναγκαίο για να οικοδομήσω τη δική μου δραματουργική πρόταση. Προηγήθηκαν επίμονη έρευνα και πολλές αναγνώσεις, ώστε να κατανοήσω σε βάθος τις διαφορετικές όψεις του Ηρακλή και να διακρίνω ποια στοιχεία υπηρετούσαν πραγματικά το έργο που οραματιζόμουν. Η μεγαλύτερη πρόκληση, επομένως, δεν ήταν η «μετατροπή» των αρχαίων κειμένων, αλλά η επιλογή: τι κρατάς, τι αφήνεις έξω και πώς, μέσα από αυτά τα θραύσματα, δημιουργείς ένα νέο, συνεκτικό λιμπρέτο.
Ποια σκηνή θεωρείτε τον συναισθηματικό πυρήνα του έργου;
Τη σκηνή της συνειδητοποίησης του ήρωα. Μια συνειδητοποίηση που έρχεται βασανιστικά αργά: πρώτα αντιλαμβάνεται ότι τα σκοτωμένα παιδιά είναι τα δικά του και στη συνέχεια ότι ο φονιάς τους είναι ο ίδιος τους ο πατέρας. Είναι η στιγμή της απόλυτης κατάρρευσης: ο Ηρακλής δεν έχει πια απέναντί του κανένα τέρας, κανέναν εχθρό, κανέναν άθλο να ολοκληρώσει. Εχει απέναντί του μόνο την αλήθεια για τον ίδιο του τον εαυτό.
Πιστεύετε ότι ο Ηρακλής είναι τελικά ένας υπερήρωας ή ένας βαθιά τραγικός άνθρωπος;
Το ψηλότερο και πιο γερό δέντρο κινδυνεύει να χτυπηθεί από τον κεραυνό, όχι ο μικρός θάμνος ή το χορτάρι. Ο Ηρακλής ξεπερνά το ανθρώπινο μέτρο και γι’ αυτό πρέπει να ταπεινωθεί και να τιμωρηθεί από τους θεούς. Αυτό ακριβώς τον καθιστά βαθιά τραγικό ήρωα και τον μετατρέπει σε πόλο έλξης μιας ανώτερης δύναμης του κακού.
Ηταν ο δυνατότερος από τους ανθρώπους, ο αγαπημένος γιος του Δία, κι όμως ούτε αυτό τον προφυλάσσει από τις συμφορές και τις αποτυχίες. Οι άθλοι του είναι βάσανα και οι νίκες του, με έναν τρόπο, ήττες. Είναι ταυτόχρονα θύτης και θύμα, παιδοκτόνος και λυτρωτής. «Μεγάλες είδα συμφορές κι ας ήμουν γιος του Δία», λέει στον Οδυσσέα στον Αδη, στην «Οδύσσεια». Είναι, λοιπόν, ένας βαθιά τραγικός άνθρωπος. Και αυτή η τραγικότητά του βρίσκεται στον πυρήνα της rock opera που έχω συνθέσει.
Υπάρχει κάποια φράση από τον «Ηρακλή Μαινόμενο» που σας συνοδεύει και εκτός θεάτρου;
«Στα δάση μέσα της ψυχής, δάμασε το λιοντάρι».
Ποιον δικό σας «άθλο» αισθάνεστε ότι προσπαθείτε ακόμη να ολοκληρώσετε ως δημιουργός;
Το ισχυρότερο μέσο επικοινωνίας μου με τον κόσμο είναι το έργο μου και τίποτε άλλο. Θεωρώ άθλο το ότι, μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, εξακολουθώ να δημιουργώ έργα των οποίων επιλέγω ο ίδιος τη θεματική, να διατηρώ μια αναγνωρίσιμη καλλιτεχνική ταυτότητα χωρίς να επαναλαμβάνομαι και να επιμένω σε εκτενείς μουσικές και μουσικοθεατρικές φόρμες, αντί για την ευκολότερη λύση μιας σειράς δέκα ή δώδεκα τραγουδιών. Ο «Ηρακλής Μαινόμενος» είναι πλέον το πέμπτο εκτενές μουσικοθεατρικό έργο μου, μετά τον «Ερωτόκριτο», τους «Στοιχειωμένους», τον «Καπετάν Μιχάλη» και τον «Ελευθέριο Βενιζέλο». Ισως αυτός να είναι ο διαρκής άθλος μου: να συνεχίζω να χτίζω μεγάλα έργα με τον δικό μου τρόπο, χωρίς να υποχωρώ ούτε στην ευκολία ούτε στην επανάληψη.
Σας ανησυχεί το ενδεχόμενο να χαθεί η ανθρώπινη ταυτότητα μέσα στην αυτοματοποίηση της τέχνης και την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Αυτό το έργο που σας παραδίδω έχει γραφτεί μέσα από άπειρα ξενύχτια, εξάντληση του μυαλού και της φαντασίας μου, ατελείωτες ώρες διαβάσματος και έρευνας. Ολη αυτή η ζύμωση γεννά ένα έργο για το οποίο μπορώ να αισθάνομαι βέβαιος ως προς τη μεστότητα και την αλήθεια του. Γι’ αυτό και ναι, η επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης με ανησυχεί, εάν δεν συνοδευτεί από σαφείς κανόνες, όρια και ουσιαστική προστασία του ανθρώπου και της δημιουργίας του.
Γιατί τότε δεν κινδυνεύει μόνο η ανθρώπινη ταυτότητα· κινδυνεύει να χαθεί και το ίδιο το νόημα της ανθρώπινης προσπάθειας. Υπάρχουν στοιχεία της ανθρώπινης υπόστασης και της συνείδησης που δεν είναι απεριόριστα μεταβλητά. Οπως η φύση, έτσι και ο άνθρωπος εξελίσσεται και προσαρμόζεται – κι αυτό είναι ένα από τα θαύματα της ζωής. Ομως οι ουσιαστικές μεταβολές χρειάζονται χρόνο. Οταν οι ανατροπές γίνονται απότομα και χωρίς μέτρο, δεν απελευθερώνουν απαραίτητα τον άνθρωπο· μπορεί τελικά να τον αποσταθεροποιήσουν και να τον ακυρώσουν.
Πιστεύετε ότι η Ελλάδα αξιοποιεί όσο θα έπρεπε τον τεράστιο μυθολογικό και λογοτεχνικό της πλούτο στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία;
Η Ελλάδα αξιοποιεί ελάχιστα τον τεράστιο πνευματικό της πλούτο. Πολύ συχνά γίνονται πράγματα περισσότερο για να φαίνεται ότι κάτι γίνεται, παρά για να θεμελιωθεί μια ουσιαστική και διαρκής πολιτισμική ροή. Μας χαρακτηρίζει συχνά, σε γενικό και μαζικό επίπεδο, μια ικανοποίηση από ημιτελή εγχειρήματα που λάμπουν πρόσκαιρα και καλύπτουν προσωρινά κενά, χωρίς να αφήνουν πραγματική συνέχεια. Ο πολιτισμός δεν χτίζεται με αποσπασματικές εξάρσεις. Χρειάζεται διάρκεια, κριτήριο και εμπιστοσύνη στους δημιουργούς. Υπάρχουν ασφαλώς σοβαροί και σημαντικοί Ελληνες δημιουργοί που παράγουν ουσιαστικό έργο. Πολύ συχνά, όμως, το κάνουν στη σκιά ή βρίσκονται στο προσκήνιο μόνο μέσα από ευτυχείς συγκυρίες. Αυτό που μας λείπει δεν είναι το ταλέντο ούτε το υλικό, αλλά ένας σταθερός πολιτισμικός σχεδιασμός που να μετατρέπει αυτόν τον τεράστιο πλούτο σε ζωντανή σύγχρονη δημιουργία.
